Simulacija I Stvarnost

Milan Koljanin

Simulacija i stvarnost
Filmska propaganda Holokausta*

I

U ostvarivanju nacionalsocijalističkog programa uništenja Jevreja (Holokaustu) jedno od najmoćnijih propagandnih sredstava sigurno je bio film. Zajedno sa drugim novim masovnim medijem, radiom, uz široko korišćenje već poznatih sredstava masovnih komunikacija (štampu, pkalate), film se pokazao kao vanredno efikasan u propagandnom delovanju na izuzetno širok krug ljudi.
Zbog čega je filmski ekran u nacionalsocijalističkoj Nemačkoj i gotovo celoj “Novoj Evropi” bio jedno od glavnih sredstava ideološke propagande i zašto je bio savršeno sredstvo za ministra propagande Trećeg rajha Jozefa Gebelsa?5 Deo odgovora na ova pitanja sigurno leži u prirodi samog filmskog medija odnosno u prirodi svih vizuelnih (likovnih) propagandnih sredstava.
Slikovno predstavljanje propagandne poruke ima važne prednosti nad drugim medijima: brže i ekonomičnije uspostavlja se komunikacija, dejstvo slike je trenutno i integralno, a njena poruka se shvata u celini i bez raščlanjavanja.6 Film deluje na publiku izazivanjem emocija, omogućava joj “uživljavanje” i identifikaciju sa likovima. Potreba za zajedničkim psihološkim stavom ujedinjuje publiku sa sadržajem “pokretnih slika” projektovanih na velikom platnu u zamračenoj sali. Ovo je naročito izraženo u kriznim vremenima, koja i inače izazivaju homogenizovanje u nacionalnim ili državnim zajednicama. U filmovima se široko koriste stereotipi koji se oslanjaju na predstave formirane generacijama i leže u kolektivno nesvesnom što je jedan od glavnih razloga tako snažnog uticaja filma.7 Ove ocene važe za obe osnovne forme filmskog izražavanja: za igrani (umetnički), a pogotovo za dokumentarni film.
Već u Prvom svetskom ratu film je postao snažno propagandno sredstvo, a posle Oktobarske revolucije u Rusiji (Sovjetskom Savezu) film je postao jedan od oslonaca propagande novog društvenog uređenja. U Vajmarskoj republici se istovremeno stvarao film čije su osnovne autoritarne tendencije stvarale psihološku pripremu za onu vrstu sistema koju je nudio Hitler.8
Dolazak Adolfa Hitlera i njegove nacional-socijalističke partije na vlast u Nemačkoj početkom 1933. godine velikim delom je bio rezultat do tada neviđene medijske kampanje. Preuzimanje vlasti, a zatim ostvarivanje dalekosežnih političkih ciljeva bilo je nezamislivo bez mobilizacije masa pomoću masovnih medija i bez sinhronizovanog i sve-obuhvatnog propagandnog delovanja. Kontorola i usmeravanje medija, uporedo sa njihovim širenjem i tehničkim usavršavanjem (uvođenje ton-filma, kasnije i filma u boji, milionska proizvodnja jeftinih radio-prijemnika), omogućavali su da propagandne poruke dobiju izuzetnu snagu i domašaj. One su interio-rizovane kod velikog dela nemačkog naroda, tako da je široko prihvaćeno uverenje da poraz znači uništenje celog naroda doprinelo borbi do potpunog poraza.
Glavne ustanove preko kojih je u Trećem rajhu vršeno propagandno delovanje bile su: Ministarstvo propagande Jozefa Gebelsa i njemu podređena Kulturna komora Rajha (Reichskulturkammer). Ona se sastojala od sedam komora, među kojima je bila i Filmska komora Rajha (Reichsfilmkammer). Izuzetno značajna bila je i mreža partijskih propagandnih ustanova. Posle otpočinjanja rata u potpunosti su objedinjeni proizvodnja i distribucija, a delimično i prikazivanje filmova u Trećem rajhu i okupiranim zemljama.9
U godinama pred Drugi svetski rat i tokom samog rata u Nemačkoj stalno je rastao broj bioskopa, a još više broj gledalaca. Film, a sa njim i filmska propaganda, ulazili su u svoje zlatno doba. Dok je u vreme Prvog svetskog rata radilo oko 2.000 bioskopa (kao i 800 vojnih bioskopa), taj broj je 1938. godine narastao na 5.446, a 1942. na 7.043 pa je na jedan bioskop dolazilo prosečno 12.000 gledalaca. Istovremeno, izuzetno je porastao i broj gledalaca u nemačkim bioskopima: u 1933. godini bilo je 238 miliona, 1939. godine 623 miliona i 700 hiljada, dok je 1942. godine filmske predstave posetila 1 milijarda i 129 miliona gledalaca. Ovome treba dodati neutvrđen broj gledalaca na projekcijama koje su organizovane praktično svuda gde je to bilo moguće (u školama, kafanama, pa i na otvorenom prostoru). Za ovu namenu nacionalsocijalistička partija pose-dovala je preko hiljadu vozila-pokretnih bioskopa sa aparaturom za filmske projekcije.10
Gebelsovo propagandno delovanje bilo je zasnovano na Hitlerovom političkom načelu da se na masu deluje emocijama, osećanjima i verom, a ne razumom; propaganda mora da bude prilagođena najograničenijoj inteligenciji među onima kojima je upućena. Nacistička propaganda, pa i ona filmska, ciljala je na psihološku regresiju i najniže instinkte radi lakše manipulacije.11 Za Gebelsa i nacional-socijaliste filmski medij je bio savršeno sredstvo za prikazivanje slike i đavola i spasenja, kao i njenog projektovanja na ogroman broj ljudi. Stoga je film postao najvažniji, po nekima i uporišni oslonac totalne nemačke propagande.12
Središnje mesto u nacističkom pogledu na svet, zasnovanom na socijal-darvinizmu i modernom (rasističkom) antisemitizmu, imala je predstavu o Jevrejima kao apsolutnom zlu, bićima koja su smrtna opasnost za ljudsku zajednicu. Jevreji stoje i iza boljševizma (komunizma) i iza zapadnog kapitalizma (plutokratije), oni su izazivači ratova, uništavaju sve kulture, oni su štetočine od čijeg potpunog uništenja zavisi opstanak nemačkog naroda i celog ljudskog roda. Nemačka propaganda nacističkog razdoblja u celini je bila prožeta antijevrejstvom u čemu je važnu ulogu imala i filmska propaganda. Kako Jevrejin stoji iza svih nemačkih neprijatelja, zaključak o neop-hodnosti njihovog uništenja nametao se implicitno i posle gledanja tehnički veoma kvalitetnih filmskih žurnala (Deutsche Wochenschau) o ratnim opera-cijama na Zapadu i na Istoku, kao i posle gledanja nekog direktno antijevrejski usmerenog filma.13 U stvari, dejstvo ove dve vrste antijevrejskih filmova bilo je kumulativno i njegovo dejstvo se ogledalo u masovnoj interiorizaciji ciljeva nacističke politike, među njima i uništenja Jevreja.
Tokom 12 godina postojanja Trećeg rajha snimljena su 1.363 filma. Procene o broju nedvosmisleno propagandnih filmova kreću se od 15 % do jedne trećine ukupnog broja. Treba imati u vidu da su i sasvim “nepolitični” filmovi služili ciljevima režima i da ni jedan film nije mogao biti snimljen bez cen-zorske provere. Nekoliko komisija brinulo je o tome da propagandna poruka uvek bude prisutna, kako u čisto zabavnim, tako i u otvoreno propagandnim dokumentarnim filmovima, eksplicitno ili implicitno, a često poruka može da se otkrije samo na osnovu konteksta. Upravo igrani (umetnički) filmovi bili su posebno efikasni u prenošenju nacističkog pogleda na svet i propagandnih poruka, jer su to radili na privlačan način.14
Filmski “poziv na genocid” Jevreja mogao je da se nasluti u dva igrana filma snimljena 1939. godine: u prividno bezopasnoj komediji “Robert i Bertram “ i u ambicioznijoj produkciji “Rotšildovi”.15 U vreme zamaha kampanje protiv engleske plutokratije iza koje stoje Jevreji oličeni u moćnoj bankarskoj kući Rotšild, ovaj film je imao snažnu propagandnu poruku čijoj uverljivosti su doprineli kvaliteti samog filma. Ipak, ovo je bila tek najava za mnogo oštrije usmerene antijevrejske filmove snimljene naredne godine.
