Narodna Medicina Sefardskih Jevreja U Bosni

Mr ph. Samuel Elazar
NARODNA MEDICINA SEFARDSKIH JEVREJA U BOSNI
ISTORIJA nam kazuje da je zdravstvena kultura kod starih Izraelaca mnogo H njegovana i bila na visini. Naročito su polagali pažnju na preventivnu medicinu, ličnu higijenu i hranu. To je već bilo predviđeno u knjigama Mojsija, pa je kroz čitavu istoriju jevrejskog naroda vrijedilo kao kanon i zakon. Već u Mojsijevim spisima nalazimo neke lijekove biljnog i životinjskog porijekla. Moderna medicina i danas usvaja medicinsko-higijenske propise koje su Izraelci primjenjivali, kao: obrezivanje muške djece (circumcisia), kašerut (ritualno klanje životinja), tevila (ritualno kupanje) itd. Isto tako se u Mojsijevim knjigama, kao i u spisima kasnijih kraljeva, naročito Salomona i Johezkela, spominju mnoge droge biljnog porijekla, koje ne možemo ni nabrojati u ovoj radnji radi skučenog prostora. Naročito su bile cijenjene mnoge aromatične biljke i smole za kađenje u svrhu dezinfekcije i pročišćavanja vazduha u zagađenim prostorijama, kao: Tamjan, Myrha, Hysop, i mnoge druge. Kralj Salomon naročito cijeni Hysop, Cedar libanonski, razna ulja, balsame i flastere. Koliko je bio cijenjen kao poznavalac ljekovitih droga i kod drugih naroda, neka posluži kao dokaz i taj kuriozitet: U starom samostanu Kartuzijanaca u Olimlju (između Rogaške Slatine i Kumrovca) pronađena je u prostoriji samostanske apoteke među freskama mnogih ljekara starog i srednjeg vijeka i freska kralja Salomona. Kralj sjedi na prijestolju sa krunom na glavi, a u rukama drži knjigu sa slikama ljekovitog bilja. Ispod slike ispisan je naslov: »Disputavit a cedro usque ad Hysopus«. Freske je pronašao 1955. godine poznati slovenački farmako-historičar Mr Franc Minarik iz Maribora.
Istakli smo ovo uvodno da bi se mogao shvatiti i razumjeti način liječenja i vjerovanja bosanskih Jevreja. Pažljivom analizom možemo utvrditi u njihovom načinu liječe- 155 nja elemente: biblijske, talmudske, kabalističke, magijsko-demonističke, grčke, arapsko-španske, talijansko-školske (selernitanske) i tursko-bosanske narodne medicine.
Te razne uticaje mogli smo izdiferencirati po usmenoj predaji, staroj literaturi, prirućnicima-manualima narodnih ljekara i apotekara (ećima i atara), nazivima bolesti i lijekova, mjerama i utezima, načinu vjerovanja u demone i odbranu od njih kod raznih naroda među kojima su živjeli bosanski Jevreji. Zatim po tekstu formula za bajanje i vračanje, izradi amajlija, vefkova i zapisa (kimija), elemenata astrološkog vjerovanja u uticaj planete na čovjekovo zdravlje i sudbinu, kao i mnogo drugog.
I kod bosanskih Jevreja (Sefarada) liječenjem su se bavili stručni i priučeni ljekari (ećimi) i apotekari (atari), sveštenici, stare žene vične tome poslu ili bar nekoj užoj specijalizaciji, kao, na primjer, babice, vidarice, bajalice, za namještanje slomljenih i iščašenih udova, za ženske i dječje bolesti itd. Pri tome su svi oni bili prvenstveno pobožni i pružali su pomoć u dubokom uvjerenju da je njihov rad human i da će uspjeti samo uz pomoć božju.
