Milan Koljanin Jugoslovenska Drzava I Jevreji

Milan Koljanin

Jugoslovenska država i Jevreji

Srpskoj državi bili su bliski ciljevi jevrejskog nacionalizma (cionizma) jer je i sama svoje obnavljanje i aspiracije zasnivala na principu nacionaliteta, nasuprot principa legitimiteta. Već tokom Prvog svetskog rata srpska vlada, i sama u izbeglištvu, pružila je punu podršku cionizmu ubrzo pošto su njegovi ciljevi dobili prvu međunarodnu podršku.

Lord Artur Džejms Balfur, britanski ministar inostranih poslova, uputio je 2. novembra 1917. u ime svoje vlade lordu Lajonelu Rotšildu „deklaraciju simpatija za jevrejske cionističke aspiracije". Britanska vlada je u deklaraciji iznela da sa naklonošću gleda na stvaranje „narodnog doma za jevrejski narod" („national home for the Jewish people") u Palestini. Ona će uložiti sve napore da olakša postizanje tog cilja, s tim da ništa ne sme da „ugrozi građanska ili verska prava postojećih nejevrejskih zajednica u Palestini ili prava i politički status Jevreja u bilo kojoj drugoj zemlji".1

Ubrzo posle objavljivanja deklaracije britanske vlade, srpski opunomoćeni ministar Milenko Vesnić je svojim pismom kapetanu dr Davidu Albali od 27. decembra iste godine potvrdio da Srbija prihvata sadržaj ovog dokumenta. Vesnić je u ovom pismu upućenom dr Albali, koji je bio u misiji srpske vlade u SAD, izrazio simpatije srpske vlade i naroda njegovoj jevrejskoj braći „za pravedno nastojanje na oživljavanju njihove voljene države u Palestini" („for the just endevour of resuscitating their beloved country in Palestina").2 Time je vlada malene, okupirane Srbije bila prva koja je, posle britanske vlade, podržala obnavljanje jevrejske države u Palestini. To je učinjeno sasvim eksplicitno, za razliku od Balfurove deklaracije koja je izazivala brojne kontroverze i nedoumice. Pismo je napisano na engleskom jeziku jer je predviđeno da bude objavljeno. Tako se i desilo; zahvaljujući dr Albali ono je ubrzo objavljeno u svim važnijim američkim novinama, iznoseći Srbiju na glas kao tolerantnu, širokogrudu i demokratsku zemlju, naročito u uticajnim jevrejskim krugovima.3 Podrška predstavnika srpske vlade cionističkim ciljevima nastavljena je i uoči i posle završetka Velikog rata.

Baštineći liberalna načela srpske države, jugoslovenska kraljevina omogućila je punu ravnopravnost i prosperitet jevrejske zajednice u gotovo celom međuratnom periodu. Ovakav stav prema Jevrejima u novoj državi zasnivao se na položaju Jevreja u Kraljevini Srbiji, odnosno na njenom liberalnom državnom uređenju. Za srpsku vladu bilo je prirodno da takav položaj Jevreji imaju i u budućoj jugoslovenskoj državi, što je bio njen stav tokom pregovora sa predstavnicima Južnih Slovena Monarhije okupljenih u Jugoslovenskom odboru. Pokazalo se, međutim, da načelo verske ravnopravnosti u budućoj državi, na kojem je insistirala srpska vlada, nije uživalo podršku svih članova Jugoslovenskog odbora. Među protivnicima je bio i predsednik Odbora Ante Trumbić. U razgovoru sa srpskim zamenikom ministra inostranih poslova Jovanom Jovanovićem maja 1917. na Krfu, Trumbić se založio za slobodu vero-ispovesti u budućoj državi, ali nije bio sklon da ona obuhvati i Jevreje i muslimane. Tokom Krfske konferencije sredinom 1917, na kojoj su utvrđivane osnove uređenja buduće države Južnih Slovena, više sednica bilo je posvećeno verskom pitanju oko čega su se ispoljila ozbiljna neslaganja. Za razliku od predsednika srpske vlade Nikole Pašića i drugih srpskih predstavnika, koji su se zalagali za ravnopravnost svih vera, Trumbić nije bio za izjednačavanje muslimana i Jevreja sa pravoslavcima i katolicima. Ipak, prevladao je stav srpske vlade tako da je u Krfskoj deklaraciji objavljenoj 20. jula 1917. istaknut princip verske ravnopravnosti.4