U Berlinu 24. septembra 1940. godine bila je premijera filma “Jevrejin Zis” (“Jud Suess”), koji je zatim prikazivan u 66 berlinskih bioskopa, praćen velikom reklamom i publicitetom u štampi. Već nekoliko dana posle premijere Hajnrih Himler je izdao naređenje da pripadnici SS-a i policije treba da vide ovaj film, koji je zatim redovno prikazivan i “Hitlerovoj omladini”. Prema poverljivim policijskim izveštajima sa kraja iste godine, publika je na film reagovala “izuzetno afirmativno”, a nisu bili retki ni oni koji su posle projekcije glasno tražili izbacivanje Jevreja iz Nemačke. Film je bio veoma gledan i do 1943.videlo ga je 20,3 miliona gledalaca.16
Šta je izazvalo ovako poželjnu reakciju publike i zašto je “Jevrejin Zis” od nekih filmskih istoričara ocenjen kao najbolji propagandni film Trećeg rajha?17 Za snimanje ovog filma uložena su velika sredstva, režirao ga je jedan od najpoznatijih nemačkih režisera Fajt Harlan, a glumili su tada najpopularniji nemački glumci Ferdinand Marijan, Hajnrih George, Verner Kraus i Kristina Zederbaum. Zahvaljujući veštoj režiji, odličnoj glumi i jednostavnoj priči koja se zasnivala na već usvojenim streotipima, ovaj film delovao je neobično sugestivno i ispunjavao je u najvećoj meri svoj osnovni cilj: pripremu i mobili-sanje javnosti za ostvarivanje jednog od programskih ciljeva režima: “konačnog rešenja” jevrejskog pitanja. Film je premijerno prikazan na filmskom festivalu u Veneciji septembra 1940. gde je dobio nagradu „Zlatni lav“. Reakcija publike bila je veoma povolj-nja, a film je dobio odlične kritike, među ostalima, i od kasnije poznatog režisera Mikelanđela Anto-nionija.18
Radnja filma odigrava se 1730. godine u ne-mačkom vojvodstvu Virtemberg. Vojvoda Karl Aleksandar je slabog karaktera, potkupljiv, sklon alkoholu i željan moći. Jevrejin Zis Openhajmer je uspeo da zadobije njegovo poverenje, zatim veliki uticaj i moć, a pomoću novca i crne magije. Zis je uglađen, sličan ostalim dvoranima, ali je time i opasniji od svojih sunarodnika iz geta. Zis je silovao mladu Doroteju, kćer savetnika Šturma, čiji verenik Faber je uhapšen zbog zavere. Devojka je zatim žrtvovala svoj život, a u narodnom ustanku Zis je uhapšen i osuđen na javno vešanje. Kovački esnaf je izgradio do tada najveća vešala na kojima je u kavezu pogubljen omrznuti Zis, dok su ostali Jevreji morali da napuste Virtemberg u roku od tri dana.19
U “Jevrejinu Zisu” sve je imalo jasnu simboliku, od likova i njihovih imena (Faber, Šturm, Doroteja), pa skoro do najmanje sitnice. U vojvodi se lako prepoznaju slabe i ponižene nemačke vođe, kojima su pomoću novca zavladali Jevreji. Njih predstavljaju Zis i rabin Lev, jedan uglađen, teško prepoznatljiv, a drugi ortodoksni Jevrejin. Na osnovu vekovnog iskustva rabin upozorava Zisa da Jevreji moraju da budu u getu. Međutim, Zis ga nije poslušao u čemu leži osnovni uzrok njegovog stradanja. Na nivou simbola, težnja Jevreja da zavladaju nemačkim narodom biće uzrok njihove propasti. Motiv useljavanja Jevreja u Štutgart, koji jasno simboliše Nemačku, obnavljanje je omiljenog motiva s kraja srednjeg i početka novog veka o opsednutom gradu ugroženom iznutra zlim Jevrejima.20
Prikaz ritualnog ubistva koje su izvršili Jevreji nad hrišćanskim detetom po sugestivnosti približava se još jednoj ključnoj sceni u filmu: Zisovom silovanju mlade i nevine Doroteje. Ona se žrtvuje za svog verenika, ali ne može da preživi najveće moguće poniženje. Ovde se prepoznaje i jedan od omiljenih motiva nacističke (pa i svake druge) propagande: žrtvovanje za opšte dobro. “Klasičnoj” optužbi Jevreja za ritualno ubistvo hrišćanske dece pridodata je izuzetno aktuelna, ujedno i najteža, optužba za rasno mešanje i “trovanje krvi”. Milionskom gledalištu predstavljena je opasnost od jevrejske “svetske kuge” koja prodire u “čistu” arijsku krv i preti da uništi nemački narod.21 Za najveći zločin sledi i najveća kazna: javno pogubljenje krivca na tada tehnički najusavršeniji način, a zatim i proterivanje Jevreja. Jasna je sugestija da i u sadašnjem vremenu treba primeniti najsavršenija sredstva za istu svrhu.
Javno vešanje ima funkciju kontrapunkta silovanju i to su verovatno ključne scene u filmu. U nemačkoj javnosti bilo je bojazni da li je scena silovanja prikladna za omladinu.22 Međutim, bez nje film ne bi mogao da ima tako snažnu dramaturšku i, što je bilo mnogo važnije, propagandno-političku poruku. U emocionalnom angažovanju i identifikaciji publike ključno je bilo upravo ovo ugrožavanje opstanka i budućnosti nemačkog naroda. Očekivani „prirodan” odgovor bili su samoodbrana i uništenje onoga za koga se i na ovaj način sugeriše da je smrtna opa-snost. Sudeći po reagovanju publike i milionskom gladalištu u Nemačkoj, pa i u okupiranim zemljama, u tome se velikim delom i uspelo.
Dva meseca posle “Jevrejina Zisa”, 28. novembra 1940. godine Berlin je doživeo premijeru još jednog antijevrejskog filma. Ono što je Fajt Harlan postizao umetničkim sredstvima, to je režiser filma “Večiti Jevrejin” (“Der Ewige Jude”) Fric Hipler dostizao sredstvima dokumentarnog filma. Prema nemačkoj štampi, posle projekcije publika je priredila ovacije filmu. Ovaj film pripadao je žanru nemačkog “kulturnog”, odnosno obrazovno-dokumentarnog filma i imao je zadatak da prikaže ulogu Jevreja u svetskoj istoriji. Rađen je u uskoj saradnji sa Gebelsovim ministarstvom i njegovim stručnjakom za jevrejsko pitanje dr Eberhardom Taubertom, koji je bio i scenarista filma. Kombinovanjem sugestivnosti slike, komentara i muzike dobijen je film koji isijava mržnjom u čemu je skoro bez premca u celokupnoj svetskoj kinematografiji. Iako formalno nema za-ključak, poruka filma je savršeno jasna: jedini način da se spase svet je potpuno uništenje smrtne zarazne bolesti, svakog pojedinačnog Jevrejina.23
Prva poruka filma je da su svi Jevreji isti, bilo da su to nemački Jevreji koji se, prividno, ne razlikuju od svoje okoline, bilo da su to Jevreji iz geta na Istoku. Dokumentarni kadrovi snimljeni u getu u Lođu u okupiranoj Poljskoj. Komentari govore o pretrpanim ulicama ispunjenim Jevrejima koji neprekidno trguju, o prljavim stanovima sa mnogo dece i grozdovima muva po zidovima i prozorima. Muve su prva asocijacija Jevreja na insekte i prenosioce bolesti, tema koja će u filmu kasnije biti obrađena na mnogo sugestivniji način. Zatim se nižu uobičajeni stereotipi o Jevrejima: njima je prljavština način života, a ne pitanje imovnog stanja; oni neprekidno trguju i stiču bogatstvo, novac je njihov svet, a fizički rade samo kad su prisiljeni. Jedno od često korišćenih sredstava u filmu je kontrast: nasuprot lenjim Jevrejima koji samo trguju, stoje Nemci koji vredno rade i stvaraju; arijevskoj lepoti i smislu za lepo oličenim u Botičeliju, Bahu i drugim velikanima zapadne kulture, kontrast su izrazi jevrejskog karaktera: u likovnoj umetnosti ekspresionizam, kubizam, u muzici džez. Kadrovi sa snimcima Jevreja i hrane dobijaju pravo značenje nešto kasnije.