Od naših narodnih ljekarki i vidarica do skora su bile u sjećanju naših ljudi i širih narodnih masa u Bosni i Hercegovini, uz osjećaje duboke zahvalnosti i epiteta: Tija Mir-jam dil Hadži (Hajon — supruga Rav Avraham Hajona), Tija Merkada Papo, poznatija pod nadimkom »la medica di los Salomis« tj. kućna Ijekarka ugledne porodice sarajevskih Jevreja Saloma. Zatim Tija Hana »di la ruda« Ruso, jer je pored Ijekarskih usluga prodavala svojim pacijentima poznatu i mnogo upotrebljavanu travu rutu — Ruta graveo-lens. Kod Jevreja, muslimana i Srba vjerovalo se da ta trava štiti od uroka, zla pogleda i liječi od nesanice. Nadalje, po vještini za namještanje slomljenih i iščašenih udova bila je poznata Tija Rahelona Papo-Sason, koja je naročitim postupkom imobilizirala slomljene udove (ičar bilma) i podizala spušten stomak (strunu), dok je u Travniku bila poznata Tija Luna Finci, koja je, po navodima Kreševljakovića-Korkuta, bila vrlo vješta babica i požrtvovna Ijekarka. U raznim vremenskim razdobljima u Travniku je bilo vrlo vještih ljekara i apotekara — Jevreja, koji su liječili vezire, konzule, age i begove, kao i ostale građane. Od ljekara u Travniku još u XVIII vijeku spominju se hećim Salom i hećim Rafael. Ime Rafaela spominje se i u jednom sudskom spisu, da mu je iza smrti jednog njegovog pacijenta isplaćen iz zaostavštine honorar za liječenje. Od ljekara najistaknutija ličnost bio je Isak eff. Salom, rođen 1806. godine, graduirani ljekar, koji je kao prvi Bosanac završio medicinske nauke na jednom evropskom medicinskom učilištu (Parmi) oko 1830. godine. Po dolasku u rodno Sarajevo, počeo se odmah baviti ljekarskom praksom. Kao jedini školovani Ijekar u to doba ubrzo dobiva naziv »hećim-baše« tj. glavnog ljekara. Osim toga je, po tadašnjem običaju i potrebama grada, držao i svoju apoteku. Tu je apoteku vodio njegov kasniji zet Jakov eff. Sumbul, koji je završio farmaceutske nauke na Ecole Imperiale de medicine u Istambulu. Koliko je Isak eff. uživao ugled i povjerenje kao vrstan i savjestan Ijekar, neka posluži kao dokaz činjenica da ga je Omer-paša Latas, turski maršal, kada je došao sa velikom vojskom u Sarajevo, angažovao kao vojnog ljekara sa mjesečnom platom od 2.000 groša. To je, u odnosu na tadašnje male troškove života, predstavljalo vrijednost od 4.000 zlatnih kruna.
Isak eff. Salom je uživao glas vrlo darežljivog čovjeka koji je liječio sirotinju besplatno, a uz to joj i lijekove besplatno dijelio. Nekima je čak i gotov novac davao da uz lijekove nabave i bolju hranu. Kao vojni Ijekar služio je neko vrijeme i u Travniku, ali je kasnije dao ostavku i vratio se u svoje rodno mjesto Sarajevo.
U Banjoj Luci je dugo živio i radio Isak Papo-Papić, a kod njega je »izučio zanat za ećima« i Kalmi Altarac, zvani Kalmiko.
U Bihaću, Tešnju i Sarajevu je živio i radio Avram Atijas, zvani »il ećim«, kojemu je i austrijska vlast priznala pravo vršenja ljekarske prakse, a u tursko vrijeme je imao titulu »ećim-baše« tj. nadljekara. Od narodnih Ijekara u Sarajevu je bio poznat Tiju Avramo Papo, čiji se manual-priručnik, star oko 130 godina, nalazi u biblioteci Jevrejske opštine u Sarajevu. Porodica Papo iz Sarajeva davala je i apotekare — atare tokom 300 godina. Posljednji članovi ove porodice su bili Santo Papo i sin mu Albert. Njihova se apoteka danas nalazi u muzeju grada Sarajeva. Još je veći kuriozitet da se njihov dućan nalazio cijelo vrijeme u istom lokalu na početku Sarači ulice. U novije vrijeme bio je u Varešu veoma cijenjen i od cijelog tamošnjeg stanovništva vrlo poštovan apotekar Mr ph Haim Altarac. On je iza sebe ostavio svijetlu uspomenu kao dobar stručnjak, nesebičan čovjek i dobročinitelj naroda.
Spomenuh smo da su se sačuvale i da se u biblioteci Jevrejske opštine u Sarajevu čuvaju dvije ljekaruše-manuali od ećima Tiju Avrame Papo, i porodice apotekara Papo. Ove dvije naše Ijekaruše, koje su do sada bile nepoznate, nisu sa stručno-medicinskog gledišta ništa bolje od ostalih narodnih ljekaruša. Iako Ijekaruše po dr Risti Jeremiću imaju samo etno-medicinsku i bibliografsku vrijednost, ipak su ove dvije od višestrukog značaja i to iz sljedećih razloga:
1) To su dosada jedino poznate jevrejske Ijekaruše nastale u ovim krajevima, pisane rukom, španjolsko-jevrejskim kurzivom, pronađene u Bosni. Ne smijemo tvrditi da ih nije bilo još po kućama starih jevrejskih porodica, a sigurno ih je bilo, ali su za vrijeme rata propale isto kao i mnoge druge kulturne vrijednosti.
2) Naročito je interesantno u tim ljekarušama što sadrže obilje podataka o narodnom vjerovanju koje dobrim dijelom vuče korijen iz biblije, talmuda, kabale, kao i vjerovanja drugih naroda u magiju i demonizam. Osim takvih elemenata ima i tragova medicine drugih naroda, npr. talijanske srednjovjekovne — salernitanske škole (pouke o zdravlju u stihovima, astrološka znamenja), i tursko-bosanske narodne medicine (saljevanje strave iznad glave bolesnika) protiv uroka, pisanje zapisa, amajlija i vefkova, kao i mnoge druge. Neke formule bajanja i vraćanja, koje ćemo kasnije citirati, vode nas na trag španjolske narodne medicine.