Podrška države cionističkim ciljevima nastavila se i posle stvaranja Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca 1. decembra 1918. godine.5 To se vidi i iz činjenice da se rad jevrejskih organizacija odvijao sasvim autonomno, što je i zakonom sankcionisano. Centralno telo jevrejske zajednice, Savez jevrejskih veroispovednih opština, ocenilo je 1937. godine da su Jevreji u svakoj prilici nailazili na susretljivost i razumevanje kako nadležnih vlasti, tako i drugih vlasti.6 Državni organi nisu se mešali u odnose unutar jevrejske zajednice i pored toga što je u samoj zajednici bilo inicijativa da nadležno ministarstvo arbitrira u pojedinim međujevrejskim sporovima. Jevrejska veroispovedna opština sefardskog obreda iz Sarajeva, koja je već nekoliko godina bila u sukobu sa Savezom jevrejskih opština, žalila se početkom maja 1939. Ministarstvu pravde na neke zaključke sedmog kongresa Saveza održanog krajem aprila iste godine. Početkom narednog meseca Ministarstvo je donelo odluku kojom se ova žalba odbacuje kao neosnovana.7

Cionistička tradicija među Jevrejima u jugoslovenskim zemljama postojala je i pre njegovog političkog formulisanja na prvom cionističkom kongresu u Bazelu 1897. godine na kojem su i oni imali predstavnike. Nedugo zatim počelo je organizovanje cionista i u jugoslovenskim zemljama, pre svega u okviru Dvojne monarhije u kojoj su bili izloženi sve jačem i orga-nizovanijem antisemitizmu. Njima su se pridružili i Jevreji iz Srbije, među njima studenti koji su se u Beču prvi put sreli sa antisemitizmom.8

Već od prvih godina svoga organizovanja cionisti sa prostora buduće jugoslovenske države koristili su jugoslovensko ime. U Beču je 1902. osnovano Društvo Židova akademičara iz jugoslavenskih zemalja Bar Giora koje je okupljalo jevrejske studente ne samo iz Hrvatske, Slavonije i Bosne i Hercegovine, nego i iz Kraljevine Srbije. Snagu zalaganja za cionističke ciljeve simbolizovao je i naziv društva po Simonu Bar Giori, jednom od vođa jevrejskih branilaca Jerusalima tokom rimske opsade koji je posle Titovog trijumfa 70. godine javno obešen u Rimu. Među najaktivnijim srpskim Jevrejima u Društvu bio je student medicine David Albala, koji je obavljao dužnost blagajnika i pred-sednika. Tokom letnjeg raspusta srpski jevrejski studenti pokušavali su da prošire cionističku ideju u Srbiji. Albala je među jevrejskim srednjoškolcima 1905. godine osnovao cionističko udruženje Gideon. Međutim, širenje cionističke ideje i buđenje jevrejske nacionalne svesti u „uspavanoj sredini" srpskih Jevreja išlo je teško pre svega zato što je nedostajao glavni podsticaj: antisemitizam.9 Početkom 20. veka u Srbiji je delovalo cionističko društvo pod nazivom Cion. Njegov osnivač i predsednik bio je dr David M. Alkalaj, učesnik prvog cionističkog kongresa u Bazelu. Društvo je okupilo ugledne Jevreje i Sefarde i Aškenaze, a od 1909. izdavalo je nedeljnik Jevrejski glas.10

