Nada Milosevic Dordevic Jevreji Za Slobodu Srbije

Nada Milošević-Đorđević

Jevreji za slobodu Srbije

Mihailo B. Milošević Jevreji za slobodu Srbije, 1912-1918 Rezime Nada Milošević-Đorđević

Engleski prevod Marta Frajnd Biblioteka Posebna izdanja, Filip Višnjić Beograd, 1995.

Veoma je teško napisati objektivan prikaz knjige sopstvenog oca, sa neophodnom distancom. Zato ću pokušati samo da izložim njenu sadržinu. Znam da ga je na pisanje podstaklo divljenje prema Jevrejima, ali i ljubav koju je prema njima osećao, istu kao i prema svom narodu. Tragao je za podudarnošću njihovih sudbina, uvek svestan razlika u uslovima njihovog istorij-skog razvoja i naravno razlika njihove uloge i uticaja u svetu. Njegovu pažnju je privukla tragičnost nacionalne sudbine jevrejskog i srpskog naroda, njihov geopolitički položaj na raskršću velikih međunarodnih puteva i civilizacija. Sećam se porodičnih razgovora o seobama i progonima koji su se nizali i pretvarali u nacionalni problem; o povremenom pojavljivanju i Jevreja i Srba kao naroda bez zemlje, a njihovih zemalja kao zemalja bez naroda. Kao i u slučaju Jevreja, za Srbe je važilo da njihovi ugnjetači u nedostatku stvarnog razloga za pravdanje progona, pribegnu izmišljenom "državnom razlogu". Državni razlog, govorio je moj otac, bio je uvek ogrtač kojim su tirani pokrivali svoje nasilje i pravdali prolivanje krvi nevinih.

Pamtim priče kako je moj praded blagoslovio jedan mladi jevrejski bračni par, na traženje rabina, mladoženjinog oca, ili tvrdnje mog dede, takođe sveštenika, da su Jevrejke u mešovitim brakovima nosioci porodičnih vrlina.

Zapravo ljubav prema Jevrejima u srpskom narodu, pa i u našem domu, nije predstavljala neki poseban kvalitet. Ona je bila spontana posledica divljenja i poštovanja za sve ljude od pameti, poštenja, vrednoće i talenta za koje se često ispostavljalo da su Jevreji.

Po zamisli autora, dr Mihaila B. Miloševića, ova knjiga predstavlja svojevrsno uzdarje Jevrejima koji su svoje herojstvo, svoj um i srce ugradili u Srbiju, boreći se u ratovima za slobodu i jedinstvo Jugoslovena, ali i u miru - za kulturu i ekonomsko blagostanje.

Moto ove knjige su reči iz Testamenta dr Solomona Alkalaja, bečkog đaka, medicinskog pisca, velikog lekara i intelektualca, neumornog učesnika u ratovima 1912-1918 godine, koji su mu skratili životni vek:

"Mojim drugovima iz detinjstva i rane mladosti neka služi kao uspomena na mene i naš zajednički rad… a sa ciljem koji je gredio napretku našeg društva, naše verske kulturne zajednice, naše opštine, našeg lepog junačkog Beograda. Radili smo na dobro naše otadžbine i pomagali da se temelji njeni učvrste. Žrtvovali smo se kao lekari na bojnom polju i kao vojnici u rovu. Radili smo na vaskrsnuću jevrejskog naroda koji počinje da se oslobađa od svojih fizičkih patnji. Neka bi duh koji nam uliva volju za rad i gotovost za požrtvovanje svagda ostao među nama".

Dajući kratak pregled jevrejske istorije na južnoslovenskom prostoru, Mihailo Milošević Jevreje posmatra kao starosedeoce. Prema naseobinama iz vremena starijeg od rimskog i tragova naselja Jevreja koji se mogu naći u Makedoniji i Dalmaciji, Staroj Srbiji i Vojvodini, oni predstavljaju važne stanovnike ovog podneblja. Za vladavine srpske dinastije Nemanjića, Jevreji uživaju puna prava. Beogradski Jevreji trguju sa Zapadom preko Dubrovnika već u prvoj polovini XV veka. Izvesne jevrejske porodice su najstariji građani Beograda, a uloga Jevreja u privrednom i kulturnom životu naše zemlje ne samo da je značajna, nego često i pionirska.