Najsugestivniji deo filma verovatno je trebalo da bude grafički (animirani) prikaz širenja mreže “Večitog Jevrejina” iz Azije preko celog sveta. Njemu sledi grafički prikaz širenja po celom svetu jednog drugog opasnog stanovnika Azije: pacova, prenosioca neizlečive bolesti - kuge. Krupnim planovima sa snimcima pacova koji jedu žito slede ponovo snimci iz geta sa jasnom porukom. Stare optužbe Jevreja kao prenosioca kuge i zagađivača ljudske hrane pomoću filma izuzetno su osnažene i proširene. Kadrovi iz filma o Rotšildima, zatim o njujorškoj berzi i londonskom Sitiju, sugerišu da Jevreji stoje iza kapitalizma. Istovremeno, kadrovi o Karlu Marksu, Rozi Luksemburg i drugima, upućuju na zaključak da su socijalizam i revolucija takođe delo Jevreja. Slede prizori haosa u Nemačkoj posle Prvog svetskog rata.
Posebno su šokantne scene obrednog klanja životinja gde krv teče i šiklja na sve strane verovatno sa na-merom da se kod gledalaca izazove mučnina i fizička odvratnost prema onima koji rade takve stvari. Sledi kontrast koji donosi olakšanje i satisfakciju: jedan od prvih zakona nacionalsocijalističke Nemačke za-branjuje ritualno klanje stoke. Film se završava snimkom govora Hitlera u Rajhstagu, marševima vojske i omladine sa razvijenim zastavama i krupnim planovima “arijevskih” likova. Oni će, sumnje nema, doneti spas svome narodu uništenjem jednog tako opasnog neprijatelja.
Filmovi kao što su bili “Jevrejin Zis” i “Večiti Je-vrejin” sigurno su bili među najuticajnijim sredstvima propagande državnog programa istrebljenja Jevreja. Oni su svakako doprineli da se i “obični Nemci” bez većih problema angažuju u “konačnom rešenju” jevrejskog pitanja, a da kod ostalih, eventualno, saznanje o njegovom sprovođenju prođe sa odobravanjem ili ravnodušnošću.24 Tvorci ovih filmova nisu imali većih neprijatnosti posle 1945. godine: protiv Frica Hiplera nije podizana nikakva optužnica, ali je zato svedočio na procesu Fajtu Harlanu 1949. godine. Protiv Harlana saveznički sud podigao je optužnicu zbog nehumane propagande u filmu “Jevrejin Zis”, ali je oslobođen “zbog ne-dostatka dokaza”. Od naredne godine ponovo je snimao filmove.25
II

Antijevrejski filmovi snimljeni u nacional-socijalističkoj Nemačkoj bili su prikazivani i u drugim zemljama u kojima je zavladao “novi poredak”. Zbog jasne propagandne namere pridobijanja za akciju uništenja Jevreja, ovi filmovi su sinhronizovani na veći broj jezika. Istoričari i filmski istoričari dali su jednu opštu ocenu o neefikasnosti nemačke pro-pagande van Nemačke sa obrazloženjem da joj nije uspevalo da se prilagodi lokalnim prilikama.26 Kada je reč o područjima razbijene Kraljevine Jugoslavije ova ocena samo delimično je tačna i zahteva pre-ispitivanje.
Propagandna delatnost nemačkog okupatora u Srbiji (području nemačkog Vojnoupravnog koman-danta u Srbiji) odvijala se preko Propagandnog odeljenja “S” (Propagandabteilung “S”). Formalno, u okviru nadležnosti Vojnoupravnog komandanta, to je bila samostalna ustanova neposredno potčinjena Propagandnom odeljenju nemačke Vrhovne komande oružanih snaga (Vermahta). Odeljenje u Srbiji dobijalo je instrukcije i od Gebelsovog ministarstva propagande. Ono je vršilo nadzor, usmeravalo i cenzurisalo sve masovne medije preko referata za radio, film, štampu, muziku i pozorište, organizovalo je pripremanje, štampanje i distribuciju plakata, letaka i propagandnih brošura. Propagandna aktivnost srpske kvislinške uprave bila je pod njegovom kontrolom i u skladu sa opštim smernicama nemačke propagande.27 Značaj koji je pridavan filmu kao propagandnom sredstvu u okupiranoj Srbiji vidi se i iz činjenice da je u Beogradu delovala i Ispostava Glavne uprave za film rukovodstva nacionalsocijalističke partije.
Za manje od mesec dana okupacione vlasti preuzele su kontrolu nad celom filmskom delatnošću. Niz propisa iz ove oblasti pokazivao je zainteresovanost okupatora da kinematografiju drže pod strogom kontrolom.28 Prva bioskopska predstava u okupiranom Beogradu održana je već 5. maja 1941. Broj bioskopa je stalno rastao: početkom jula radilo je 11, nešto kasnije 16 bioskopa, da bi se početkom 1943. godine filmovi prikazivali u 21 bioskopu. Od svih prikazanih igranih filmova najveći broj bio je iz Nemačke, 281 film (65%). Sledili su filmovi iz Mađarske 61 (14%) i Italije 39 (9%), kao i manji broj filmova iz drugih zemalja. Među prikazivanim filmovima bio je i jedini srpski igrani film snimljen pod okupacijom, “Nevinost bez zaštite” Dragoljuba Aleksića.29
Do nemačkog napada na Sovjetski Savez 22. juna 1941. godine antijevrejska propaganda u Srbiji nije bila toliko naglašena i sveprisutna, kao što će postati u vreme “krstaškog rata Evrope” protiv boljševizma. Propaganda preko novina, plakata i radija (“Sender Belgrad”) neprekidno je varirala osnovnu temu: “Boljševizam i jevrejstvo su jednaki”.30 Prilago-đavanje nemačke propagande, za njom i srpske, lokalnim prilikama u osnovi se sastojalo u doka-zivanju da su za nesreću srpskog naroda krivi Jevreji, a sigurno ne Nemci. Jevreji (engleski plutokrati i sovjetski boljševici) stoje iza 27. marta 1941. i krivi su za kaznu koja se zatim sručila na Srbe.31 Antijevrejskoj propagandnoj kampanji ubrzo se pridružio i film. Naredbom Vojnoupravnog koman-danta Srbije, krajem maja 1941. godine, Jevrejima i Ciganima (Romima), uz ostale diskriminatorske i ponižavajuće mere, bilo je zabranjeno i posećivanje bioskopskih predstava.32