3) U ovim ljekarušama je španjolski tekst protkan medicinskom terminologijom latinskog, talijanskog, turskog, arapskog i hebrejskog jezika, te su kao takve uopšte značajne kao spomenici kulture (jezik, pravopis, mjere, utezi, trgovačke i kulturne veze sa drugim narodima i zemljama itd.).
Kao primjer ćemo navesti samo dva od mnogobrojnih recepata u kojima su izmiješani izrazi na pet raznih jezika:
a) Piluli goma: Amoniaco 2, Kastor 1/2, mir(ha) 2, croca a, Asa fetida, tidžik 1, mescla i eča hapis.
b) Por hacer balsamo: Toma 50 dr(amas) Sari sabur, 50 dr(amas) Morsaf, 25 dr(amas) Šafran, 400 dr(amas) raki rafinado. Pisa bien las drogas, el šafran non cale pisar. Echa todo en la redoma de raki i la taparas muy bien i meteras al sol 20 dias, y se hacera balsamo muy hativ.
Toliko o karakteristikama jezika i teksta tih ljekaruša, a o sadržaju ćemo još kasnije govoriti.
Jedna od tih Ijekaruša pisana je oko 1820. godine veličine 15 X 20,5 cm sa 20 lista prošivenih koncem i bez korica. Pored recepture, ona sadrži nekoliko molitava, pobožnih napjeva (pizmonim), te jednu špansku romansu, koja vjerovatno nije bila ranije poznata ili bar popularna, jer je ne spominje ni dr Kalmi Baruh u svojoj studiji. Još je interesantnija jedna narodna bosanska pjesma o Mehmed-paši od Zvornika i Ali-paši Fidahiću. Za tu narodnu pjesmu tvrdio je naš poznati istoričar Hamdija Kreševljaković piscu ovih redova da nije bila do sada poznata niti registrovana.
Sama sveska nije pisana istom rukom, iz čega se dade zaključiti da je prelazila skupa sa dućanom s koljena na koljeno. Ovi nam podaci rječito govore da su se naši zdravstveni radnici još početkom prošlog vijeka, kada je u Bosni vladala gotovo totalna nepismenost, bavili ili bar zanimali i poezijom.
Druga knjiga je uvezana u obične korice, pisana isto španjolskim jezikom (ladino), jevrejskim kurzivom, vel. 13,5 X 18,5 sa 63 stranice. I u ovoj drugoj knjizi novijeg datuma (pisana oko 1840. godine) upisana je i jedna španska romansa, koju spominje i dr Kalmi Baruh u već spomenutoj studiji, s tom razlikom što se tekst pjesme u prvoj polovini slaže sa tekstom p,rve polovine one pjesme koju citira dr K. Baruh, dok se druga polovina teksta bitno razlikuje. Autor ove druge knjige je naš poznati narodni ljekar-ećim Tiju Avrame Papo. U njegovoj knjizi imamo još jedan vrlo interesantan podatak, a to je astrološko-kalendarski savjetnik u koje dane i u kojem mjesecu treba preduzimati neki posao ili liječenje, npr. sklapati brak, preduzimati neki značajan posao, polaziti na put, polagati zakletvu, puštati krv ili se na neki drugi način liječiti, da bi oni koji tako rade bili sretni, zdravi i da bi im preduzeti posao bio uspješan. Izričito se nabrajaju i dani i mjeseci u koje se ne preporučuje išta značajnije poduzimati. Za razliku od sličnih starijih tekstova stare evropske medicinske škole, u gore opisanoj knjizi nema astroloških simbola mjeseci i zviježđa (rak, jarac, riba, vodenjak, terazije i si.) nego se samo navode dani i mjeseci koji su sretni ili nisu sretni za preduzimanje nekog posla. (Kako vidimo opet strah od natprirodnih sila — demona).
Važnu ulogu u liječenju ljudi ili životinja igrale su amajlije — zapisi (kimija), vefkovi, pentagrami i heksagrami, od kojih ponešto ima i u opisanim knjigama. To su papiri ispisani magičnim formulama iz kabale, i ponekim molitvama. Ti se papiri smotaju u obliku trokuta, umotaju u platno ih tanku kožu i nose oko vrata ili u njedrima, da bi štitili čovjeka od zla pogleda, uroka ili bolesti. Za razliku od njih vefkovi su nacrtani kvadrati razdijeljeni u određen broj manjih kvadratića, u koje su ispisani određeni brojevi ili slova po naročitom rasporedu, a čitana uzduž ili poprijeko daju tekst magične formule koja štiti od bolesti ili drugog zla i napasti. Na taj način, a u skladu sa učenjem kabale, proricali su se: sudbina ili važni događaji. U amajliju se umatalo i jezgro bijelog luka ili grančica rute da »štiti od uroka i zla pogleda« (ain raa), zub od psa da štiti od neprijatelja, ili oko vuka koje bi trebalo da hipnotizira i uplaši neprijatelja i da odvrati tuđi zao pogled.
