Misel De Serto Misticka Fabula

Mario Kopić

Mišel de Serto
Mistička fabula
Prevela Aleksandra Mančić,
Beograd, Službeni glasnik

Famozne debate o modernoj i postmodernoj najčešće su se kristalizirale kao spor o primatu jedinstva ili razlike. U teologiji, odnosno kristo-logiji, tome se sporu priključivao i spor o primatu smrti na križu ili uskrsenja. Francuski teolog, psihoanalitičar i historiograf Michel de Certeau (1925-1986) u tome sklopu neće pledirati jedno-stavno za primat jedinstva ili razlike, niti pak križa ili uskrsenja, nego će Isusovo uznesenje, njegovo postajanje odsutnim i ustupanje mjesta Crkvi nazvati odlučnim kristološkim događajem. Odnos jedinstva i razlike pak ne smatra odnosom nadređenosti ili podređenosti, nego uzajamno kvalificiranim odnosom. On se kod njega mani-festira kao odnos između pretpostavljenog izvornog duhovnog jedinstva kršćanstva nasuprot mnoštvu konfesija i religija. Sve će to, u svom kapitalnom djelu Mistička fabula, nedavno objavljenom u besprijekornom prevodu Aleksandre Mančić, De Certeau opisati kao učinak socio-ekonomski inducirane modernizacije koja, po njemu, započinje veoma rano, naime s početkom novovjekovlja. Ova postavka doprinosi neočekivanoj važnosti mistika ranog novog vijeka, pomažući pri tome autoru da psihoanalizu i historiografiju misli na istoj liniji s procesom modernizacije, koji po njemu započinje s mistikom.
Mistika je dio shizme neizbježne u moderni, ali ona raskole koje ova donosi sa sobom verbalizira kao bol (douleur). De Certeau u Mističkoj fabuli gubitke izazvane modernizacijom vidi kao socijalno-ekonomsku pozadinu mističkog pokreta: kao mislioci u ovom se vremenu prevashodno javljaju osiromašeni seoski plemići, ali i potomci španskih Jevreja prisiljeni na preobraćenje u kršćanstvo. Tužba za odsutnim Isusom Kristom i izgubljenim crkvenim jedinstvom kao velika naracija o boli i čežnji omogućila im je da izraze i obrade temeljno iskustvo svoje egzistencije.
Iskustvo rascjepa Marana (pokrštenih Jevreja u Španiji i Portugaliji), koje je konačno svoj izraz našlo u kršćanskoj metaforici Tereze iz Avile i Jovana od Krsta, ima svoje korijene u onome što Américo Castro naziva mučenički semitizam (semitismoatormentado). Isto tako, njegov ne-skolastički ili neinstitucionalni pristup Bibliji kao svetom pismu ima zahvaliti specifično jevrejskom poimanju pisma i objave. Susret dvije vjerske tradicije, jedne potisnute i povučene u sebe, druge pobjedonosne ali “iskvarene”, omogućio je novim kršćanima da u velikoj mjeri budu tvorci novog diskursa, oslobođena strukturiranog dogmatskog ponavljanja, poput duhovnog maranstva, kroz protivstavljanje “unutarnje” čistoće i “spoljašnje” laži. Kao što je to što su Jevreji masovno prihvatili njemačku kulturu u XIX vijeku omogućilo teorijske inovacije i izvanrednu intelektualnu produktivnost, tako je uzlet mistike u XVI i XVII vijeku često posljedica jevrejske razlike u upotrebi katoličkog jezika. Time De Certeau razotkriva dosad slabo uvažavani korijen kršćanske mistike.
S Michelom Foucaultom De Certeau dijeli bol zbog podjele na unutarnje i spoljašnje, zbog isključenja žena, ludaka, siromašnih i lutalica i ostalih kulturnih ili etničkih manjina. Ovo isklju-čenje obojica lokaliziraju na početak moderne. Kao katolički teolog, De Certeau će ovim intelektualnim i društvenim procesima isključivanja koje je dijagnosticirao Foucault dodati i raskol koji je od XV (ali već i od XIV) vijeka sve više razdvajao urbani “kler” od seoske mase, dakle intelektualno ili teološko od narodnog prakticiranja vjere, zatim raskol koji je u XVI. vijeku podijelio katoličanstvo po liniji hiljadugodišnjeg rascjepa na Sjever i Jug i stvorio hiljade varijanti suprotstavljenosti između reformiranih crkava i Tridentinske reforme, kao i raskol univerzuma na “stari” i “novi” svijet izazvan “otkrićem”Amerike.