U dva od jedanaest beogradskih bioskopa 9. jula 1941. godine počeo je da se prikazuje film “Jevrejin Zis” sa karakterističnim najavama. U “Uraniji” film je najavljen kao “grandiozna premijera o usponu i padu jednog pustolova”; to je “najaktuelniji film dana-šnjice, snimljen prema istoriskim činjenicama”. Slična je bila i najava u “Sitiju”: “Najaktuelniji film dana-šnjice. Snimljen po istoriskim činjenicama o fanta-stičnom uspehu zloglasnog Jevrejina Zisa”. Publiku je trebalo da privuku i najpoznatiji nemački glumci, a prikazivanju filma je prethodio obavezni filmski žurnal “Nemački nedeljni pregled” (“Deutsche Wochenschau”).33
Od početka okupacije nijedan film nije dobio takav publicitet, a “Jevrejinu Zisu” posvećena je i prva novinska filmska recenzija. Na tri stupca u “Novom Vremenu” prenet je ukratko sadržaj filma, date su brojne pohvale režiseru i glumcima, ali je osnovna poruka u sledećim redovima: “Pustolovna karijera Jevrejina Zisa Openhajmera, frankfurtskog draguljara, koji se podigao do ministra finansija u Virtembergu, njegova zverstva i pad, to je istorija ovog filma, koji danas gledamo kao istinski događaj sadašnjosti. Nijedan film do danas nije uspeo da iznese toliko verno suštinu jevrejstva kao ovaj Fajt Harlanov film i baš radi toga što iznosi samo istoriske činjenice ovaj Harlanov film postigao je neuporedivu veličinu”.34
Insistiranje na verno prenetim istorijskim činjenicama u filmu i na paraleli sa sadašnjošću jasno pokazuju da je njegovo prikazivanje bilo deo antijevrejske kampanje, kao i objašnjenje za represivne mere protiv Jevreja.. Na to upućuje i trenutak koji je izabran za početak prikazivanja ovog filma. Uoči početka i tokom prikazivanja “Jevrejina Zisa” počelo je u štampi i na plakatima objavljivanje obaveštenja o streljanjima “za odmazdu” zbog akcija protiv okupatora. Pri tome navodilo se gotovo redovno da se streljaju komunisti i Jevreji, što je bilo sasvim u skladu sa njihovom utvrđenom kolektivnom krivicom i namerom da se unište putem odmazdi.35
Prikazivanje filma o Jevrejinu Zisu bila je prilika domaćim propagandistima da prikažu da je i srpski narod ugrožen razornim radom Jevreja. U uvodnom članku “Jevreji u Srbiji” u Novom Vremenu od 7. avgusta 1941. godine Momčilo Balić je dokazivao da “Pitanje jevrejstva i njihove razorne akcije nije problem novijeg vremena.” Zatim je naveo da je u vreme austrijske okupacije dela Srbije posle 1718. godine “bogati jevrejin Zis” (već se ustalila praksa pisanja reči Jevrejin malim slovom) potkupio i samog carskog administratora princa Aleksandra Virtem-berškog pa su Jevreji osvojili “odlične pozicije u celokupnoj srpskoj privredi”. Članak se završava konstatacijom da su Jevreji “najteža boljka na telu srpskog narodnog života”.36 Osnovne činjenice u ovom članku bile su tačne, ali je na osnovu njih sugerisan zaključak da je nužno da se „izleči“ ta „najteže boljka“ koja već vekovima muči i srpski narod. Jevrejin Josif Zis Openhajmer je bio u službi Karla Aleksandra Virtemberškog, austrijskog carskog upravljača u Srbiji. On je, verovatno pod uticajem Zisa, dozvolio Jevrejima naseljavanje i poslovanje u Srbiji. Srbi i Nemci su gledali u njima svoje najopasnije konkurente. Zis je nabavljao novac princu često putem prodaje državnih privilegija, a posle prinčeve smrti je osuđen na smrt.37
Film „Jevrejin Zis“ je prikazivan u tri velika beogradska bioskopa do 19. jula, a zatim u dva do 28. jula 1941. U najvećem dnevnom listu Novom Vremenu povremeno su objavljivane fotografije sa scenama iz filma, kao i članci o glumcima iz ovog filma.38 Tokom avgusta 1941. film nije prikazivan, ali su Jevreji u štampi osuđivani kao glavni krivci za spori razvoj srpskog filma. Naime, oni su „kao vlasnici većine filmskih zavoda vodili računa samo o profitu“.39
Obnavljanje prikazivanja “Jevrejina Zisa” u Beogradu je bilo povezano sa vrhuncem antisemitske propagande koja je pratila širiku vojnu akciju slamanja ustanka u Srbiji tokom jeseni 1941. Deo propagandne kampanje je bila velika antimasonska izložba koja je otvorena 22. oktobra 1941. Uz ostale podatke o razornom radu Jevreja protiv srpskog naroda tu je istaknuto i da su Jevreji držali 99,8% naših filmskih preduzeća.40
Uporedo se pojačavao talas masovnih represalija prema stanovništvu Srbije pri čemu su Jevreji i Romi kao kolektiv bili izloženi uništenju. Vojni zapovednik Srbije je 12. septembra 1941. naredio “da se pohapse svi aktivni oficiri i podoficiri, svi Jevreji i Cigani”, azatim su sledile nove, još oštrije naredbe. Prikazivanje “Jevrejina Zisa” je obnovljeno 17. septembra, ali na kratko. Prikazivan je u dva, a zatim u jednom bioskopu, ukupno pet dana. Istog dana iz Banjičkog logora je odvedeno na streljanje 200 Jevreja.41 Film je ponovo prikazivan od 18. do 25. novembra 1941. u jednom bioskopu. To je bilo vreme kada se pripremalo interniranje preostalih Jevreja, žena, dece i staraca, u logoru na Beogradskom sajmištu.42 U tri navrata “Jevrejin Zis” prikazivan je u Beogradu i naredne, 1942. godine: od 18. do 25. maja, od 14. do 20. juna i od 10. do 16. avgusta, uvek u po jednom bioskopu.43
Prikazivanje filna „Jevrejin Zis“ je, osim pro-pagandne, imalo još jednu, sasvim drugačiju namenu. U Banatu, kojim je faktički upravljala nemačka nacionalna manjina, prikazivanje ovog filma je bilo u okviru antijevrejskih mera i služilo je za njihovo zastrašivanje. Jevreji iz Petrovgrada (Velikog Bečkereka, danas: Zrenjanin) morali su da odlaze u bioskop „Avalu“ i da gledaju ovaj film. To se dešavalo uoči njihovog deportovanja iz Banata u Beograd avgusta i septembra 1941.44 Treba naglasiti da je Jevrejima u Banatu, kao i u ostalim delovima Srbije pod nemačkom upravom bilo zabranjeno posećivanje javnih priredbi, pa i bioskopskih pre-dstava.