To su, uglavnom, elementi magijsko-demonističke i kabalističke medicine. Iako takvih elemenata i primjera ima mnogo više, i ako su mnogo češći, mi smo spomenuli samo one najčešće i najkarakterističnije. O takvom načinu liječenja biće još govora na kraju.
Prije nego pređemo na daljnja izlaganja, navešćemo još karakterističan primjer utjecaja talijanske (salernitanske) medicinske škole na narodnu medicinu sefardskih Jevreja u Bosni, gdje se u stihovima daju medicinske pouke šta su to ventose. Ali na kraju su ti stihovi protkani specifičnim sarajevskim sefardskim koloritom:
Ventosa:
Tiju Moriš del heohi (el hechim)
Tio Moriš nuestro melecinador
hagamos el favor
expliquemos que cosa
es su recomendada ventosa.
Ventosa es un vaso, o sea un jaro de baro
Su borde con ajo untado
En su adientro el aire callentado.
Sobre el vientre de boca abajado fijado.
Por lo alcansar sin muncho afan
Se enclavan sobre una crosta de pan
Mechicas tres fin cinco
Y pone la crosta sobre el umlico
Se encienden las mechicas y sobre la flama
El aire en el jaro abajando se callenta con calma
Hasta que tape el pan sobre el vientro
y helando se atraves el intestino doliente.
Pues helado el jarro el vientro lo rescaenta
Su funccion es cumplida y solo se suelta.
Se echan ventosas y usan ser muy saludosas
en dias de lasdras y antes de Pesah por las hadras
Cuando se mueven los muebles, tapetes polvorinos
Y remueven de su logar el stomago y los intestinos Cuando se fregan los cobres pues de estahar Llevan al curtijo del Kal a escaldar
Muele el alharose y bullen los porros Amasa, coce la semura y los bollos.
Bosanski Jevreji (Sefardi) do konca XIX vijeka živjeli su patrijarhalnim životom, normiranim vjerskim propisima. Kod njih nalazimo i u načinu liječenja toga vremena prvenstveno primjenu vjerskih propisa o higijeni, čistoći tijela i hrane. Prvi i glavni propis se odnosi na način ishrane. Zabrana uživanja svinjetine ili mesa drugih životinja koje su ubijene ili na nepropisan način zaklane i pregledane poslije klanja, da li su svi unutarnji organi zdravi i normalnog položaja i izgleda, strogo se provodila.
Obrezivanje muške djece (circumcisija) je spadalo u jedan od osnovnih i najstrože provođenih propisa. A i moderna medicina taj propis opravdava, i u nekim slučajevima (fimosa) vrši se obrezivanje i pripadnika hrišćanskih konfesija u bolnicama.
Naročito su bili strogi propisi o čistoći i higijeni žena, obavezna izolacija za vrijeme menstruacije, kupanje iza menstruacije, prije i poslije poroda, obavezno ritualno kupanje poslije polnog općenja i prije vjerskih obreda.
Korist i efikasnost tako strogih propisa o higijeni i preventivi najbolje se odražavaju u stalnom porastu broja jevrejskog stanovništva u Sarajevu, u odnosu na druge konfesije, pa i u vrijeme haranja strašnih epidemija (kuge, kolere, tifusa i dysenterije), iz čega se vidi da su Jevreji, pridržavajući se strogih propisa o higijeni i čistoći, manje stradavali nego drugi.
Uspjelo nam je dešifrovati u jednoj od naših Ijekaruša koje smo ranije spomenuli i propise o preventivnim mjerama za vrijeme epidemija koje u prevodu navodimo:
»Za vrijeme epidemije dobro je piti svaki dan samo prokuhanu vodu, u kojoj se rashladio komad usijanog željeza ili tuča (sterilizacija!). Vino neka se pije mlako, a voće i povrće samo kuhano. Neka se ne jede nikakvo meso, ni soli, ni biber ni zingiber, ni crni ni bijeli luk. U jutro treba prati usta sa čajem od gorkih kora drveća. Dobro je čisto sirce ili kisela voda. Ne treba vršiti često polni snošaj. Prije izlaska na ulicu treba obrisati lice i ruke sirćetom. Limunov sok sa šafranom je dobar za mazanje iznad nosa (misli na nosne šupljine). Dobro je mirisati rutu i kaditi se njom. Dobro je za vrijeme epidemije pojesti svako jutro po jednu smokvu sa orahom i zrncem soli, sve skupa, pa ga neće nikakvo zlo snaći. Prije izlaska u grad objesiti niz pojas spužvu natopljenu sirćetom, i poslije dodira sa ljudima ili predmetima obrisati ruke tom spužvom.«
Pored navedenih higijensko-preventivnih mjera ne treba posebno ni spominjati obavezu čestog kupanja, koje je i po jevrejskim propisima bilo obavezno pred subotu i praznike, prije opremanja mrtvaca, poslije polnog snošaja itd. (por no estar inconado!) tj. da nije tijelo nečisto, a za žene poslije menstruacije, čišćenje iza poroda, polnog snošaja itd. (tivila).
