Numerus Clausus

NUMERUS CLAUSUS

Tek juna 1943. predstavnik Kraljevske vlade obavestio je Svetski jevrejski kongres da su ukinute sve protivjevrejske mere donesene u Jugoslaviji do maria 1941. godine, ali taj dokument nije nađen.

Petog oktobra prošle godine navršilo se 60 godina od objavljivanja dveju uredaba Ministarskog saveta Kraljevine Jugoslavije (vlada Cvetković-Maček) usmerenih protiv Jevreja. Jedno je propisano da se trgovačke radnje koje se bave prometom ne veliko predmetima ljudske ishrane, bez obzira na to da li su njihovi imaoci fizička ili pravna lica, podvrgavaju reviziji ako su imaod radnji Jevreji. Vlasti će odlučiti kojima će se od tih radnji zabraniti dalji rad, a koje mogu nastaviti s radom. Većini je rad bio zabranjen.

Drugom uredbom bilo je zavedeno ograničenje broja učenika jevrejskog porekla koji se mogu upisati u prvi razred srednjih, učiteljskih i drugih stručnih škola, odnosno na prvu godinu studija na univerzitetima, visokim školama. Drugim rečima, uveden je Numerus c1ausus. Broj upisanih zavisio je od učešća Jevreja u ukupnom stanovništvu koje je 31. marta 1931. godine iznosio 0,49%. Ko je Jevrejin, nije zavisilo od vjeroispovesti već od "rase", po ugledu na nacističku Nemačku, što je bio presedan za Kraljevinu Jugoslaviju, gde se pokršteni dot1e nisu smatrali Jevrejima.

Licem jevrejskog porekla smatralo se svako lice:

a) čiji su otac i majka rođeni u jevrejskoj veroispovesti, pa i u slučaju da su promenuli veru ili su bez vere;

b) čiji je otac rođen u jevrejskoj veroispovesti i čija je majka strane narodnosti;

c) koje je rođen u mešovitom braku i ispoveda jevrejsku veroispovest ili je bez vere. Kao Jevrejin, određeno je, neće se tretirati lice:
1) koje je rođeno od oca Jevrejina i majke nejevrejske jugoslovenske narodnosti;

2) koje je bilo ratni dobrovoljac, ratnik i u ratovima za oslobođenje;

3) čiji su roditelji zaslužni za otadžbinu.

Uredba se odnosila na celu Kraljevinu Jugoslaviju, s tim što je na osnovu nje, u Banovni Hrvatskoj, donet poseban propis. U Kraljevini, bez Banovine Hrvatske, moglo se u gimnaziju i realku upisati 108 učenika. Na prvu godinu studija na Beogradskom univerzitetu. moglo se upisati 17 od 373 brucoša.

U stvarnosti se upisalo znatno više, pre svega u Srbiji, na osnovu toga što su im roditelji bili "zaslužni za otadžbinu", odnosno učesnici u ratovima za oslobođenje. U drugim krajevima Kraljevine, takvih roditelja bilo je manje. Za to je bilo potrebno da roditelj podnese molbu ministru prosvete koji je donosio rešenje.

Pošto je znatan broj jevrejske dece ostao neupisan u srednje škole, veće jevrejske opštine odlučile su da osnuju svoje škole za tu decu. Takvih škola bilo je u više opština u Srbiji (uključujući i Vojvodinu), Sarajevu, Zagrebu… U Beogradu je Jevrejska škola, odn. gimnazija imala oko 70 učenika (kvota upisa za Beograd po Uredbi bila je 26 učenika, uz još nepoznat broj de ce "zaslužnih roditelja"). Direktor je bio Ivan Kon, direktor Trgovačke akademije, a nastavnici Solomon Kalderon, istoričar, profesor Muške učiteljske škole, dr Juda Levi i šest nejevrejskih profesora (poznato je ime samo Trifuna Dukića), koji su se dobrovoljno javili u znak protesta protiv Uredbe.

Ideja je bila da učenici u junu 1941. godine privatno polažu razred, ali je aprilski rat to onemogućio.

Uredbe su formalno ostale na snazi i tokom rata, iako je od Vlade Kraljevine u izbjeglištvu traženo (jevrejske organizacije u SAD i Udruženje jugoslovenskih Jevreja u SAD) da ih ukine. Tek juna 1943. predstavnik Vlade Kraljevine obavestio Svetski jevrejski kongres da su ukinute sve protiv-jevrejske mere donesene u Jugoslaviji do marta 1941. godine, ali taj dokument nije nađen. A. Lebl

Jevrejski glas, Sarajevo, 20. februar 2001.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License