Antijevrejskoj kampanji u jesen 1941. godine trebalo je da posluži i prikazivanje filma “Rotšildi” (nazivan i “Ročildi”), koji je bio usmeren protiv “plutokratske” Velike Britanije. Film je najavljen opširnijim prikazom u “Novom Vremenu” od 16. novembra 1941, ali iz nejasnih razloga počeo je da se prikazuje tek sredinom januara naredne godine. Pisac prikaza, M. Mar. (Milan Marković), predstavio je sadržaj filma, a njegovu poruku sveo je na sledeći zaključak: ”Tako je jevrejski kapital postao domi-nantan u engleskom finansijskom životu zahvaljujući umešnosti Natana Ročilda”.45
Film je svoju beogradsku premijeru imao tek 16. januara 1942. godine, a zatim se prikazivao u dva bioskopa (od tadašnjih 16) narednih sedam dana. U to vreme gotovo svi preostali Jevreji u Srbiji, uglavnom žene, deca i starije osobe, bili su internirani u Jevrejskom logoru Zemun na Beogradskom sajmištu. Najave su govorile o velikom istorijskom filmu iz vremena Napoleonovih ratova, “o nezapamćenom usponu bankarske kuće Rotšild”. Dva dana posle premijere, u “Novom Vremenu” izašao je anoniman prikaz filma, različit od onog iz novembra 1941. godine. Uz članak štampane su i velike fotografije sa scenama iz filma i karikaturama jevrejskih likova iz filma. “Prljavi jevrejin Natan Rotčild” zahvaljujući tome što je prvi saznao za ishod bitke kod Vaterloa, zgrnuo je ogromno bogatstvo i “tako je jevrejstvo prigrabilo novčanu vlast u Engleskoj”. Druga glavna poruka prikaza je sledeća: “Kao i sada tako već od davnina Engleska je gurala druge države u rat, da vuku kestenje iz vatre za nju”. Zanimljiv je i završetak članka u kome autor najavljuje da će se film “naskoro prikazivati u jednom beogradskom bioskopu”. On, očigledno, nije bio upoznat sa činjenicom da se film prikazuje već treći dan i to u dva bioskopa.46 Prikazivanje filma obnovljeno je iste godine još tri puta: od 7. do 11. februara, od 4. do 10. avgusta i od 22. do 26. oktobra, uvek u po jednom bioskopu.47
Prikazivanje filma “Večiti Jevrejin” u Beogradu prošlo je praktično nezapaženo. Bez posebne najave i recenzije u štampi film je prikazivan samo četiri dana, od 24. do 27. avgusta 1942. godine i to u jednom bioskopu.48
Kakav je bio uticaj antijevrejskih filmova na srpsku publiku? Ako je kriterijum njihovog uticaja gledanost, pokazalo se da ovi filmovi nisu bili među onim gledanijim, iako je više puta obnavljano njihovo prikazivanje. Interes za ove filmove u leto i jesen 1942. izgleda da se potpuno izgubio jer od tada ovi filmovi nisu više prikazivani. Na to ukazuje i veoma kratko prikazivanje dokumentarnog filma “Večiti Jevrejin”. U Srbiji tada nije više postojalo “Jevrejsko pitanje” jer su svi preostali Jevreji iz Srbije zatočeni u logoru na Beogradskom sajmištu do 10. maja 1942. bili ubijeni. Usto, kreatori propagande u Srbiji verovatno su shvatili da nema smisla stavljati na repertoar filmove za koje ne postoji interesovanje gledalaca. Da antijevrejski filmovi u Srbiji nisu bili među gledanijima, posredno (ex silentio) možemo da zaključimo i iz prikaza filmskog života Beograda s kraja januara 1943. godine.49
Sa dvadeset jednim bioskopom, od toga šest premijernih, Beograd nije bio daleko od tadašnjeg nemačkog proseka broja gledalaca: na oko 295.000 stanovnika to bi bilo 14.048 gledalaca po bioskopu. Broj mesta u bioskopima bio je 11.800. U Srbiji sa Banatom bilo je ukupno 128 bioskopa. Broj posetilaca bioskopskih predstava bio je visok: radnim danom bilo je od 12.000 do 15.000 gledalaca, da bi broj gledalaca nedeljom narastao na 25.000 do 30.000. To je značilo da je nedeljom u proseku svaki deseti stanovnik Beograda išao u bioskop. Najveći broj, 108.000 gledalaca imao je nemački film u boji “Zlatni grad”.50 Hroničar je zabeležio da publika najviše voli “vesele muzičke filmove sa “uzbudljivim” sa-držajem”, kao što su “Bečka krv” ili italijanski “Hoću da živim”. Da su među gledanijim filmovima bili i oni antijevrejski, prikazivač bi svakako morao to da istakne. Krajem 1943. godine iznet je podatak da je u protekloj godini bilo 134 bioskopa u Srbiji i da je bilo osam miliona posetilaca bioskopskih predstava.51
Antijevrejska filmska propaganda u Srbiji u jesen 1942. godine, ipak, nije prestala i trajala je praktično do kraja okupacije. Pre igranih filmova obavezno su prikazivani filmski žurnali u kojima je, kako je napomenuto, eksplicitno ili u kontekstu, postojala i antijevrejska propagandna poruka.52 Navedimo kao primer filmske žurnale iz jeseni 1943. godine, jedan nemačke, drugi srpske produkcije. U “UFA-magazinu” broj 621 prikazani su iskopavanje masovnih grobnica u Vinici (Ukrajina) i sahrana žrtava, uz komentar na srpskom jeziku da je to “novi zločin židovskih GPU agenata”.53 “Nedeljni pregled” od 22. novembra 1943. prenosi poruku u obliku primitivnog animiranog filma: Jevrejin se rukuje sa bogom rata Marsom i sa Čerčilom što je praćeno sledećim komentarom: “Posle Čerčilovog govora o dugotrajnosti rata duboko su uzdahnuli svi međunarodni jevrejski kapitalisti, skočile su sve hartije od vrednosti. A Jevreji zadovoljno trljaju svoje krvlju uprljane šape”.54
III

Nezavisna Država Hrvatska stvorena je da bi bila osovinski oslonac na prostoru razbijene Jugoslavije. Ona je, ipak, nastala i kao rezultat dužih priprema dela hrvatske elite da se iskoriste povoljne međunarodne okolnosti za secesiju i stvaranje što veće nezavisne države. Entuzijazam “pobedničke nacije” koja je dobila svoje mesto u “novom poretku” pokazao je svoje užasno destruktivno lice u ostvarivanju držav-nog programa uništenja Srba, Jevreja i Roma. Istovremeno, trajali su i napori da se mlada država dokaže stvaralaštvom na raznim poljima, pa i na filmskom. Tada je prvi put organizovana filmska proizvodnja sistematski podržana od države. Odmah posle proglašenja NDH, 23. aprila 1941. godine stvoreno je Ravnateljstvo za film, a 19. januara naredne godine stvoreno je filmsko proizvodno preduzeće “Hrvatski slikopis” (Croatia film).55 Ovo preduzeće je imalo kompletnu tehničku osnovu i stručnjake za redovnu proizvodnju filmskih žurnala, dokumentarnih i igranih filmova. Izneta je ocena da je ovo preduzeće dominiralo filmskim tržištem i zadovoljavalo sve potrebe države.56
Osnovna potreba fašističke (ustaške) hrvatske države bila je da uveri i mobiliše dve trećine svoga stanovništva (Hrvate-katolike i Hrvate-muslimane) da je za njihov opstanak neophodno uništenje preostale trećine stanovništva, koju su sačinjavali Srbi i, u mnogo manjem broju, Jevreji i Cigani (Romi). Holokaust u NDH izdvaja se svojim obimom, ali pre svega time što ga je najvećim delom sprovela hrvatska država u svojim logorima smrti, po čemu se može porediti samo sa Holokaustom u Trećem rajhu.57 Ovom cilju bila je delom podređena i filmska propaganda, kako preko uvezenih filmova, tako i preko sopstvenih. Ovde će biti reči o dva takva filma.
“Jevrejin Zis” prikazivan je i u hrvatskim gradovima tokom leta 1941. godine, u jeku masovnog interniranja i ubijanja Jevreja i jake protivjevrejske propagandne kampanje. Postoje izvori o reagovanju gledalaca posle prikazivanja ovog filma u Osijeku i Vukovaru što je svakako karakteristično za raspo-loženje dela hrvatske javnosti u tom vremenu. Treba istaći i da su u ovim gradovima, pre svega u Osijeku, živeli brojni pripadnici nemačke nacionalne manjine.
Prema jednom svedočenju, posle prikazivanja “Jevrejina Zisa” u Osijeku jula 1941. “neodgovorni elementi redovno su vršili nasilja upadanjem u privatne stanove, razbijanjem kamenja na groblju, upadanjem i razbijanjem predmeta u hramu i t.d.”58 Slično se desilo i u Vukovaru, s tim što su u izgredima uglavnom učestvovali domaći Nemci. Posle prikazivanja “Jevrejina Zisa” u avgustu 1941. godine, isto veče polupani su svi prozori na jevrejskim kućama i roletne na radnjama, a na nekim kućama je ispisano “Jude”.59 Ovakve reakcije publike posle gledanja filma, mnogo drastičnije nego u samoj Nemačkoj, u potpunosti su ispunile nameru tvoraca filma, a sigurno i hrvatskih vlasti koje su organizovale filmske projekcije.