"Svoju solidarnost sa Srbima", piše autor, "Jevreji su posvedočili kroz sve vreme srpske borbe za nacionalno ujedinjenje i oslobođenje. Bilo je Jevreja koji su pomagali srpske ustanike već za vreme Karađorđevog ustanka 1804-1813": Jedna grupa jevrejskih zanatlija je "u pro-leće 1807. radila municiju i dobila zajemčeni posed imovine. Lili su tanad, uvijali fišeke za veliku srpsku ofanzivu…". Knez Miloš (1815-1839. i 1858-1860) je cenio Jevreje i koristio njihove sposobnosti i u svom ličnom interesu i u interesu Srbije. Štiteći Jevreje od povremenih pristrasnosti lokalnih vlasti, on je iz njihove nadležnosti izuzeo sve jevrejske sporove i pridržao ih neposredno za svoju kancelariju. U srpsko-turskom ratu 1876-1877, uzeli su učešća i srbijanski Jevreji. O hrabrosti četvorice od njih, za koju su i odlikovani, pričalo se po celoj Srbiji. Još u početku organizovanja srpske vojske na modernoj osnovi služili su u svimnjenim rodovima, a srpske nacionalne ideale prigrlili kao svoje, po svedočenju rabina beogradskog Ignjata Šlanga. Od proglašenja Ustava 1888, pa sve do nacističke okupacije 1941, Jevreji su u Srbiji uživali potpunu ravnopravnost, što ne bi trebalo ni isticati da je to bio slučaj i u drugim daleko većim zemljama.

Autor ukazuje na značajne kulturne ustanove (na jevrejsku štampariju u Beogradu, osnovanu još 1837, na listove, na kulturna društva iz druge polovine XIX veka - ponikla iz književnih predavanja i društvenih saveto-vanja koja je organizovala omladina iz starih beogradskih porodica Alkalaja, Ozera, Amara, Demaja, Koena, Levija, Mandila, Rusoa, Hiršla i drugih. On daje portrete niza jevrejskih poslenika svih staleža, od zanatlija, trgovaca, privrednika, do predstavnika u Narodnoj skupštini ili Narodnoj banci, gde je od njenog osnivanja jedan član u upravnom i nadzornom odboru morao biti Jevrejin. Posebno mesto dato je Avramu Ozeroviću, dugogodišnjem narodnom poslaniku grada Beograda, istaknutom članu Napredne stranke, odane kralju Milanu Obrenoviću, izvrsnom ekonomisti, povereniku srpske vlade u misiji 1882. u Beču, za javni kredit Srbije; Davidu A. Koenu, advokatu, strasnom romantičaru, podjednako odanom veri svojih predaka i tadašnjim srpskim političkim idealima, piscu nadahnutih Beseda (18811897), kojih se nije odrekao ni pod pritiskom okupacionih vlasti, što ga je 1915. koštalo života; Benku Daviču, kršnom kapetanu srpske vojske, vrsnom pravniku i sjajnom govorniku, inicijatoru protesta srpskih Jevreja protiv aneksije Bosne i Hercegovine.

U tim trenucima Aneksione krize, kada je AustroUgarska pokazala svoju rešenost da nadire na jugoistok, da uguši Srbiju i suzbije težnju svojih podanika za nezavisnošću, ogromnu ulogu su odigrali Jevreji svojom lojalnošću i solidarnošću sa Srbijom. Podrška koju je tada dobila, ne samo od Jevreja iz krajeva pod Turskom i Austro-Ugarskom, već i od Jevreja iz celog sveta. Srbija u mnogome duguje cirkularnoj noti koju su Jevreji Kraljevine Srbije uputili jevrejskim krugovima različitih zemalja sa molbom da se kod dotičnih vlada zauzmu za takozvano "jugoslovensko pitanje".

