Vladimir K Volkov O Kosovu

Yakir Sade

Vladimir Konstantinovič Volkov
O Kosovu

Sa Vladimirom Volkovom sam se upoznao još daleke 1966. ili 1967. godine u Beogradu, kada je po ne znam koji put doputovao u Jugoslaviju da bi proučavao istorijske arhive – mahom Arhiv DSIP-a, ali i druge arhive - kako u Beogradu, tako i van njega. On je već tada uživao ugled i glas jednog od najvećih stručnjaka tadašnjeg SSSR (a i ne samo tamo) za pitanja Jugoslavije i njene istorije. Njegova „domena“ bila je mahom Jugoslavija između dva rata, ali u svom istraživanju nije prenebregavao ni svim ostalim dokumentima, koji su se odnosili na istoriju predela i oblasti, koje su posle završetka Prvog svetskog rata ušle u Jugoslaviju.
Upoznali smo se, kako to Rusi kažu «заочно», putem pisama, jer sam preveo jednu njegovu knjigu o ubistvu kralja Aleksandra Karađorđevića u Marselju godine 1934. Knjiga se zvala „Operacija ’Tevtonski mač’“ – opširniji izvodi iz tog, inače dosta obimnog rukopisa su bili objavljeni u jednom sovjetskom mesečniku (ne sećam se tačno kako se zvao, ali mi se čini da je to bio časopis „Вопросы истории»). Ja sam preveo praktično ceo tekst iz tog časopisa, koji su objavile „Večernje novosti“ negde 1965. ili 1966. – na žalost ne sećam se tačno kada, a nisam to ni pribeležio.
I tako smo, od tada, Volkov i ja počeli da prijateljujemo, a kasnije i da se družimo. U nekoliko sam mahova čak i „stanovao“ u njegovom dosta velikom stanu, koji se u Moskvi nalazio u ulici Marije Uljanove…
Kasnije je Volkov postao direktor Instituta balkanistike i slavistike Sovjetske Akademije Nauka u kome je bio zaposlen i kao takav je sve češće putovao u inostranstvo – ne samo u slovenske zemlje, kao što su Jugoslavija, Bugarska, Čehoslovačka i Poljska, već i u zemlje Zapada, gde je proučavao i vodio beleške o svim arhivskim materijalima koji su se odnosili na slovenske zemlje, a po-sebno na Jugoslaviju, kojoj je posvetio mnogo prostora u svojim naučnim istraživanjima i tekstovima koje je ob-javljivao kako po stručnim, istorijskim, tako i popularnim publikacijama.
Kako sam već rekao, on je posebnu važnost poklanjao događajima u Jugoslaviji i na Balkanskom poluostrvu u doba između dva svetska rata, o čemu najbolje svedoči između ostalog i njegova knjiga, objavljena i kod nas, u mom prevodu, a izdanju IRO „Nova knjiga“, Beograd 1967, pod naslovom „Minhenski sporazum i zemlje Balkanskog poluostrva“, u kojoj je veći deo posvećen upravo zbivanjima u Jugoslaviji u doba zaključivanja Minhenskog sporazuma.
Poslednji put smo se Volkov i ja videli u Beogradu u doba „zbivanja na Kosovu“, i tada mi je Volkov, da tako kažem, održao „prvi deo“ predavanja o Kosovu. To je bilo u doba kada se Slobodan Milošević, na Gazimestanu „vinuo“ u nebesa helikopterom, kao da je nekakav bog, održavši prethodno na mitingu na Gazimestanu govor, kojim je vasrksavao velikosrpske tendencije, koje je u potpunosti prihvatilo tadašnje rukovodstvo Srbije.
Tada sam zabeležio sledeće:
„Stanovništvo Kosova je, prema svemu, došlo sa prostora Kavkaza, gde je u staro doba postojala država koja se zvala Kavkaska Albanija. (Nepomena autora: detaljni podaci o Kavkaskoj Albaniji se mogu naći na ruskom brauzeru «Яндекс»!) Jer, kako inače objasniti nazive i reči: „Albanija“, „Albanasi“, ili „Arbanasi“, reči koje se i danas upo-trebljavaju? Prema nekim predanjima i beleškama, sta-novnici te Kavkaske Albanije su bili jako ratoborni i „drčni“, posebno prema svojim susedima. To je dojadilo njihovim prvim susedima, Persijancima, i oni su jedan deo stanovništva te Kavkaske Albanije, odnosno jedno od četiri ili pet plemena koji su sačinjavali tu državnu tvorevinu poterali put juga, prema Balkanskom poluostrvu. Za sve te događaje ne postoje nikakvi pisani tragovi, ali je činjenica da su se „Albanci“ stvorili negde u III ili IV veku naše ere na teritoriji današnjeg Kosova i današnje Albanije.
