Prvi Decembar 1918

Prvi decembar 1918.
Jugoslovenska ideja, po svojoj prirodi moderna ideja koja ruši feudalne barijere i gradjanina stavlja ispred odrednice njegove religije, jezika, krvi, veoma brzo se izobličila u susretu sa razdrobljenim tlom i autarkičnim društvom i postala "istorija zaostalih oblasti Balkana".
Jugoslovensko ujedinjenje nije bilo »slučajnost istorije« već plod dugog istorijskog razvoja i težnje da se svi Srbi nadju u jednoj zajedničkoj državi. Zajednica je bila moguća tek kao rezultat rata koji je Austro-ugarska monarhija započela i na čijem je kraju iščezla sa istorijske scene i političke karte Evrope. Karakter svetskog rata, u kojem su jugoslovenski narodi bili medjusobno suprotstavljeni i sukobljeni, ostavio je trajan pečat u žvotu jugoslovenske države. Propaganda, zločini i žrtve, materijalni gubici, dugo su podsećali na rat koji je po mnogim svojim svoj¬stvima imao elemente religioznog i bratoubilačkog, urezali su se u kolektivno pamćenje, svakodnevni život ispunili nepoverenjem i animozitetima.
Kraljevina SHS nastala je kao plod dejstva više uzajamno isprepletenih činilaca. Srbija je pred¬stavljala najvažniji činilac ujedinjenja, ali ne i jedini. U rat je zakoračila iz samoodbrane, ali je ubrzo shvaćeno da briga o celini srpske države predstavlja nerazdvojni deo nastojanja da se zaštiti srpski etnički prostor i teritorije nastanjene Jugoslovenima. Srbija je u novu državu »uložila« državnost i tradiciju, žrtvovala više od 25% ukupnog stanovništva, defini-sala i diplomatski »iznela« jugoslovenski program koji je povezivao, izjednačavao po važnosti »oslobodjenje ognjišta« i ujedinjenje, vojskom sačuvala jugo-slovenski prostor od komadanja, našla se u taboru pobednika, ali i prema svom iskustvu (jednonacionalne države) i svojim političkom tradicijom oblikovala novonastalu državu.
Za nastajanje nove države bila je potrebna i volja sila pobednica da Austrougarska monarhija nestane sa političke karte Evrope. Ta volja je definitivno iskazana u poslednjoj ratnoj godini. Od odbacivanja i ignorisanja internacionalizacije jugoslovenskog pitanja, preko diplomatske »elaboracije«, do saglasnosti da do ujedinjenja dodje, predjen je dug i iscrpljujući put. Rivalstvo Engleske i Rusije oko rešavanja istočnog pitanja decenijama je Srbiju uključivalo u rusku interesnu sferu, predstavljalo kao »predstražu« Rusije, izazivalo podozrenje zapadnih sila. Rusko istupanje iz rata eliminisalo je »strah« Velike Britanije od nastajanja jedne velike slovenske države na Balkanu. Slom Austrougarske monarhije bio je, istovremeno, i težak poraz anahrone feudalne ideologije sveštenstva, koji je Vatikan ispunio nesigurnošću, nespokojstvom, strahom. Ne uspevši da nametne svoje ideje o »Podunavskoj konfederaciji« ili samostalnim država¬ma Sloveniji i Hrvatskoj, Sveta stolica se nevoljno saglasila sa nastajanjem nove države. Na kraju je i Italija, koja je ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca doživljavala kao suspendovanje odluka tajnog Londonskog ugovora i neprijateljski čin, i koja se u ratnim godinama suprotstavljala svakoj pomisli o stvaranju velike slovenske države na obalama Jadrana, morala je da popusti pred činjenicom da ta država nastaje u borbi i »prevratu« mimo njene volje. Nova država je, završetkom rata, dobila jasno odredjene zadatke i funkciju u novom svetu, nastalom na ruševinama velikih carstava - da čini zid koji sprečava obnovu germanske opasnosti, da služi kao »sanitarni kordon« koji onemogućava širenje ideja Oktobra na Zapad, da bude eksponent pobedničkih sila na Balkanu i zaštitnik mirovnog poretka uspostavljenog na kraju rata.