Stamenost srpsko-jevrejskog prijateljstva opstajala je bez obzira na dinastičke promene i istorijske tokove. Dva ugledna beogradska Jevrejina - dr David Alkalaj, advokat, osnivač društva "Cion" u Beogradu i potpred-sednik Crkveno-školske jevrejske opštine sefardskog obreda i Jakov Levenzon, predsednik Srpsko-jevrejske opštine aškenaskog obreda - bili su u deputaciji koja je kralja Petra I dopratila iz dugogodišnje emigracije u Beograd.Tokom svoje vladavine (1903-1912), pored želje da doprinese demokratskom vaspitanju svojih suna-rodnika, zalagao se i za napredak srpskih Jevreja. Lično je položio kamen temeljac za novu sinagogu "Bet Izrael" u ulici cara Uroša u Beogradu, 10. maja 1907, da bi nepunih godinu i po dana kasnije sa vladom prisustvovao njenom osvećenju. Pod svojim temeljima, nova sinagoga ponela je potpis poglavara srpske pravoslavne crkve: mitropolita Dimitrija, kasnije patrijarha.

Knjiga Mihaila B. Miloševića se ne bavi samo primerima srpsko-jevrejskih veza na takozvanom visokom, državnom planu ne pretenduje da bude ni politička, ni kulturna istorija. To je svojevrsni letopis, i priča o životu, i zbornik sećanja sa mnogo emocija i sakupljenih podataka koji ih izazivaju, hronika o srpsko-jevrejskom druželjublju, zajedničkom proslavljanju praznika u jevrejskoj mahali u Beogradu, o zajedničkom školovanju srpskih i jevrejskih dečaka i drugovanju u jevrejskim kulturnim društvima. To je i knjiga o običnim ljudima koji su Srbiju smatrali svojom "rodnom grudom", a ljubav prema njoj iskazali požrtvovanjem u Balkanskim ratovima (1912-1913) i u Svetskom ratu (1914-1918).

Središnje poglavlje knjige čine primeri tog požrtvovanja u ratnom herojstvu i plemenitosti Jevreja na bojnom polju, ali i u oblasti dragocenog patriotskog rada.

Duboko impresionira podatak, koji autor citira iz predgovora Spomenice poginulih i umrlih srpskih Jevreja u Balkanskom i Svetskom ratu 1912-1918 (Beograd 1927), da je u ovim ratovima učestvovalo oko šest stotina jevrejskih ratnika, od oko pet hiljada jevrejskih žitelja u predratnoj Srbiji, da ih je bezbroj odlikovano za hrabrost, da je iza sto pedeset grobova ostalo stotine jevrejske siročadi, veliki broj invalida, da je ceo jedan kraj, Jevrejska mahala na beogradskoj Jaliji stradala, a pod ruševinama poginula nejač, žene i starci. "Proglas srpske vlade upućen narodu septembra 1912. o mobilizaciji srpske vojske radi oslobođenja braće na Jugu od petovekovnog ropstva pod Turcima, naišao je na isti, jednodušan odjek u srcima jevrejskih građana kao i kod braće Srba", piše Ignjat Šlang. Jevrejsko stanovništvo obrazovalo je odbore za prikupljanje sredstava za Crveni krst, za bolnice za invalide, osnivalo uzorno organizovane bolnice, priređivalo dobrotvorne koncerte i kulturne manifestacije.

Autor piše o izvanrednom junaštvu jevrejskih ratnika i požrtvovanju čitavih jevrejskih porodica. Izvesna neujednačenost u obimu portreta likova ne proizlazi isključivo iz autorovog odnosa prema njima, već i iz mogućnosti dolaska do podataka. Zavisi, nažalost, i od dužine životnog i radnog veka ličnosti o kojima govori. Ako se radilo o veoma poznatim ličnostima o kojima je bilo mnogo pisano, izdvojeni su oni segmenti iz biografija koji su u vezi sa samom koncepcijom autorovog dela.

Iz čitave galerije likova, izdvojićemo samo nekoliko.