Radi toga su javna kupatila, a u manjim mjestima općinska kupatila (mikva) uz bogomolje, igrala veliku ulogu u javnom i porodičnom životu bosanskih Jevreja isto kao i u njihovih sugrađana muslimana. Upravo radi te sličnosti Mojsijevih i Muhamedovih propisa o čistoći, higijeni i ritualnom kupanju, obrezivanju muške djece, zabrani uživanja svinjskog mesa itd. postojala je velika tolerancija domaćih muslimana, a i turskih vlasti, prema Jevrejima, upravo da bi mogli striktno izvršavati svoje vjerske propise.
Tako je, prema navodima akademika prof. Hamdije Kreševljakovića, postojalo posebno odjeljenje (bazen-mikva) za ritualna kupanja Jevreja u Gazi Isabegovoj banji (hamamu) koji se spominje već 1462 godine i u Gazi Husrefbegovom hamamu (sada Hamam bar), koji je sagrađen 1565. godine, a bio je u upotrebi do 1916. godine. Prvi bazen za ritualno kupanje Jevreja spominje se 1767. godine u Firusbegovom hamamu u Sokaku prote Bakovića. Bazene su gradili Jevreji o svom trošku, a uz dozvolu vakufske uprave. Plaćali su godišnje kiriju od 10 groša osim »hamam-pare« tj. uobičajene ulaznice.
Naročiti ceremonijal obavljao se kada se vodila mlada u banju pred vjenčanje, ili porodilja na prvo kupanje iza poroda. Imućnije porodice bi tom prilikom zakupile cijelu banju za taj dan, i pozivale svu rodbinu i prijateljice koje su čašćavane zakuskom koja bi se donijela od kuće (peksimeti, lokumi i patišpanja), dok bi kafu i šerbe servirala ba-njerka (hamamdžinica). Kod Jevrejki su se one zvale »la bugera«, a imale su istu funkciju kao i hamamdžinice. To ime povlači korijen od imena bogu-zavežljaj, jer bi one poslije, za bakšiš, odnosile kući svojih mušterija zavežljaje sa mokrim rubljem.
To skupno kupanje obavljalo se i radi toga da rodbina mladoženje vidi mladu golu, da li nema kakvu prikrivenu tjelesnu manu, koja se ne bi mogla inače zapaziti. Isto tako je mladoženja iz istih razloga išao u banju u društvu svojih najboljih prijatelja i nevjestinih rođaka. Žene bi se tom prilikom i dobro zabavile pored profesionalne zabavljaćice, koja bi svirala u def i čampare (kastanjete), a sve zajedno pjevale bi stare španske romanse i bosanske sevdalinke na narodnom i španjolskom jeziku. Koliko se tada poštivala žena-majka, dokaz je da se isto tako obavljalo svečano kupanje poslije poroda. Ako je žena bila slabog imovnog stanja, hamamdžinica ili bugera bi joj prostrla posebno šilte-dušek, da se odmori iza kupanja, i servirala joj šerbe i kafu besplatno.
U banji su se obavljala i neka liječenja uz određen vjerski ceremonijal. Ako je neko bolovao od kakve kožne bolesti ili je duševno obolio usljed straha, ograme i si. kupali bi ga nekoliko dana rastvorom meda i vode kod kuće, a iza toga bi ga doveli u ranu zoru u banju. Na putu do banje jedno lice je išlo iza bolesnika i iz bardaka zaljevalo njegov trag rastvorom meda u vodi. i pri tom izgovaralo formulu »Dulci ti vinu, dulci ti si vaiga, i todu el mal a las pro-fondinas de la mar que caiga«. (Slatko ti došlo, slatko ti prošlo, i svo zlo-bolest u morske dubine neka propadne.)
Nervne ili duševne bolesnike koji su bili nemirni, tj. koje je opsjeo zao duh (ruah raa), koji su patili od ograme — ograisali tj. nagazili na ukleto ili pogano mjesto, tako isto bi vodili u banju prije zore, još za mraka, da ih liječe. Bolesnika bi pratila dva-tri čovjeka i obavezno jedan sveštenik. Ovakav pohod bi najavili dan ranije, da bi banjar — hamamdžija ostavio otvorenu banju. Na svakoj kurni (kameno udubljenje za pranje u koje je stalno tekla voda) u svim prostorijama, valjalo je usaditi po jednu voštanu svijeću i zapaliti je, da bi pobjegli svi »džini i šejtani« (đavoli i zli duhovi). Zatim bi sveštenik stavio komad hljeba u vodu, koja je preostala u kumama od prošlog dana. Nakon toga bi uveli luđaka gola, a sveštenik i ostala pratnja bi glasno molili neke molitve ili psalme. Pri tom bi sveštenik iznenada polivao bolesnika časom hladne vode iz svake kurne, izgovarajući opet neku magičnu formulu ili molitvu. Iza toga bi ga uveli u bazen za ritualno kupanje (mikva), i čim bi ga tamo okupali (tevila) odmah bi ga obukli u najvećoj brzini i napustili hamam. Iz hamama bi valjalo izići prije zore i »pijetlova«, jer ceremonijal inače nije vrijedio, i sve skupa ne bi mnogo pomoglo.