Propagandnim pripremama za “konačno rešenje”, odnosno potpuno uništenje Jevreja u NDH koje je najvećim delom izvršeno tokom leta 1942. godine, pridružila se i mlada hrvatska kinematografija. U proleće iste godine proizveden je i prikazivan “prosvjetni slikopis” (film) pod imenom “Kako se stvaraju izložbe”.60 Film je posvećen pripremama za organizovanje velike antijevrejske izložbe pod imenom “Židovi-izložba o razvoju židovstva i njihovog rušilačkog rada u Hrvatskoj prije 10. travnja 1941. godine. Rješenje židovskog pitanja u NDH”.61 Pripreme za izložbu trajale su od početka 1942. kada je u štampi objavljeno da Državni izvještajni i pro-mičbeni ured pri Predsjedništvu vlade prikuplja podatke „o protuhrvatskom djelovanju Židova do osnutka Nezavisne Države Hrvatske“. Pozvani su svi Hrvati koji poseduju bilo kakvo delo o Jevrejima koje je objavljeno na području NDH, da ga stave na ra-spolaganje Uredu.62
Ministar unutrašnjih poslova ustaške države Andrija Artuković, kao zastupnik Poglavnika Ante Pavelića, je 1. maja 1942. otvorio izložbu u prisustvu članova hrvatske vlade i zvanica iz diplomatskog kora. Izložba je organizovana u Zagrebu u Umjet-ničkom paviljonu, najreprezentativnijem prestonič-kom zdanju te vrste. Za dan otvaranja je bila vezana dvostruka simbolika: proglašen je za državni praznik, ali je ostao i simbol pokreta koji je oličavao Jevrejin Karl Marks.
Izložba „Židovi“ je bila prilika da se istaknu zasluge ustaškog pokreta u „rešavanju“ jevrejskog pitanja, štaviše da se istakne da ga je on već rešio. To je ujedno prikazano kao deo opšte završne borbe protiv Jevreja. Otvarajući izložbu, organizator izložbe i rukovodilac propagandne službe NDH Vilko Riger je istakao da nije slučajno što je ova izložba orga-nizovana uporedo sa jednom drugom izložbom na zagrebačkom zboru (Sajmištu). Dok je ova izložba pod nazivom „Jedna godina rada u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj“ istakla ono što se za godinu dana iz-građivalo i stvaralo. Izložba „Židovi“ će pokazati „kako je ustaški pokret obračunao sa židovskom hidrom i tako riješio jedno od najbolnijih pitanja u hrvatskom narodu“.63 U opširnim afirmativnim prikazima izložbe u štampi istaknuto je da izložba „obiluje velikim brojem najjasnijih dokaza o vjekovnom razornom radu Židova“ od najstarijih vremena „pa sve do danas, kad se vodi završna borba za njihovo uništenje i oslobođenje svijeta i uljudbe od grozne more“.64
Na izložbi je istaknuta još jedna teška optužba protiv Jevreja, a to je isticano i u štampi koja je detaljno pisala o sadržaju izložbe. Ova optužba se zasnivala na stereotipu koji je široko korišćen u međuratnoj hrvatskoj antisemitskoj propagandi, koja je najčešće bila istovremeno i antijugoslovenska, odnosno antisrpska.65 Jevreji su optuženi da su stari prijatelji Srba i da su sa masonima stvorili „državno čudovište Jugoslaviju“. Nalazeći dokaze za to od vremena cara Dušana do Prvog svetskog rata i međuratne Jugoslavije, autori izložbe su istakli „da je Židovima bilo u probitku opstanak bivše države, da su je oni stvorili i načinili od nje dobru kravu muzaru“.66
Da bi propagandni efekat bio što jači, a možda i da bi se privukao što veći broj posetilaca, organizatori izložbe su objavili da svi posetioci imaju pravo „besplatnog posjeta odličnih slikopisa njemačke proizvodnje ’Vječni Žid’, ’Rotschild’ i ’Židov Suess’.“67 Posle mesec dana izložba je iz Zagreba krenula na svoj put pa drugim gradovima NDH. Tokom juna i jula 1942. je bila postavljena u Karlovcu, zatim u Osijeku, 2. avgusta u Vukovaru, a 19. avgusta iste godine u Zemunu. Posetiocima izložbe je odobren popust na železnici od 50%.68
Organizovanje izložbe i prikazivanje „prosvjetnog slikopisa“ “Kako se stvaraju izložbe” je bilo primer sinhronizovane vizuelne propagande.69 Ove pro-pagandne akcije su bile neposredan uvod u interniranje i uništenje gotovo svih preostalih Jevreja u NDH tokom leta 1942. godine.70 Pošto su i u NDH filmski žurnali i dokumentarni filmovi prethodili prikazivanju igranih filmova, “prosvetni film” “Kako se stvaraju izložbe” sigurno je imao veliko gledalište. Koje su njegove poruke? One slede opšte propagandne stereotipe o Jevrejima, ali su uklopljene u hrvatsku istoriju (u ustaškoj interpretaciji) i povezane su sa neposrednim ciljem: uništenjem Jevreja kao jedinim rešenjem.
Prema rečima komentatora “Slikopis je snimljen u prostorijama Državnog izvještajnog i promičbenog ureda kod Predsjedničtva vlade, a pokazuje koliko je truda potrebno uložiti u stvaranje znanstveno promičbene izložbe”. Naglašavanje da je izložba ne samo promičbena (propagandna), nego i znanstvena (naučna), trebalo je da da dodatnu težinu njenoj argumentaciji. Posle ovakve najave, slede kadrovi u kojima se vide užurbani službenici ove ustanove, kojima lojalni građani donose raznovrsni i obimni materijal za izložbu. Predstavljeni su zatim mladi hrvatski umetnici koji daju svoj puni doprinos marljivim radom na pripremanju eksponata.
Jedna od glavnih poruka filma data je komentarom uz kadar koji prikazuje hrvatskog umetnika koji u glini oblikuje “tipičnu” jevrejsku fizionomiju: ”Ovaj kip treba da sačuva izgled židovske pasmine” za ona pokoljenja u kojima će se pričati hrvatskoj deci sledeće: “Tako vam je nekoć u Hrvatskoj živio namjetnički rod koji se zvao Židovi!” Iako planirana akcija uništenja nije još otpočela, oni koji su pripremali film su verovatno znali da će do toga doći. Film je praktično hiljade još živih ljudi proglasio mrtvima po čemu je zaista jedinstven. I na otvaranju same izložbe istaknuto je da se ustaški pokret već „obračunao sa židovskom hidrom“. Ni pomenuti nemački filmovi nisu išli tako daleko; u njima gledaocima se implicitno veoma snažno sugerisalo da je uništenje Jevreja jedino rešenje.
U filmu sledi prikaz same izložbe u kome gledalac saznaje da su Jevreji od desetog veka trgovali hrvatskim devojkama i da su taj posao nastavili i do juče podvodeći mlade Hrvatice u javne kuće. Snažnu poruku ima i priča o čoveku koji je zaveo svoju maloletnu služavku, a zatim je naveo na pobačaj. Nesrećnu devojku odveo je svom prijatelju lekaru Jevrejinu u Zagreb. “Ovaj je izvršio na njoj pometnuće i djevojka je od posljedica tog čina (bila je već u 6. mjesecu trudnoće): UMRLA…” Majčina tužba nije imala rezultata jer je “čitava stvar zataškana uplivom slobodnih zidara i Rotarijanaca”. Ipak, pravda je zadovoljena, nesumnjivo posle “ustaške revolucije”: krivac je upućen u logor Jasenovac, a gledaocu se prepušta zaključak o tome kakvu kaznu je zaslužio jevrejski lekar. Osnovna poruka filma svodi se na jedno: Jevreji rade protiv životnih interesa hrvatskog naroda i uvek su bili u savezu sa hrvatskim neprijateljima, na kraju i sa njihovim najvećim neprijateljem: Srbima. Implicitno i eksplicitno su-geriše se jedino moguće i nužno rešenje: potpuno uništenje ovih “nametnika”, odnosno parazita radi spasa hrvatskog naroda.