Rezervni oficir, Moša Amar, viđeni beogradski trgovac osvojivši Uroševac (Ferizović), junački je poginuo. Njegovu smrt svečano je obeležio kralj i kraljevska vlada, Ministarstvo vojno, i mnoga druga nadleštva. Komanda III srpske armije nazvala je po njemu breg na kome se nalaze kasarne u Uroševcu "Amarov breg". Za Srbiju su dala živote i dva njegova rođena brata, Moni i David, kao i braća od stričeva. U bitci na Kumanovu Avram Pilesov iz Niša je 10. oktobra 1912, hrabro zame-nio svog poginulog komandanta i, od takođe poginulog zastavnika, preuzevši zastavu VII puka i jurnuvši na Turke praćen od vojnika, postao najzaslužniji za pobedu juriša. Poručnik Ašer Levi, komandir Drugog, Gvozdenog puka, na Zletovskoj reci prvi je pred četom uleteo u bugarske redove i sam zarobio ceo bugarski vod. U članku starog ratnika, pukovnika Vase Madžarevića, evociraju se svetli likovi čija su "ratna odličja i grobovi posejani na Kumanovu, Oblakovu, Merdarima, Prištini, Ceru, Gučevu, Mačkovom kamenu, Valjevu, Kosmaju, Vlasini i Kajmakčalanu, krvava tapija koju naši Jevreji imaju za za zajedničku Otadžbinu". U odbrani Beograda oktobra 1915. kada su austro-nemačke trupe započele treću ofanzivu protiv Beograda, major Avram Beraha preuzeo je komandu nad pukom i odbranio položaj, po naredbi zamenivši nesposobnog komandanta. Posle oslobođenja, u činu pukovnika, komandovao je celim vojnim okrugom.

Leon B. Lebl, student i novinar, poginuo je kao đak-podnarednik sa nepune dvadeset i dve godine, pod Kosmajom. Njegovi srpski drugovi su ponovo jurišali na neprijateljski rov da otmu njegovo mrtvo telo od neprijatelja i uspevši u tome, sahranili ga. Greškom su mu više glave stavili krst u svojoj drugarskoj ljubavi "držeći ga za svoga rođenoga, zaboravili su da je Jevrejin", saopštava njegovoj porodici komandant, moleći za oproštaj. Hajim I. Davičo dolazi iz Beča, gde je nastanjen da se bori za Srbiju. Zarobljen od neprijatelja, toliko se ističe svojim rodoljubljem i moralnim otporom, da ga osuđuju na smrt, da bi u poslednjem trenutku osuda bila zamenjena prisilnim radom pod zemljom. Rafailo Anaf, obavljajući izviđačku akciju, spasava srpsku vojsku kojoj Austrijanci spremaju presecanje odstupnice. Ubivši austrijskog telefonistu, telefonom je saslušao austrijske planove. Zlatnu medalju za hrabrost, koju je srpski komandant premestio sa svojih grudi na njegove, nažalost nosio je kratko vreme, do pogibije. Danilo Albahari, špediter iz Đevđelije, iako star i bolestan, interniran u mađarski logor Boldogasonj, odbija lažno da se predstavi kao bugarski Jevrejin da bi se spasao ropstva.

Uz ratno herojstvo, autor opisuje i značajn doprinos Jevreja u oslobođenoj otadžbini. Ređaju se finansijski stručnjaci (Avram Lević, načelnik Ministarstva finan-sija, koji je u godinama povlačenja srpske vojske uspeo sav državni trezor da prenese na Krf, ali i da spase Miroslavljevo jevanđelje; Aron Alkalaj, ekonomista, internirac, poliglota, pisac, glavni sekretar Državne hipo-tekarne banke; Oto Gavrilović-Fišer, ekonomski stručnjak, narodni poslanik, borac za slobodu štampe), politički prvaci (Šemaja Demajo, đak bečkog Univerziteta, advokat, junak sa medaljom za hrabrost, narodni poslanik), industrijalci i privrednici (Julijus Minh, koji je u času Hitlerove najezde izvršio samoubistvo; Azrijel Levi, nosilac Albanske spomenice, direktor Beogradske štedionice), izdavači (Geca Kon, najčuveniji beogradski knjižar, koji je odbio da beži iz Srbije pred Hitlerom, želeći da podeli sudbinu zemlje u kojoj je živeo); slikari (Leon Koen, minhenski đak, umetnik evropskih dometa ali i nacionalno-romantičarskog duha), lekari i zdravstveni radnici (Avram Josif Vinaver, izvrstan lekar, u ratovima sanitetski oficir, braneći vojsku od epidemije i sam joj je podlegao; Natalija Neti Munk, prva srpska dobrovoljna bolničarka, celog života se bavila humanitarnim poslovima); književnici, naučnici, profesori (Stanislav Vinaver, vrstan poznavalac srpskog jezika, prevodilac i novinar, pesnik svedok ratnih i poratnih događaja; Paulina Lebl-Albala, profesor srpskog jezika i književnosti, đak čuvenog kritičara Jovana Skerlića, borac za ženska prava u srpskim i međunarodnim forumima).