Isto tako bi se postupalo i sa ludom ženom, samo bi ulogu sveštenika preuzela »la gabaja« (bula), a u nedostatku takve žene koja je znala moliti i vršiti funkciju sveštenika, to bi obično vršila amamdžinica ili la bugera, koja je i inače bila na usluzi jevrejskim ženama pri ritualnom kupanju.
Kod stanovništva Palestine postoji vjerovanje da polovina bolesti koje spopadaju ljude nastaju uslijed uroka i zla pogleda, i ograme — ograisanja tj. nagaženja na ukleto ili nečisto mjesto. Zato postoje određene molitve i obredi uz razne psalme kojima se nastoji otkloniti bolest. Narodna mašta ili uticaji drugih naroda stvorili su posebnu granu narodne medicine, po metodi bajanja i vraćanja.
Bajanje se kaže španjolski pricantar od glagola cantar — pjevati. I na srpskohrvat-skom jeziku glagol bajanje vuče korijen od glagola opajanje — pjevanje.
Naročito se pazilo da se mala djeca i trudne žene ne ureknu. A ako je zlo već bilo tu, onda je stupala u akciju majka ili popularna baka — kućni ljekar.
Majka liže djetetu čelo s desna na lijevo i svaki put pljune i tri puta rekne: »La vaca lambe la vitelica por lavar, por pehar por quitar el ojo mal. Todo el mal se vaiga a las profondinas de la mar«. U prevodu bi to glasilo: »Krava liže teoce, da ga umije, da ga počešlja i da mu skine urok. Sva bolest i zlo neka propadne u morske dubine!«
Ako je slučaj ozbiljniji ne treba očajavati, jer u farmakopeji naše bake ima još dosta recepata za uspješno liječenje. Tu je gašenje žeravica u vodi ili rastvaranje soli u vodi iznad glave bolesnika, a u težim slučajevima lijeva se rastaljeno olovo u posudu hladne vode iznad pokrivene glave bolesnika. Svi ti obredi popraćeni su obaveznim čarobnim formulama i molitvama. Ako ni to ne pomaže, bolesnika kupaju u rastvoru meda i vode. Ako, pak, ni to ne pomogne, onda se pozivaju pobožni ljekar ili sveštenik koji primjenjuje još efikasnije metode liječenja po principu sugestije i lake hipnoze. Tu su molitve: »Por ain raai ojo malo« (protiv uroka i zla pogleda) i »Meldar en la aceite« (čitanje nad zdjelom vode iznad koje pliva sloj zejtina) itd. Evo još nekoliko čarobnih formula koje se izgovaraju pri takvom načinu liječenja: Metne se na glavu bolesnika neka marama i pobožnim glasom izgovori ova formula: »Que ojo malo que tenia, que es un mal que le venia. Tres de mosa, tres de esposa, tres de viuda (bivda), tres de quitta, y tres que pasen por la puerta de la viola. Asnicos pasan y asnicos vienen, les encargo toda carga de ojo malo y ograma, y se vaigan a las profondinas de la mar. Te apricanto por aire, por viento, por callentura, por hasinura, por quebrantamiento, por baldamiento, por todo molo de mal que hay en este CUerpO. Todo 162 el mal se vaiga a las profondinas de la mar.« Iako je u prevodu teško pogoditi pravi smisao tako komplikovane formule, mi ćemo pokušati da joj pogodimo bar približno smisao: »Kako li je imao zao pogled! Ta mu je bolest na mahove dolazila. Tri put kao djevojka (valjda u spodobi djevojke), tri put kao supruga, tri put kao udovica, tri put kao puštenica i tri što prolaze kroz vrata viole. Magarčići odlaze, magarčići dolaze. Natovarim im čitav teret (tovar) od zla oka, od uroka i ograme i neka ide u dubine morske. Ja ti ča-ram vjetrom, zrakom, groznicom, slabošću, poništavanjem i osakaćenjem i svakoj bolesti koja se nalazi u ovom tijelu, i da se svako zlo surva u dubine morske.«
Protiv strave (por espanto): Kod bolesnika koji se nečega ili nekoga uplašio, iznenadnim dolaskom nepoznate osobe, izazove se šok. Osim toga se uzme nešto od osobe ili životinje od koje se bolesnik prepao i nad tim se on nakadi (komadić odjeće ili dlake životinje). Osim toga mu se daje šećer s vodom, ili ruta s medom, da pije. Inače su med i ruta igrali vrlo značajnu ulogu u liječenju nesanice i živčanih bolesti. Ono mjesto gdje se bolesnik prepao zalijeva se rastvorom meda i vode. Osim toga bolesnik tri dana uzima jedan do tri gutljaja rastvora meda u vodi, ili rute, koja prije toga treba da odleži jednu noć na prozoru za vrijeme mjesečine.