Film kao izuzetno jako i važno propagandno sredstvo mora da se posmatra u okviru opštih okolnosti i procesa koji su presudno uticali na istorijske događaje od kojih je zavisila kako percepcija filma, tako i njegov uticaj. Na primeru istovremenog prikazivanja jednog filma na dva područja raskomadane Kraljevine Jugoslavije može da se vidi da je od tih okolnosti presudno zavisilo kako će publika reagovati. Reakcije gledališta nisu mogle da budu iste kod jednog pobeđenog i porobljenog naroda izloženog uništenju na velikom delu svog etničkog prostora i kod drugog, “pobedničkog”, naroda uklopljenog u “novi poredak”. Zadatak antijevrejske propagande, pa i filmske, morao je da bude mnogo lakši tamo gde je postojala duža i jača tradicija društvene ekskomunikacije Jevreja, pojačana narastanjem klerikalizma, mržnjom prema liberalnoj državi i očekivanjem uspeha nacionalsocijalizma i fašizma koji će pružiti pomoć u stvaranju nezavisne države. Kada je ona stvorena, kanalisanju pobedničke euforije u ubilački entuzijazam usmeren protiv svih Jevreja, filmska propaganda je dala svoj nesumnjivo značajan doprinos.

*Prva verzija ovog rada pod naslovom „Filmska propaganda-uvod u Holokaust“, objavljena je u Godišnjaku za društvenu istoriju, VII, sv.1, Beograd 2000, str.35-51.

5 Robert Edwin Herzstein, The War that Hitler Won. The Most Infamous Propaganda Campaign in History, London 1980, str. 22, 284.
6 Zoran Đ. Slavujević, Starovekovna propaganda. Od Vavilonske kule do “Panem et circenses”, Beograd 1997, str. 113. “Princip minimalnog napora” po kome primalac najlakše prima onu poruku čija percepcija i razumevanje iziskuju najmanji napor, formulisan je u delu: G. K. Zipf, Human Behaviour and the Principle of Least Effort, Cambridge 1949.
7 Leif Furhammar, Folke Isaksson, Politika i film, Beograd 1992, str.166-180.
8 Zigfrid Krakauer, Od Kaligarija do Hitlera. Psihološka istorija nemačkog filma, Beograd 1997, str. 406. i passim.
9 R. E. Herzstein, n. d, str. 177-178, 267-274; vidi i: Vladimir Pogačić, Umetnost u službi zločina, Beograd 1993, passim.
10 L. Furhammar, F. Isaksson, n. d, str. 248, 253; R. E. Herzstein, n. d, str. 432-434; Georges Sadoul, Histoire generale du cinema: le cinema devient un art, vol. II, Paris 1946, str. 386, 393.
11 Z. Krakauer, n. d, str. 373, 406; R. E. Herzstein, n. d, str. 67; Wilhelm Reich, Masovna psihologija fašizma, Beograd 1981, str. 47; Gustave le Bon, Psihologija gomile, Zagreb 1989, 49.
12 R. E. Herzstein, n. d, str. 66-67; Njemačka, Filmska enciklopedija, knj. 2, Zagreb, 1986, str. 248, (Vladimir Vuković).
13 R. E. Herzstein, n. d, str. 25, 70-78, 364-368.
14 Njemačka, Filmska enciklopedija, knj. 2, str. 248-249; R. E. Herzstein, n. d, str. 283-284, 310. Zaključak da je većina filmova nacističkog perioda bila bezopasna, zasnovan na registru savezničke Kontrolne komisije u Nemačkoj iz 1951. godine, vidi u: L. Furhammar, F. Isaksson, n. d, str. 37.
15 Sol Fridlander, Godine istrabljenja. Nacistička Nemačka i Jevreji 1939.1945, Beograd 2013, 165-171; Njemačka, Filmska enciklopedija, knj. 2, str. 249; L. Furhammar, F. Isaksson, n. d, str. 36.
16 S. Fridlander, Godine istrebljenja, 168.
17 R. E. Herzstein, n. d, str. 321. O snimanju ovog „prvog atisemitskog filma“, prema nemačkoj štampi, izvestio je najveći jevrejski list u Jugoslaviji zagrebački Židov („Novi antisemitski film 'Jud Suess“, Židov, br.51, 15. decembar 1939, 5). Nemački reditelj Oskar Reler je snimio film „Jevrejin Zis - film bez savesti“, koji je prikazan na 60. berlinskom festivalu; Dubravka Lakić, „Film o Gebelsovom filmu“, Politika, 19. februar 2010, 17.
18 S. Fridlander, Godine istrebljenja, 167.
19 Jugoslovenska kinoteka, Beograd, Jud Suess. Najtoplije se zahvaljujem gospodinu Stevanu Jovičiću što mi je omogućio da pogledam ovaj i druge filmove koje sam koristio za rad. Zahvaljujem se na dragocenoj pomoći i gospodinu Nebojši Savićeviću. R. E. Herzstein, n. d, str. 321-324.
20 Žan Delimo, Strah na Zapadu XIV-XVIII veka. Opsednuti grad, Vrnjačka Banja, 1982, passim.
21 W. Reich, n. d, str. 91-92.
22 R. E. Herzstein, n. d, str. 321.
23 Jugoslovenska kinoteka, Beograd, Der Ewige Jude; L. Furhammar, F. Isaksson, n. d, str. 93-101, R. E. Herzstein, n. d, str. 319-321.
24 Danijel Jona Goldhagen, Hitlerovi dobrovoljni dželati. Obični Nemci i holokaust, Beograd, 1998, passim; R. E. Herzstein, n. d, str. 321.
25 Harlan Veit, Filmska enciklopedija, knj. 1, Zagreb, 1986, str. 523 (Vladimir Vuković); L. Furhammar, F. Isaksson, n. d, str. 96. Ovde se tvrdi da je F. Harlan osuđen na ovom procesu.
26 R. E. Herzstein, n. d. str, 20; L. Furhammar, F. Isaksson, n. d, str. 30-31.
27 Muharem Kreso, Njemačka okupaciona uprava u Beogradu 1941-1944. (Sa osvrtom na centralne okupacione komande i ustanove za Srbiju, Jugoslaviju i Balkan), Beograd, 1979, str. 74-75; Branko Petranović, Srbija u Drugom svetskom ratu 1939-1945, Beograd, 1992, str. 133, 144-146, 424-428, 500; Kosta Nikolić, „Nemačka propaganda u Srbiji 1941-1944“, Jugoslovenski istorijski časopis, br. 1 (1997), str. 117-118.
28 M. Kreso, n. d, str. 75; Miroslav Savković, Kinematografija u Srbiji tokom drugog svetskog rata 1941-1945, Beograd, 1994, str. 33-34.
29 M. Savković, n.d, str. 33-34, 50, 56-60; Novo Vreme, br. 538, 31. januar 1943, Filmski život Beograda.
30 Novo Vreme, 38, 24. juni 1941, „Obračun sa boljševizmom“; isto, „Uloga Jevreja u boljševizmu“. Prethodnog dana ovaj tekst je emitovan na radiju Sender Belgrad.
31 K. Nikolić, n. č, str. 118-120, 123-127.
32 Član 7 “Naredbe koja se odnosi na Jevreje i Cigane”, Verordnungsblatt des Militaerbefehlshabers in Serbien/List uredaba Vojnog zapovednika u Srbiji, br. 8, Beograd, 31. maja 1941, str. 85.
33 Novo Vreme, br. 53, 9. juli 1941.
34 Novo Vreme, br. 58, 14. juli 1941, „Tonfilm “Jevrejin Zis”. U istom listu prethodnog dana preneta je fotografija sa scenom iz ovog filma.