Od važnosti je bila i volja jugoslovenskog faktora, spremnog na izdvajanje južnih delova Monarhije i njihovo ujedinjenje sa Kraljevinom Srbijom. »Brzo ujedinjenje« podsticao je strah od socijalnih lomova, opšte nesigurnosti, privrednog haosa, društvenih nemira, anarhije, revolucionarnih ideologija, spoljne opasnosti, revizionizma i revanšizma. Ne treba zanemariti ni političku volju Srba iz Monarhije da se ujedine sa maticom. Prisutno je bilo i nastojanje znatnijeg dela hrvatske političke elite da ujedinjenje bude izvršeno na osnovu »dualizma«, uz poštovanje hrvatskog istorijskog i državnog prava i nagodbenjačkih tradicija. Ispunjen nespokojstvom, nesigurnošću i strahom i hrvatski rimokatolički biskupat je u trenucima raspada Austrougarske monarhije bio primoran da svoj konzervativizam, ekskluzivizam, isključivost prilagodi duhu vremena i njegovom političkom diktatu. Biskupat je nevoljno pozdravio ujedinjenje, blagosiljao državu Slovenaca, Hrvata i Srba, podržao rad Narodnog vijeća, sveštenike zadužio da narodu protumače nastale promene, prvi i poslednji put u životu jugoslovenske države upozorio svestenštvo da crkvu ne zloupotrebi u političke svrhe.
Ideološku osnovu ratnog programa Srbije i ostalih činilaca jugoslovenskog pokreta činilo je shvatanje o »troimenom narodu« koje su jedni doživljavali kao »propagandnu formulu« sa izrazito operativno-političkim značenjem i funkcijom u razbijanju Austrougarske monarhije, a drugi prigrlili kao političku filozofiju koja je odredila poglede na državno uredjenje i dugo podsticala nacionalnu demobilizaciju. Jugoslovenska ideja, po svojoj prirodi moderna ideja koja ruši feudalne barijere i gradjanina stavlja ispred odrednice njegove religije, jezika, krvi, veoma brzo se izobličila u susretu sa razdrobljenim tlom i autarhičnim društvom i postala »istorija zaostalih oblasti Balkana«. Elita koja je u jugoslovenstvu videla način da prekorači medje i začaurenost »malih provincijalnih balkanskih kultura«, koja ga je doživljavala kao »apsolutizovani ideal«, brzo se razočaravala i gubila dah u sudaru sa stvarnošću koju su karakterisala partikularistička svest agrarnog društva (klerikalizam, konzervativizam, autarhičnost) i činjenica da ideja nije imala duboke korene i masovnu socijalnu i političku osnovu.
Preovladjivalo je uverenje da su se stvaranjem velike jugoslovenske države svi Srbi po prvi put ujedinili u jednoj državi.
Nova država bila je rezultat medjunarodnih okolnosti ali i izbora srpske političke elite koja je jugoslovensko ujedinjenje pretpostavila stvaranju uvećane srpske države (u čijem sastavu, po odlukama tajnih ugovora koje su saveznici u toku rata sklapali sa susednim državama, ne bi bila Kninska krajina, Lika, Kordun, Banija, Banat, Baranja, Makedonija). Prvog decembra 1918. godine u srpskom političkom korpusu nije bilo ozbiljnije političke snage koja se protivila jugoslovenskom ujedinjenju. Preovladjivalo je uverenje da su se stvaranjem velike jugoslovenske države svi Srbi po prvi put ujedinili u jednoj državi. Ujedinjenje je predstavljalo značajnu prekretnicu u životu sva tri naroda. Njihovo okupljanje u grani¬cama iste države značilo je sudar različitih istorijskih svesti, tradicija, mentaliteta, društvenih navika i iskustava, suočavanje više dijametralno suprotnih pravnih, monetarnih, poreskih, saobračajnih, prosvetnih sistema, spajanje društava koja su se umnogome razlikovala, susret procesa modernizacije (industrijalizacija, urbanizacija, prosvećenost) sa konzervativizmom autarhičnog sela i ostacima feudalne svesti i društvene organizacije. Kraljevina SHS je pred¬stavljala ekonomski dezorijentisan prostor u kojem su mnogi gradovi, sa pomeranjem granica na jug, sever i zapad, izgubili svoju ekonomsku funkciju. Na selu i od zemljoradnje živelo je preko 80% stanovnistva novonastale Kraljevine. Nedostatak valjanih puteva direktno je uticao na usporenu urbanizaciju gradova, razvoj tržišta, malu prostornu mobilnost stanovništva. Sitni seoski posed (67% svih gazdinstava) vezivao je radnu snagu sela u neproduktivnom radu, proizvodio samo za vlastitu potrošnju, nije