Segula — znamenje — simbol za uspješno liječenje obavlja se ponedjeljkom i četvrtkom, a u težim slučajevima i subotom, tj. dija di sefer, u dane kada se čita tora u hramu. Osim toga, procedura se vrši uvijek u prvoj polovini mjeseca, a najbolje na mlađak.
Pored navedenih ima još jedan način liječenja tzv. salijevanje strave, koji je vrlo raširen i kod mnogih drugih naroda, čak i u Holandiji i Švajcarskoj. U jednoj staroj kašiki rastali se olovo, bolesniku se prekrije glava nekom krpom, i nad glavom mu se salije olovo u posudu hladne vode. Pri tome se govori neka čarobna formula. Ta formula se izgovarala kod Jevrejki na španjolskom jeziku, a kod muslimanki i katolkinja na srp-skohrvatskom jeziku.
Protiv groznice-zmijuljice (colebrica) postupa se na sljedeći način: Nožem se pređe preko kraste od groznice-zmijuljice i govori: »Andando por un caminico escuntri un culebro bivo con sus pies. Achapilo sin mano, degoyi lo sin cuchio, engloti sin paladar. Ansi medri i cresca quanto dies es verdad.« U prevodu bi to značilo: »Idući jednim puteljkom, susretoh jednu zmiju s nogama. Uhvatih je bez ruku, zaklah je bez noža i progutah bez nepca. Tako napredovala i rasla kako ja istinu govorih.« Zatim se nož baci na zemlju.
Protiv lišaja (spindža): Andando por un caminico escontri una leona que gritava y bramava y la spindža se llevava.« (Idući jednim puteljkom sretoh jednu lavicu koja je urlikala i vapila i lišaj sobom odnijela.) Akutni osip (usagre): »Caminando por un caminico escontri un padre y un hijo. Le demanda el hijo al padre: »Mi padre, lo que es que arde encima del monte?« Le diče el padre al hijo: Usagre. Demanda el hijo al padre: »Con lo que se atabafa?« Responde el padre al hijo: Con sal y vinagre y tierra de la calle.« (Idući jednim puteljkom sretoh jednog oca sa sinom. Pita sin oca: Oče, šta li ono gori na brežuljku? Osip (usagre) odgovori otac. A čime se gasi, pita sin. Otac odgovori: Sa soli i sirćetom i zemljom sa puta.« Vjerovatno su bolesnika i mazali po bolesnom dijelu tijela takvom mješavinom, jer smo vidjeli u poglavlju o epidemiji da se sirce često upotrebljavalo kao dezinficiens.
Crveni vjetar (Rosipila) — Erisipel: Pređe se vrškom noža ili bašlije preko upaljenog mjesta i pri tom rekne: »Con el nombre del Dio santo y bendicho, que de rey Alejandro, que de verde calcaba, de verde vestia, de verde caballo servia, todos los males conbido, de la rosipila se olvido. Por ser sarnoso, por ser lamparoso, tode el mal de aqui lo quito, al pocun lo echo, del pocun a la piedra, de la piedra a la calle, de la calle a las profondinas de la mar.« (U ime boga svetog i blagoslovenog, i cara Alešandra (tako valja izgovoriti), koji se u zeleno obuvao, zeleno oblačio i zelenog konja jahao, koji je sve bolesti u goste pozivao, a na crveni vjetar je zaboravio. Jer je bio šugav, jer je bio krastav. Svu bolest odavde skidam i na prag je bacam, s praga na kamen, s kamena na ulicu i s ulice u dubine morske.) Zatim se nož ili bašlija hitro baci na pod.
Cirevi (granos): Namaze se cijelo tijelo bolesnog rastvorom meda i vode i onda ga odvedu u banju da se okupa po ritualnim propisima, kako je to ranije opisano. Kad iziđe iz banje baci mu se preko leđa toliko zrna pasulja, koliko ima bolesnik čireva na sebi.
La mumia: Teškom bolesniku koji je već na samrti namazu se nepce i usta smjesom meda i mumije (dijelovi ljudskog tijela sasušeni na pustinjskom suncu). Namjera je valjda da se demoni koji napadaju tijelo bolesnika odvrate na tijelo i dušu onog lica koje je negdje u pustinji stradalo ili umrlo, i koje je na pustinjskom suncu sasvim sasu-šeno i pougljeno tj. pretvoreno u mumiju. Izgleda da mumija nije bila samo lijek naših Jevreja, jer su je još u ranom novom vijeku držale i apoteke. Tako se čuva u staroj Winklerovoj apoteci u Innsbrucku iz početka XVII vijeka čitava mumificirana ruka.