Tvrdnje da su Albanci u oba slučaja potomci starih Ilira su – samo obična priča bez ikakve istorijske osnove, jer su se stari Iliri praktično povukli iz predela koje su tamo nastanjivali i prebacili se na jedno od grčkih ili italijanskih ostrva – što u suštini nije ni važno ni bitno.
Napominjem da su doseljenici sa Kavkaza bili mno-gobošci, kao i mnoga druga plemena u to doba na Kavkazu, a takvi su ostali i na mestu novog nastanjenja još dosta dugo.
Ta, novonastanjena plemena na teritoriji Kosova su tu, nekoliko stoleća kasnije, dočekala i Srbe, koji su se spuštali sa teritorije današnje Češke, gde su dotle živeli u oblasti koja se zvala „Serbi“.
Ta oblast se nalazila kod današnjeg gradića Beroun, a tamo i danas postoje varošice i sela koja se zovu npr. Srbsko kod Berouna, Srbska Kamenica i slično. Tamo su, u to isto doba, a nešto severnije od tih Serba živeli i Chorvati ili Charvati, u oblasti koja se zvala „Charvati“ (i danas u severnoj Češkoj postoji mesto Charvati, oko koga su živeli na početku prošlog milenijuma Hrvati).
Srbi su stigli iz Češke u predele današnje Srbije negde u 6. stoleću naše ere, a neki delovi Serba su nastavili da se kreću i dalje na jug, i tako su stigli na Kosovo, naselivši se tamo pored „domorodaca“, odnosno pored današnjih Albanaca (Šćipetara, ili Shqiptarëta). Srbi su tu primili i hrišćanstvo, prihvativši pravoslavlje kao svoj izbor. A starosedeoci su ostali i nadalje mnogobošci, iako su neki, i to jako malobrojni, primili pravoslavlje.
Ta dva naroda su u to doba, iako su i jedno i drugo pleme (i Srbi i Albanci) bila dosta ratoborna, živela jedno kraj drugog praktično bez ikakvih problema, sve do dolaska Turaka, odnosno do Kosovskog boja. Posle te bitke je Turska zauzela ne samo Kosovo, već i sve okolne teritorije. I – Turci su, po svom običaju, praktično odmah otpočeli sa islamizacijom, odnosno muslimanizacijom – kako Albanaca, tako i Srba – napominjemo, govorimo u ovome času samo o Kosovu.
Rezultat te islamizacije je bio ubrzo, posle sto godina otprilike više nego vidljiv i očigledan. Najveći deo Albanaca je prešao u islam (negde oko otprilike 65%), jedan deo je prešao u katoličanstvo (nepunih 20%), a preostali deo je prihvatio kao svoj izbor pravoslavlje, koje su praktikovali Srbi. A jedan, istina veoma mali broj Srba je u to doba takođe prešao u islam.
Turci su se prema svim tim starosedeocima, odnosno prema Šiptarima, ponašali trojako. Prema onima koji su prešli u islam – ponašanje je bilo kao prema, da tako kažemo saplemenicima, punopravnim sugrađanima; prema onim Šiptarima (a bilo je i takvih Srba) koji su prihvatili katoličanstvo – ophođenje je bilo nešto lošije; Turska se ipak, i pored svega pribojavala snage i uticaja katoličke crkve. A odnos prema svima ostalima – prema Srbima-pravoslavcima, a isto tako i prema Šiptarima koji su prešli u pravoslavlje - mogao bi se okarakterisati kao odnos vlasni-ka prema robu.
Pri tome treba napomenuti i to, da su Šiptari, koji su prešli u pravoslavlje u nekoliko mahova uspeli da odbrane od Turaka i njihove sile srpske svetinje kao što su Dečani, Pećka patrijaršija i još neki manastiri.