Knjiga Mihaila B. Miloševića nije ravnomerna zbirka portreta. Ona nije ni istorijsko delo u najužem smislu reči, već je spomenar srpskih Jevreja koji su uporedo sa Srbima stvarali srpsku i jevrejsku istoriju.

Objektivizacija te istorije bio je i zajednički istorijski rad srpske vlade i Davida Albale na ostvarivanju jevrejskog prava na državnu nezavisnost, i srpskih težnji za nacionalno ujedinjenje.

Kada je Lord Balfur 2. novembra 1917. godine u ime britanske vlade objavio poznatu deklaraciju kojom se Jevrejima priznaje pravo da u Palestini ponovo izgrade svoju domovinu, dr Milenko Vesnić, kasnije predsednik vlade ujedinjene jugoslovenske države, tada na čelu Srpske ratne misije u Sjedinjenim državama, prvi je stavio potpis na ovu deklaraciju u ime Srbije, koja je, pored Crne Gore, bila jedini priznati činilac među budućim Jugoslovenima. Ovaj gest učinio je ogroman utisak na svetsku javnost. Pismo koje je tom prilikom Milenko Vesnić uputio svome prijatelju i delegatu srpske vlade, Davidu Albali, po svedočenju njegove supruge, Pauline Lebl Albale, "bilo je odštampano u svim američkim listovima, na njega se pozivalo kao na svedočanstvo velike tolerancije, širokogrudosti i demokratizma Srbije…". A ono je glasilo:

Vašington, 24. XII 1917. Moj dragi kapetane Albala,

Želim da izrazim Vašoj jevrejskoj braći simpatije srpske Vlade i Srpskog naroda za ponovno uskrsnuće jevrejske države u Palestini, shodno njihovim mnogobrojnim sposobnostima i njihovom nesumnjivom pravu, čime će oni ponovo zauzeti istaknuto mesto u društvu naroda. Uveren sam da će ostvarenje njihovih ideala biti ne samo njima od koristi, već i vaskolikom čovečanstvu.

Vama je dobro poznato, dragi kapetane Albala, da nema naroda na svetu koji simpatiše sa pomenutom idejom više no srpski narod. Zar mi ne prolivasmo gorke suze na obalama Vavilona, na domaku naše ljubljene i tek nedavno izgubljene domovine? Kako da ne učestvujemo u težnjama i patnjama jevrejskog naroda, kad su se naši zemljaci Vašeg porekla i Vaše vere borili za svoju srpsku otadžbinu isto tako hrabro kao i naši najbolji sinovi? Nama će biti žao, ako nas i jedan od naših sugrađana Jevreja bude napustio i vratio se u svoju obećanu zemlju, ali ćemo se tešiti nadom da će nam oni ostaviti zamašan deo svojih srdaca i postati najjača veza između slobodnog Izraela i Srbije.

Uveravajući Vas, dragi kapetane Albala, u svoje odlično poštovanje ostajem

Vaš

Vesnić, s. r.