La magna (Manna): Ako se žena teško porađa, treba joj dati manne (osušen sok kore crnog jasena). Apoteke je drže kao oficinalnu drogu. Vjeruje se da se porodilja ne može rastaviti od svoga ploda zato što joj za vrijeme trudnoće nije dato da okusi nekog jela koje je poželjela ili vidjela da drugi jedu. Djelovanje toga lijeka se svodi na vjerovanje iz biblije da je mana koja je padala s neba u sinajskoj pustinji dok su Izraelci njome lutali, imala okus svakog jela kojeg bi izgladnjeli u pustinji poželio. Time će se, navodno, ispuniti ma i potajna želja porodilje, i tako će se sretno rastati od ploda.
Acomodar el omblico (Namjestiti strunu — spušten stomak): Masira se dobro ruka od ramena do lakta, poveže se rupcem ispod mišice, a na pupak se stavi zagrijan fildžan ili čaša.
Fregar las yagayas (Angina): Masira se lijeva, pa desna, ruka od mišice do palca i kažiprsta, pri čemu se istjera kao mala kuglica, koja se lakom masažom prstima namazanim zejtinom, razmekša. Zatim se dade bolesniku šolja toplog mlijeka da je popije na gutljaje.
Kod raznih bolova se stavljaju ventuze koje smo ranije opisali.
Echar bilma (Čvrsti zavoj mjesto gipsa): Kod iščašenih udova ili loma kosti stavi se na deblji sloj kučine ili crne vate dobro ulupano bjelance od jajeta, pospe ljutom paprikom ili svježe samljevenim crnim biberom i omota oko zgloba ili slomljenog dijela kosti, a preko toga se poveže drugom čistom krpom. Prednost ovakvog zavoja prema gipsu je u tome što je laganiji, porozniji i kod eventualnog otoka lagano se širi.
Vrlo striktno su se čuvali vjerski propisi da se izlije sva voda iz posuda ako je neko umro u komšiluku.
Tekufa: U određene dane i sate nekoliko puta u godini ne smije se piti voda, jer, navodno, u jednom trenu određenog sata i dana pređe krvava nit preko vode, pa ako neko u taj tren pije vodu, oboliće od vodene bolesti.
Da bi u kući vladao mir i spokojstvo, baka ili neka druga stara žena bi pokupila svu djecu naveče prije spavanja na skupnu molitvu »šema Israel«, a nakon toga bi je djeca prihvatila za skute i išla za njom, dok ona hoda po sobi i govori: »En esta časa hay quatro cantonis,'"~en' cada canton hay un malah de los cielos, por que bicleye, esta časa i que le asenti la šehena de los cielos« itd. (U ovoj kući imaju četiri ugla, na svakom uglu po jedan anđeo nebeski, da čuva ovu kuću i da u nju dođe božji blagoslov itd.).
Ovdje su navedeni samo neki narodni običaji i vjerovanja u vezi sa narodnom medicinom, iako ih ima mnogo interesantnijih. U toj »babijoj farmakopeji« ima prilično mnogo nelogičnosti i besmislica, ali svemu se davala neka simbolika. Princip je bio u krajnjoj liniji da se zasluga za uspješno liječenje pripiše narodnim ljekarima i bakama, a za neuspjeh potraži utjeha u poslovici: »Todo lo nacido es para morir« tj. »Sve što je rođeno mora i da umre«. Po njihovom vjerovanju svidjelo se dragom bogu da dotičnog bolesnika pozove k sebi. I u tom bolnom času rastanka sa svojim najmilijim srodnikom ili pacijentom traži se opet utjeha u poslovici: »Acompafiad que vos acompanen, llorad por que vos lloren, a los viejos por honor, y mancebos por dolor.« — Ispraćajte da bi i Vas ispraćali, opla-kujte da bi i vas oplakivali, stare zbog časti, a mlade u bolu!

Literatura
Franc Minarik: Olimje, Maribor 1955.
Aleksa Popović: Životopis znamenitih Sarajlija, Sarajevo 1910. g.
Hamdija Kreševljaković — Derviš Korkut: »Travnik od 1464-—1878. god.« Sarajevo.
Usmeno saopćenje mutevelije Gazi Husrefbegova vakufa Muhamedbega Mutevelića, da je te podatke pronašao u blagajničkim knjigama vakufa o naplati kirija od vakufskih dućana.
Dva rukom pisana manuala u posjedu Jevrejske općine u Sarajevu.
Dr Kalmi Baruh: Eseji i Članci iz španske književnosti, Svjetlost — Sarajevo, 1952. g.
Dr Risto Jeremić: Zdravstvene prilike u Bosni i Hercegovini, Beograd 1951. g.
Godišnjak »Potpora-Benevolencija« : Beograd 1933. g. (Vidi studiju od Dr Morica Levia : Rav Moše Danon«.) Judisches Lexikon Band I.
Spomenica Benevolencije, Sarajevo, — Beograd, 1924. g. (Vidi članak Dr Isaka Izraela: Nešto iz narodne medicine Jevreja u Bosni str. 56)
Sjećanje i zabilješke pisca iz razgovora sa mnogim starim osobama, pa i nekima koje se spominju u ovoj radnji.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License