bio u stanju da proizvede višak vrednosti i tako podstakne proces modernizacije, uzrokovao je glad i podsticao migracije stanovništva. Gradovi nisu bili u mogućnosti da apsorbuju radnu snagu koja je stizala sa sela niti da svom okruženju nametnu urbani obrazac življenja. Nerazvijeno gradjanstvo nije bilo u stanju da prostor i društvo ujedinjuje na ekonomskim i kulturnim osnovama već, isključivo, na političko-ideološkom planu. Pri tom, oblici političkog organizovanja i forme političkog života nisu bili u skladu sa zahtevima modernog privredjivanja, konzervativizam, isključivost, primitivizam i klerikalizam opterećivali su sve oblasti društvenog života. Svest o neophodnosti utemeljenja jugoslovenskog kulturnog identiteta i osećaj pripadnosti istom jugoslovenskom društvu nikada nisu odneli prevagu nad starim navikama i nacionalnim odredjenjima. Žilavo su opstajale sve razlike - nacionalne, verske, istorijske, ekonomske, običajne, mentalitetske, životne. Postojeće nacije su teško savladjivale formiranu svest o svojoj »izuzetnosti«, »osobenosti«, »nesvodljivosti« na bilo koji kolektivni identitet. Policentričnost je opstajala i unutar svakog nacionalnog identiteta. Istoričari su odranije uočili da je ujedinjenje, ostvareno 1. decembra 1918. godine, predstavljalo svojevrsni »milenijumski prevrat«, da je njime izvršeno prekoračavanje »granica različitih civilizacija i vera«, ostvaren dodir drukčijih iskustava, tradicija, mentaliteta, geografskog ambijenta. Velika država je pružala mogućnost ekonomske, kulturne, političke integracije, ali nejake elite jugoslovenskih naroda (političke, elite po ekonomskoj moći, elite po znanju, kulturne elite, vojne elite) nisu bile u stanju da taj »državni ram« ispune sadržajima koji bi značili srećniji, bogatiji i kulturniji život. Republika
Holm Zundhausen
Rađanje prve Jugoslavije
Rađanje prve Jugoslavije stvorilo je više problema nego što ih je rešilo. Da li je bilo u pitanju „jugoslo-vensko ujedinjenje", ili spajanje više južnoslovenskih nacija (ako jeste: koliko), ili povećana Srbija? Dati odgovor na to pitanje bilo je već i time otežano što procesi stvaranja nacije kod zastupljenih većih grupa u novoj državi pokazuje različite ciljne projekcije i tokove. Nasuprot jugoslovenskoj viziji, stajali su različiti srpski, hrvatski, slovenački itd. koncepti. U trenutku stvaranja jugoslovenske države proces stvaranja srpske nacije bio je uglavnom završen, dok su procesi stvaranja nacije kod ostalih velikih grupa bili donekle odmakli, ali još nisu bili dosegli fazu masovnog nacionalizma. Ali već sredinom 19. veka - u raspravi u vezi s pojmom „Srbi" kod Vuka Karadžića - postalo je jasno da je, u svakom slučaju, od jugoslavizma mogla da potekne jedna - mada sporna - integrativna funkcija.
Jugoslovenska ideja polazi od predstave o naročito bliskim jezičkim, kulturnim i rodbinskim vezama između južnoslovenskih etnija. U svojoj teorijski najširoj formi protezala se na sve Južne Slovene (uključujući i Bugare), ali se u praksi većinom svodila na Južne Slovene nastanjene u Habzburškoj monarhiji ili u potonjoj Jugoslaviji. Pitanje broja južnoslovenskih „plemena", „naroda" ili „nacija" - jedna nacija sa više „plemena" ili više međusobno srodnih nacija - pitanje njihovog zajedničkog imena (Iliri", „Južni SlovenPVJugosloveni", „troimena nacija Srba, Hrvata i Slovenaca"), priroda njihovih odnosa, kao i obim sličnosti i razlika među njima, tokom vremena su uvek iznova podlegali novim interpretacijama.
Holm Zundhausen (Holm Sundhiaussen, Berlin 1942), profesor istorije Jugoistočne Evrope na Institutu za istočnoevropske studije Slobodnog univerziteta u Berlnnu i predsednik Naučnog saveta Instituta za istočnoevropske studije u Minhenu. Objavio je knjige Istorija Jugoslavije 1918-1980. (Štutgart, Berlin 1982), Eksperiment Jugoslavija. Od osnivanja države do njenog raspada (Manhajm, Lajpcgg 1993), Istorjska statsstika Srbije 1834-1914. (Minhen 1989). Njegovu najnoviju knjigu objavljuje izdavačka kuća CLIO iz Beograda, u prevedu Tomislava Bekića. Danas

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License