David Albala "smatrao je da je ovo pismo krajnji domet njegovog političkog rada, srpskog i jevrejskog… " napisaće Paulina Albala, analizirajući delatnost svoga supruga. "Naročito je bio radostan što je imao mogućnost da svoju najdragoceniju relikviju, Vesnićevo pismo… preda biblioteci Jevrejskog univerziteta u Jerusalimu na čuvanje… Bio je srećan znajući da je ovaj dokument plaćen, s jedne strane njegovim zauzimanjem i radom, i s druge strane, odanošću, samopregorom i žrtvama sveg jevrejskog naroda u Srbiji".

Doktor David Albala bio je predstavnik onih srpskih Jevreja, koji su se osećali Jevrejima, koji su o nezavisnoj jevrejskoj državi sanjali, za nju se borili, ali Srbiji kao svom zavičaju, podjednako odano darovali svoju hrabrost, svoje visoko obrazovanje, svoju mudrost, svoje diplomatsko umeće. Vatreni sledbenik cionističkih ideja Teodora Hercla, posle studija u Beču, u Srbiji budi nacionalnu svest svojih jednovernika i istovremeno kao mladi kapetan srpske vojske učestvuje u ratovima, stiže na ostrvo Krf, gde se tada formira sedište Srpske vlade i Srpske narodne skupštine, da bi upoznat sa radom velikih jevrejskih organizacija "došao na ideju da njihov ugled i uticaj upotrebi i u korist svoje domovine, male Srbije". Povezuje, dotle u svetu potpuno nepoznat srpski, tj. jugoslovenski nacionalni program sa nacionalnim pokretom Jevreja i kao delegat Srpske vlade pridobija za njega i Sjedinjene Američke Države i samog predsednika Vilsona.

Knjiga Mihaila B. Miloševića je svojevrsna apoteoza zaslugama koje su srpski Jevreji imali u našem nacionalnom životu, njihovoj ulozi srazmerno mnogo većoj od njihove brojnosti. To je knjiga duboko iskrena, pomalo starinska, pisana sa onim zanosom koji je odjek vremena i ljudi o kojima govori.

Završne napomene

Knjiga je napisana još 1965. i iste godine nagrađena prvom nagradom na konkursu Saveza jevrejskih opština Jugoslavije. Štampana je tek trideset godina kasnije, po preporuci Društva srpsko-jevrejskog prijateljstva u Beogradu, u kojoj se naglašava da je i "danas dobrodošla… zato što će, s jedne strane, omogućiti mladim generacijama da upoznaju iznete događaje i činjenice ili da se podsete na njih; a, s druge strane, zbog nastojanja raznih neprijateljskih centara da veštački šire antisemitizam u Srbiji. Na sreću, u Srbiji antisemitizam, ni sada kao ni ranije, ne može uhvatiti korena".

Moja zahvalnost Društvu nije ni sada manja, nego kada je knjiga štampana. Poseban dug osećam prema, sada već pokojnom, dr Andriji Gamsu, profesoru Pravnog fakulteta u Beogradu, koji je bio glavni inicijator da se ovo delo objavi, kao i prema akademiku Ljubomiru Tadiću i doktorki Ljiljani Dimitrijević, koji su, u okviru Društva, ovu inicijativu podržali.

Najzad, nekoliko reči o autoru dela. Rođen je 1902. godine u selu Brđani kod Čačka, gde mu je otac bio sveštenik. Pravni fakultet je završio u Beogradu, doktorat iz pravnih i ekonomskih nauka stekao je na Sorboni 1928. Pre Drugog svetskog rata bio je načelnik Ministarstva finansija, sekretar Ekonomskog i finan-sijskog komiteta ministara, i šef državnog budžeta. Za vreme Hitlerove okupacije otpušten je iz službe, a posle oslobođenja se bavio prevođenjem na francuski, i sa francuskog jezika. Napisao je više studija o problemima budžeta. Njegova knjiga o francusko-srpskom prijateljstvu štampana je na francuskom u Beogradu, 1969. Objavljivao je i u Jevrejskom almanahu. Nije dočekao da vidi svoju knjigu, o kojoj je ovde bilo reči, u štampanom obliku. Umro je u Beogradu 20. juna 1969. godine.

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License