Mala napomena i digresija: potvrdu te tvrdnje mi je dao i prof. Svetozar Radojčić godine 1955. ili 1956. u samoj Pećkoj patrijaršiji, upoznavši mog strica i mene sa nekoliko Albanaca-pravoslavaca, koji su od turskog zuluma uspeli da sačuvaju Pećku patrijaršiju. Turci su, naime imali nameru da Pećku patrijaršiju u potpunosti razruše i unište, ali su ih u tome onemogućile i sprečile upravo te dve il tri porodice Albanaca-pravoslavaca. Kako nam je tom prilikom ispričao prof. Radojčić, koji se u to doba tamo, u Pećkoj patrijaršiji bavio restauracijom i proučavanjem starih fresaka, „… Srbi bi trebalo da budu za navek zahvalni ovim ljudima, koji su onemogućili Turcima da unište i razore ne samo Pećku patrijaršiju, već i sve ostale srpske spomenike kulture koji su postojali na Kosovu…)
Pritisnuti i prinuđeni turskim zulumima, kao i zverskim ponašanjem Turaka, Srbi sa Kosova su se u dva maha iselili sa Kosova: prvi put je to bilo godine 1690, pod vođstvom patrijarha pećke patrijaršije Arsenija III Čarnojevića, kada su Srbi u velikom broju napustili teritoriju Kosova i iselili se u Srbiju. To je bila tzv. Prva seoba, dok je Druga seoba usledila godine 1740, a njom je rukovodio isto tako patrijarh pećke patrijaršije po imenu Arsenije IV Jovanović. I posle Prve, a i Druge seobe su se Srbi nastanili kako na teritoriji same Srbije, ali u mnogo većem broju i na teritoriji tadašnje Austrije, u sadašnjoj Vojvodini. Prema nekim proračunima, tokom Prve i Druge seobe se sa Kosova iselilo otprilike 260.000 ljudi, tako da se broj Srba na Kosovu drastično smanjio, i sveo na minimum, i računa se da je Srba na Kosovu tada ostalo jedva 10-15.000 ljudi.
Moć Turske je tokom stoleća počela lagano, ali zato sigurno da opada, i početkom prošlog, 20-tog stoleća je došlo do nekoliko ratova protiv Turske, koje su vodili Rusija i još neke zemlje. Tokom tih, tzv. Balkanskih ratova su srpske i crnogorske jedinice na teritoriji buduće Albanije i Kosova izvršili mnogobrojne zločine protiv civilnog stanovništva, pobivši tom prilikom 22-25.000 ljudi. A pod pritiskom nekih evropskih država je godine 1913. bila formirana i Kneževina Albanija.
Balkanski ratovi, pa i Prvi svetski rat su završeni potpunim porazom kako Turske, tako i Austro-Ugarske i Nemačke – sa jedne strane, i potpunom pobedom Savez-ničkih jedinica – Srba, Francuza, Engleza i Rusa. I Svetski rat je bio završen Versajskim mirom, zaključenim godine 1919. U to doba je bilo formirano i nekoliko novih država: Austrija, Mađarska, Kraljevina SHS, Čehoslovačka, dok je Albanija tada proglašena za kraljevinu.
Što se pak tiče Kosova, ono je, još posle završetka Balkanskih ratova bilo administrativno „dodeljeno“ Srbiji, odnosno po završetku Prvog svetskog rata – novoosnovanoj Kraljevini SHS.
Treba znati da je Kraljevina SHS (kasnije Kraljevina Jugoslavija) u svojoj suštini bila – Kraljevina samo Srba, praktično bez malog, ili bolje nikakvog uticaja Hrvata i Slovenaca. O nekakvoj Makedoniji i Makedoncima u to doba nije moglo biti ni govora. U to doba je Aleksandar Karađorđević bio veliki i „težak“ nacional-šovinista (što je ostao do pogibije u Marselju godine 1934), a uz to i veliko-Srbin. I bio je, kako je to dobro poznato, i veliki protivnik i neprijatelj crnogorske dinastije Petrovića, čije su pristaše progonjene, ali isto tako i ubijane i tamanjene, dok su mnoge pristalice te dinastije pobegle u Italiju. U to doba je Crnogorcima, uzgred budi rečeno, bio onemogućeno da postanu oficiri kraljevske jugoslovenske vojske.