35 Milan Koljanin, Nemački logor na Beogradskom sajmištu 1941-1944, Beograd, 1992, str. 30-42; Holm Sundhaussen, Jugoslawien, u: Dimension des Voelkermords. Die Zahl der juidischen Opfer des Nationalsozialismus, Wolfgang Benz (hrg), Muenchen, 1991, str. 314-320.
36 Novo Vreme, br. 81, 7. avgust 1941.
37 Dragoljub M. Pavlović, „Finansije i privreda za vreme austrijske uprave u Srbiji (1718-1738) po građi iz bečkih arhiva“, Glas Srpske kraljevske akademije, XIV, drugi razred, 40, 1901, 102-103; Ignjat Šlang, Jevreji u Beogradu, Beograd 1926, 50-54.
38 Novo Vreme, br.57, 15. juli 1941, 2, „Jedna scena iz filma Jevrejin Zis“; Novo Vreme, br.71, 27. juli 1941, 8 „Verner Kraus , Čovek sa četiri lica-čovek sa četiri duše“.
39 Krstivoj Kotur, »Uloga jevrejstva u našoj filmskoj industriji«, Obnova, br.47, 28.avgust 1941.
40 M. Koljanin, „Antisemitski stereotipi i propaganda u Srbiji 1941-1942.godine“, Istorija 20.veka, 1, 2003, 101-104; Novo Vreme, br.169, 16.novembar 1941, „Sa antimasonske izložbe“.
41 M. Koljanin, n. d, str. 34,38; Novo Vreme, br. 116-120, 17-21. septembar 1941.
42 Ponedeljak, br. 16, 17. novembar 1941; Novo Vreme, br 170-176, 17-25. novembar 1941; M. Koljanin, n. d, str. 47-48.
43 Novo Vreme/Ponedeljak, 18-25. maj 1942; Novo Vreme, br. 367-373, 14-20. juli 1942, Novo Vreme/Ponedeljak, 10-16. avgust 1942.
44 Arhiv Jugoslavije (AJ), Fond Državne komisije za utvrđivanje ratnih zločina okupatora i njihovih pomagača (oznaka fonda: 110), 669-238, Komisija za utvrđivanje zločina u logorima i kaznionama, masovnih pokolja i prisilnih iseljenja u Vojvodini-Petrovgrad, Zapisnik sa izjavom Gizele Malbaški, rođene Hajzler.
45 Novo Vreme, br. 169, 16. novembar 1941, Ročildi-Film o bogatstvu Ročilda koji će se uskoro davati u Beogradu.
46 Novo Vreme, br. 217-222, 16-22. januar 1942; Novo Vreme, br. 219, 18. januar 1942, Bitka kod Vaterloa i Ročildi.
47 Novo Vreme, br. 236-240, 7-11. februar 1942; br. 385-391, 4-10. avgust 1942; br. 453-457, 22-26. oktobar 1942.
48 Novo Vreme/Ponedeljak, 24-27. avgust 1942. Prethodno, film je četiri dana, od 13. do 16. jula 1942. prikazivan u Zaječaru; M. Savković, n. d, str. 68-69.
49 Novo Vreme, br. 538, 31. januar 1943, Malo statistike…Filmski život Beograda M. Mar. (Milan Marković); M. Savković, n. d, str. 59.
50 U avgustu i septembru iste godine, sa 90.000 gledalaca tokom šest nedelja prikazivanja, tom broju se približio drugi film u boji “Minhauzen”; Novo Vreme, br. 695, 5. avgust 1943, Minhauzen-čarobna priča u bojama; Novo Vreme, br. 728, 12. septembar 1943, Uspeh drugog filma u boji. 90.000 beograđana videlo “Minhauzena”.
51 Novo Vreme, br. 812, 19. decembar 1943, Kroz mesec dana gledaćemo prve filmove ćirilicom.
52 O početku sinhronizovanja “Nemačkog nedeljnog pregleda” na srpski jezik vidi: Novo Vreme, br. 672, 9. juli 1943, Dve propagande. Radio-emisije. film i štampa na srpskom jeziku u Beču i Berlinu.
53 Jugoslovenska kinoteka, Beograd, UFA-magazin, br. 621, M. Savković, n. d. str. 51-52, 267-274. Masovne grobnice u Vinici organizovano je obišla i jedna grupa srpskih seljaka i radnika i prisustvovala sahrani žrtava, možda baš onoj koja je prikazana u ovom žurnalu; Novo Vreme, br. 725, 9. septembar 1943, „Pretsednik vlade je juče primio grupu seljaka i radnika po njihovom povratku iz Ukrajine“.
54 Jugoslovenska kinoteka, Beograd, 22. novembar 1943; M. Savković, n. d, str. 49-50.
55 Zakonska odredba o osnutku državnog slikopisnog zavoda “Hrvatski slikopis”- (Croatia film), Zagreb, 19. siečnja 1942, Zbornik zakona i naredaba Nezavisne Države Hrvatske, 1942, Zagreb, b.g, str. 64.
56 Vjekoslav Majcen, Filmska djelatnost Škole narodnog zdravlja “Andrija Štampar” (1926-1960.), Zagreb, 1995, str. 85-86. Ovde se ne pominju kakve su to bile potrebe države i kakva je to država bila. Ali, ako je ona tako puno učinila za film, povoljan sud o njoj nameće se sam po sebi.
57 Milan Koljanin, „Holokaust u Jugoslaviji (1941-1944)“, Jugoslovenski istorijski časopis, br. 1-2 (1996), str. 112-115.
58 AJ, 110- 12-908, Izjava Pavla Cimermana. Ocenu da je hrvatska inteligencija u Osijeku uglavnom odobravala sve mere protiv Jevreja vidi u: Dr Pavle Vinski, O progonima Židova okruga Osijek, AJ, 110-619-161, str. 27.
59 AJ, 110-690-23, Anketna komisija u Vukovaru, Izjava Alme Paunović; AJ, 110-680-460, Anketna komisija u Vukovaru, Izjava Josipa Wertheimera.
60 Jugoslovenska kinoteka, Beograd, „Kako se stvaraju izložbe“. O značaju ovog filma kao istorijskog izvora za istraživanje Holokausta vidi: Milan Koljanin, „Sources historiques concernant la shoah en Serbie“, u: Les archives de la shoah, ouvrage collectif suos la direction de Jacques Fredj, Paris, 1998, str. 329, 665.
61 »Židovi - Izložba o razvoju židovstva i njihovog rušilačkog rada u Hrvatskoj prije 10. IV 1941. Rješenje židovskog pitanja u NDH“, katalog izložbe, Državni izvještajni i promičbeni ured kod Predsjedništva vlade, Zagreb, 1942.
62 Boško Zuckerman, Psihologija Holokausta. Protužidovska propaganda u NDH i Srbiji (1941-1945), Zagreb 2011, str.113.
63 AJ, 110-619-107
64 Isto.
65 Milan Koljanin, Jevreji i antisemitizam u Kraljevini Jugoslaviji 1918-1941, Beograd 2008, 284.
66 Nova Hrvatska, br.103, 3. svibanj 1942, 6, »Hrvatski narod se oduvijek borio protiv Židova«.
67 Nova Hrvatska, br.104, 5. svibanj 1942, »Veliki posjet izložbe 'Židovi' u umjetničkom paviljonu«.
68 Nova Hrvatska, br. 175, 29. srpanj 1942, 4, »Izložba 'Židovi' u Vukovaru«; isto, 20.kolovoz 1942, »Izložba 'Židovi' u Zemunu«.
69 Nikola Popović, Ideologija fašizma u jeziku ustaške propagande, Beograd, 1989, str. 145.
70 Jaša Romano, Jevreji Jugoslavije 1941-1945. Žrtve genocida i učesnici NOR, Beograd, 1980, str. 91-134; H. Sundhaussen, n. d, str. 321-326; S. Fridlender, Godine istrebljenja, 336-338,633, 674.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License