Razmotri li se De Certeauovo djelo u svojoj psihoanalitičkoj, historiografskoj i teološkoj dimen-ziji prema jednom izvoru, naići ćemo na beskrajan lanac uputa, i to na neko navodno izgubljeno jedinstvo. Njega sadašnje iskustvo pomanjkanja konstituira via negativa i dodjeljuje mu mjesto, štaviše, suštinsku funkciju u diskursu. U tome možemo osjetiti Lacanovu baštinu, to jest na-sljedstvo strukturalističke psihoanalize, koja je imaginarno, kao i fantazmu, željela pronaći u doživotnom pomanjkanju nepovratno izgubljene realnosti. Ovaj psihoanalitički model mišljenja De Certeau transponira u historiografiju i teologiju. Kao i izvorno i potpuno iskustvo užitka za psihu pojedinca, prema Lacanu, tako je i sam Isus Krist i historijski događaj na tajanstven način, naime kao objekt žudnje, istodobno prisutan i nepovratno odsutan. U sva tri diskursa bol je garant istodobno čeznutljivo anticipiranog i postojećeg jedinstva, jedinstva koje se uvijek nanovo pronalazi. No De Certeauova misao ne ostaje samo na melankoliji. Mističari krijumčare i “nešto drugo”, krijumčare ono što ih je obuzelo i što samo u jeziku iluzije postavlja pitanje subjekta. Nose dakle u sebi jezgro novoga. O teološkoj i socijalnoj reorganizaciji razorenog jedinstva u doba konfesionalizacije već u uvodu u Mističku fabulu De Certeau piše: “Svaka nova grupa manipuliše običajima i verovanjima i u svoju korist praktično reinterpretira situacije koje su prethodno bile uređene prema drugačijim potrebama, proizvodi svoje jedinstvo na osnovu tradicionalnih podataka, i nalazi intelektualna i politička sredstva obezbe-đujući drugačiju upotrebu ili ‘popravku’ mišljenja i ponašanja”.
Pored individualne literarne artikulacije boli stupa dakle strateška nova konstrukcija smisla i društvene formacije kao drugi, sintetički način ophođenja s diseminacijom tijela koje je zajamčeno autoritetom.
Kako primjećuje njemački teolog Joachim Valentin, kad De Certeau govori o jedinstvu ili drugome, različitome, on vazda govori o individualno-historijskoj ili univerzalno-historijskoj onostranosti ili anticipaciji. Misaonom, samo-refleksivnom ili pišućem Ja jedinstvo nije nikada neposredno dostupno. Ja se radije određuje bolnom fragilnošću vlastite egzistencije. Kako lijepo kaže Albert Béguin, “odgonetanje historije namijenjeno je bićima koja u sebi nose bol”. Pa ipak čežnja za idejom jedinstva bitan je regulativ i ne može se jednostavno napustiti. Štaviše, pojedinac jeste, historija i Crkva jesu utoliko suštinski određeni jedinstvom, kao što se tuga i bol za jedinstvom koje se zamišlja kao “izgubljeno” uvijek iznova artikuliraju u tekstovima kršćanske tradicije. Tamo gdje se artikulira kao izgubljeno, jedinstvo razvija kritičku, čak političku energiju, energiju koja pokreće da se ono postojeće naprosto ne podnosi. Velika iz toga slijedi poduka u recentnoj diskusiji o nasilničkom potencijalu religija i njihovom odnosu spram države: religija sebe mora smatrati defi-citarnom i mora se zadovoljiti samo preliminarnim. Mora, drugim riječima, biti ispražnjena od ideo-loških predstava i shema, od vlastite “punoće”, od naklapanja i proračunljivosti, moraliziranja i banalnosti. Samo religija koja vlastito stanje shvaća kao “prisilni mir”, počinak bez zaustavljanja, koju u opstojećim uslovima savremene pluralizacije i uzdrmanosti goni čežnja za jedinstvom i mirom, može izbjeći napast fundamentalizma i okamenjivanja. Pobožni čovjek sutrašnjice bit će mistik ili ga uopće neće biti!

http://www.promotim.co.ba/http://www.promotim.co.ba/

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License