Još u doba neposredno po završetku Prvog svetskog rata, sve ključne pozicije u Kraljevini su imali samo i isključivo – Srbi. Svi viši oficiri u vojsci, iznad čina majora, mogli su da budu samo Srbi, a isto je bilo i sa ostalim organima izvršne vlasti: sve sudije, policajci i žandari, a isto tako i carinici su bili isključivo Srbi, pa ma gde to bilo - u Srbiji, Hrvatskoj, Bosni ili Sloveniji. U Hercegovini, na primer, koja je bila poznata po proizvodnji, ali isto tako i po švercu duvana – Srbi su sprovodili nad Hrvatima, koji su se mahom bavili gajenjem i švercom duvana, dosta težak teror: oni su hapsili švercere, predavali ih sudu, a sudili su im sudije Srbi – sve po principu “… kadija te tuži, kadija te sudi…“ I tako se, posebno u Hercegovini, razvijala velika netrpeljivost i mržnja između Hrvata i Srba.
Kada se „desio“ Gazimestan, koji je kulminirao čuvenim velikosrpskim, šovinističkim i pre svega antišiptarskim govorom Slobodana Miloševića i njegovim „uzletanjem“, kao boga, helikopterom pravo u nebo, Volkov je, odmahnuvši glavom, rekao: „…loše će se sve ovo završiti, jako loše…“
I tako je, barem za tada, bio završen „prvi deo“ pre-davanja, iliti lekcije o Kosovu.
Drugi deo te lekcije je bio nastavljen, potpuno neo-čekivano, nekoliko godina kasnije, kada sam ja već živeo u Pragu, gde sam boravio od 1991, pa sve do 2009. godine, kada sam se preselio u Sombor.
Kako sam već rekao, Volkov je često dolazio u Prag i u to doba mi smo se viđali i družili. On mi je pričao o novostima u svojoj porodici i Rusiji, a te novosti je znao,da tako kažem iz „prve ruke“: bio je postavljen za Savetnika predsednika Rusije, Borisa Jeljcina.
Zanimljivosti radi pomenuću da je to bilo doba kada je u Rusiji „carovao“ Boris Jeljcin, a isto tako i doba kada su se u Državnom Savetu Rusije, kao savetnici Vlade i Jeljcina nalazila dva moja prijatelja. Bili su to pomenuti Vladimir Volkov, ali isto tako i Jurij Karjakin, (prijatelj Volkova, inače filosof i veliki, u to doba, stručnjak za dela Dostojevskog) koji su Borisa Jeljcina iza leđa nazivali „car Boris“…
Godine 1992. u Pragu je održavan međunarodni skup o razvoju postsocijalističkih i postkomunističkih društava i država, kome su prisustvovali mnogi stručnjaci, pa između ostalih i Lešek Kolakovski. Na tom skupu bio je i Volkov. I tom mi je prilikom održao „drugi deo“ svog „predavanja“ o Kosovu.
„… Kako sam ti još u Beogradu ispričao, Kraljevina SHS je bila praktično kraljevina Srba, koji su neprikosnoveno vladali Kraljevinom.
Na Kosovu je živeo veoma mali broj Srba, a Albanci, odnosno Šiptari, koje danas u Srbiji nazivaju „Kosovari“ su se jednostavno i brzo množili. Ali na Kosovu je u doba posle završenog Prvog svetskog rata sve u svemu živeo mali broj ljudi. Srba je bilo malo, i većinu stanovništva su predstavljali Šiptari .
I u toj situaciji je kralj Aleksandar Karađorđević doneo odluku i naredio da se na Kosovo, kao naseljenici presele Srbi iz najsiromašnijih i najnerazvijenijih srpskih krajeva i pokrajina Jugoslavije - a to znači sa Korduna, Banije i Like. Prethodno su ti Srbi bili „obrađeni“ u tom smislu da im je tvrđeno da su Šiptari na Kosovu veliki protivnici i neprijatelji Srbije i Srba uopšte (što će postati tek kasnije!), i da između njih i Turaka, vekovnih neprijatelja i protivnika Srba, praktično nema nikakve razlike. Tom prilikom se na Kosovo iselilo oko 65.000 Srba.
