Umetnost Za Vreme Holokausta

Istoričar umetnosti Mirjam Rajner objašnjava kako su jevrejski umetnici stvarali u logorima, kako su crteži sakrivani ispod dasaka u podu
Na Filozofskom fakultetu u Beogradu nedavno je završena dvonedeljna radionica „Jevrejska umetnost i tradicija” koju su organizovali naši i evropski stručnjaci, Jevrejski istorijski muzej u Beogradu i Odeljenje za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta. Radionica je, između ostalog, rezultat entuzijazma Mirjam Rajner, profesora moderne i jevrejske umetnosti na Univerzitetu Bar Ilan u Izraelu. Mirjam Rajner u razgovoru za „Politiku” prenosi svoje utiske posle prve radionice ove vrste u okviru akademskog programa kod nas.
– Jevrejska tradicija i kultura sastavni su deo kako srpske tako i šire, evropske hrišćanske kulture. Uprkos tome, nisu dovoljno poznate i izučavane izvan jevrejskih zajednica, a ta činjenica je često dovodila, i još uvek dovodi, do nerazumevanja i predrasuda, pa čak i antisemitizma. Jevrejske studije, trenutno, nisu deo redovnih studija u Beogradu, dok u većim svetskim univerzitetskim centrima takav ili sličan odsek postoji u okviru odeljenja za semitske jezike, hebrejski, judaistiku ili sefardske studije – kaže Mirjam Rajner.
Kao bivši student beogradskog Filozofskog fakulteta i istraživač jevrejske umetnosti, profesorka Rajner je predložila kolegama sa odeljenja za Istoriju umetnosti da zajedničkim snagama organizuju radionicu koja bi, na interdisciplinaran način, predstavila jevrejsku tradiciju. Akcenat radionice stavljen je na teme vezane za prostor bivše Jugoslavije, kako bi se kod studenata pobudila radoznalost i želja da se možda i ubuduće bave istraživanjem sličnih sadržaja, ili da ih koriste kao komparativni materijal, ne bi li se upoznali sa širim jevrejskim kulturnim nasleđem.
Stručna interesovanja Mirjam Rajner obuhvataju oblasti: sinagogalne umetnosti na tlu bivše Jugoslavije, umetnost Jevreja Rusije 19. i 20. veka, delo ranog Marka Šagala… Posebnu pažnju posvećuje istraživanjima koja se odnose na umetnost stvaranu pod uticajem holokausta, s posebnim osvrtom na dela umetnika jevrejskog porekla nekada aktivnih na tlu bivše Jugoslavije. Dela podrazumevaju crteže i slike rađene u teškim uslovima, u skrovištima, getima, koncentracionim logorima, zbegovima.
– Ovi radovi dugo su smatrani za istorijska dokumenta ili vizuelna svedočanstva, a tek odnedavno pristupa im se kao umetničkim delima. Najčešće je reč o portretima koji na najdirektniji način govore o želji umetnika i portretisanog da ovekoveče svoj lik i sačuvaju ga u slučaju smrti za naredna pokolenja. Stil koji umetnici u vreme holokausta koriste najčešće je ekspresionistički, jer naglašenom izražajnošću komunicira prvenstveno sa emocijama i zahteva identifikaciju sa likom, scenom i situacijom – kaže Mirjam Rajner i dodaje da je, posebno, zainteresovana da radove jevrejskih umetnika stavi u kontekst čitavog njihovog umetničkog dela stvaranog pre, u toku i, u slučaju onih koji su preživeli, posle Drugog svetskog rata. – Takav pristup omogućava kako bolje razumevanje radova rađenih u toku samog perioda stradanja, tako i dublje shvatanje značenja holokausta za život jevrejskih zajednica i pojedinaca. Među umetnicima koje sam istraživala, posebno se ističu imena sefardskih umetnika iz Sarajeva i Beograda – Danijela Kabilja, Danijela Ozme, Bore Baruha, Moše Pijade i Rajka Levija. Njihovi predratni radovi govore o dijalogu između različitih sredina i kultura u kojima su živeli, o dijalogu između jevrejskog identiteta i želje za integracijom u okolinu. Ratni radovi, pak, reaguju na situacije u kojima su se našli – od zatvora, zarobljeništva i logora do partizana. Radovi koje sam istraživala, kako sa teritorija bivše Jugoslavije tako i drugih zemalja Evrope, nalaze se u muzejima holokausta, istorijskim muzejima a često i u privatnom vlasništvu porodica umetnika – kaže Mirjam Rajner.
Pomenuta tema našoj sagovornici nudi materijal i za nastavak istraživanja. Naročito je, objašnjava, zanimaju radovi rađeni u getima i logorima gde su postojale organizovane umetničke radionice (Terezijenštat, Jasenovac), pa čak i muzej (Aušvic), koje su osnovali nacisti i pristaše njihovog poretka.
– Takvi radovi često su rađeni po naredbi, znači bili su tzv. „oficijelni” radovi (crteži, ulja i skulpture), stvarani za potrebe uprave geta ili logora. No, istovremeno, koristeći pristup umetničkom materijalu, zatvorenici-umetnici su stvarali i tzv. „neoficijelne” radove koji često opisuju pravo stanje stvari ili izražavaju unutarnji svet, emocije, sećanja i nade, te tako omogućuju umetniku (a i ostalim zatočenicima-posmatračima te umetnosti), vezu sa humanošću – kaže profesorka Rajner.
Prema njenim rečima, među ovim umetnicima najpoznatija je grupa čeških Jevreja iz Terezijenštata, koja je uspela da prokrijumčari crteže koji opisuju pravo stanje u getu – mnogobrojnost, glad, smrt, transporte u koncentracione logore. Želja je bila da se preko tih radova članovi internacionalnog Crvenog krsta upoznaju sa istinom, kako bi se suprotstavili nastojanju nacista da predstave geto kao idilični gradić u kojem Jevreji žive udobno i zaštićeno.
– Ovi crteži imaju i izuzetnu umetničku vrednost jer često koriste metaforu, ekpresionistički izraz, pa čak i nadrealizam. No, nastojanja ovih umetnika bila su otkrivena, i cela grupa je bila zatvorena, mučena i konačno poslata u Aušvic. Ipak, pre hapšenja oni su uspeli da sakriju svoje radove ispod dasaka poda i u zidove baraka u kojima su živeli. Leo Has, jedini od umetnika koji je preživeo logor, vratio se po oslobođenju u Terezijenštat i našao sakrivene crteže. Oni se danas nalaze kako u muzeju u samom Terezijenštatu, tako i u Jevrejskom muzeju u Pragu, u Jad Vašemu, u Izraelu i drugde. Ukazujući na jedan težak istorijski period, oni ujedno ukazuju i na snagu stvaralaštva i pobedu duha.
Mirjana Sretenović
[objavljeno: 11/03/2008.]
http://www.politika.rs/rubrike/Kultura/Umetnost-za-vreme-holokausta.lt.html

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License