I Srbi sa Korduna, Banije i iz Like su počeli da se nastanjuju i naseljavaju na Kosovu. Oni su sami sebe na-zivali „oslobodiocima“, dok su ih Šiptari nazivali – „oku-patori“, a i smatrali su ih za takve.
I tada se desilo ono najgore: Srbi su počeli da uništavaju i ruše džamije i groblja, praktično jedine spomenike kulture koje su na Kosovu imali Šiptari. A po posebnom naređenju iz Beograda, stanovnicima Kosova, koji nisu bili Srbi, bilo je onemogućeno bilo kakvo školovanje; pored toga oni nisu smeli bez posebnog dopuštenja žandarmerije da napuštaju oblast u kojoj su živeli, a ako bi im i pošlo za rukom da odu recimo u Beograd, ili bilo koji drugi grad u Srbiji, oni su tamo mogli da rade jedino kao testeraši drva, prodavci bostana na pijacama, ili čistači ulica. Retki su uspevali da otvore sopstvene piljarnice, pa i to samo u udaljenijim delovima Beograda – dalje od toga u Srbiji i Beogradu nisu ni mogli da napreduju.
Mala digresija i lična napomena: toga se lično sećam i ja – pre početka Drugog svetskog rata smo živeli u delu Beograda koji se zvao Kotež Neimar, u ulici Hadži-Milentijevoj br. 66. i tu se, na današnjoj okretnici autobusa br. 25 nalazila piljarnica čiji je vlasnik bio jedan Šiptar, kod koga su stanovnici okolnih ulica kupovali sav potreban zeleniš. Kalenićeva pijaca je istina bila blizu, ali su kako izbor robe, tako i cene bili vrlo povoljni. A godine 1940. je taj Šiptar, da tako kažemo, „proširio svoju delatnost“: neki njegov jako mlad rođak je počeo da obilazi okolne ulice, prodajući sladoled iz kolica koja je gurao pred sobom. Ali taj Šiptar-piljar nije mogao da dobije odobrenje gradskih vlasti da u svojoj piljarnici prodaje robu kojom je „vladala“ svemoćna Uprava monopola: to su cigarete, so i šibice. Po cigarete i šibice se odlazilo u obližnju „bakalnicu“, u ulici Hadži-Milentijevoj, prema Karađorđevom parku, čiji je vlasnik bio Milan Šijan.
A onda je došlo do Drugog svetskog rata, okupacije Jugoslavije, a samim tim i Srbije i Kosova. Počeo je i NOB. Mnogi Šiptari, budući Kosovari, su se pridružili partizanima, u nadi da će im jednoga dana ipak biti bolje.
Posle oslobođenja Jugoslavije, Kosovo je godine 1963. dobilo autonomiju. Tako je otpočelo emancipovanje Kosova – Šiptari su dobili sva prava, pa je godine 1969. bio osnovan i Univerzitet u Prištini, a isto se tako masovno širila i pismenost.
Sve to je bilo zaustavljeno i vraćeno praktično u daleku prošlost dolaskom na vlast u Srbiji Slobodana Miloševića. On je, sa raspadom Jugoslavije, jednim potezom pera uki-nuo autonomiju Kosova (a i Vojvodine).
U doba vladavine Miloševića Šiptarima, koji su bili proglašeni za Kosovare, je bio zabranjen čak i pristup na sportske stadione – a da i ne govorimo o tome, da je bio zamro svaki kulturni život na KiM-u…
„ Loše će se sve to završiti…“ – rekao mi je na kraju Vladimir Volkov, koji me je još u nekoliko mahova posetio u Pragu, ali o tom problemu, odnosno o Kosovu, više nikada nismo razgovarali.

Volkovu Vladimiru Konstantinoviču je doktor istorijskih nauka. Rođen 5. decembra 1930. u Voronježu, poginuo u saobraćajnom udesu 6. septembra 2005. Bio je direktor Instituta slavistike i balkanistike RAN od godine 1987.

Kavkaska Albanija

Najstariji zapisi govore o državi zvanoj Kavkaska Albanija na jugu. Severni delovi su bili konfederacija paganskih plemena. U prvom veku naše ere Kavkaska Albanija je vladala današnjim Azerbejdžanom. Borili su se sa Rimljanima i Persijancima. Teritorija ove države se danas je teritorija ruske republike Dagestan.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License