U jugoslovenskim zemljama Monarhije cionisti su se takođe organizovali pod jugoslovenskim imenom. I ovde su pionirsku ulogu imali jevrejski studenti. U Osijeku je 1904. održana Prva konferencija jevrejskih akademičara iz jugoslovenskih zemalja, a 1906. druga konferencija. Oni su 1908. u Zemunu održali i kongres. Naredne godine osnovana je jedinstvena organizacija cionista pod jugoslovenskim imenom. U Slavonskom Brodu, 22. avgusta 1909, osnovano je Zemaljsko udruženje cionista jugoslovenskih krajeva austrougarske monarhije. Najzaslužniji za ovo organizovanje bio je dr Hugo Špicer (Spitzer), a sedište Zemaljskog vijeća nalazilo se u Zagrebu. Tako je ostalo i posle osnivanja jugoslovenske države i osnivanja Saveza cionista Jugoslavije. H. Špicer je izabran za njegovog predsednika što je ostao do 1924. godine.11

Razvoj nacionalnog pokreta među Jevrejima jugo-slovenskih zemalja sledio je opšti tok cionističkog organizovanja. Na njihovo okupljanje pod jugosloveskim imenom verovatno je uticao i sve snažniji jugoslovenski talas, naročito među omladinom. O tome su svedočili saradnja hrvatskih i srpskih političkih stranaka u Monarhiji i niz jugoslovenskih manifestacija u Srbiji. Početkom 20. veka došlo je do ujedinjavanja do tada razdvojenih srpskih i hrvatskih omladinskih i studentskih organizacija na univerzitetima u Beču i Pragu oko kojih se okupio niz pregalaca jugoslovenskog ujedinjenja.12 Kontinuitet jugoslovenskog opredeljivanja nije prekinuo ni Veliki rat. U uvodniku novopokrenutog cionističkog glasila Židov u Zagrebu 16. septembra 1917. isticalo se da „list hoće da bude tribina židovskog naroda Jugoslavije". To se, naravno, odnosilo na Jevreje iz jugoslovenskih zemalja Austro-Ugarske, mada su se među priložnicima za Jevrejski narodni fond, čija su imena redovno objavljivana u listu, mogla naći i imena Jevreja iz austrougarske okupacione zone u Srbiji (iz Beograda i Šapca).13

Talas oduševljenja slovenskih naroda zbog nestanka Monarhije i stvaranja njihovih nacionalnih država izazivao je zebnju kod pripadnika do tada vladajućih naroda, nemačkog i mađarskog. Ipak, oni su se prila-gođavali novim prilikama, a slično su postupali i Jevreji. Na njihov položaj u novim okolnostima veliki uticaj imale su i lokalne prilike. Posle ulaska srpske vojske u Novi Sad bilo je primera da Nemci, Mađari i Jevreji daju znatne priloge za Srpski narodni odbor i njegov organ Srpski list, koji su uređivali Jaša Tomić, Tihomir Ostojić, Milan Petrović i druge vođe pokreta za ujedinjenje sa Srbijom.14

Cionistička organizacija iz jugoslovenskih krajeva Monarhije pozdravila je stvaranje Jugoslavije. Od Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba cionisti su očekivali da, po primeru Srbije, obezbedi jedna-kopravnost svojim jevrejskim građanima, odnosno da ona obuhvati i Jevreje bivše Dvojne monarhije. I posle ujedinjenja 1. decembra 1918. cionisti su nastavili da podržavaju novu državu, a početkom 1919. godine stvorena je jedinstvena cionistička organizacija nove države pod imenom Savez cionista Jugoslavije sa sedištem u Zagrebu. U njemu je bilo i sedište omladinske cionističke organizacije.15

Stav jugoslovenske države prema cionizmu u istoriografiji se tumači kao odnos obostrane apstraktne i ideološke naklonosti koristan obema stranama, koji je pre svega poticao iz političkog interesa da se Jevreji ujedine i udalje od asimilacije centara koji su van državnih granica.16 Ovakvo tumačenje je tačno, ali nije i potpuno. Politički pragmatizam je, po prirodi stvari, sigurno imao svoje mesto u državnoj politici. Međutim, blagonaklon odnos jugoslovenske države prema jevrejskim građanima treba shvatiti i kao kontinuitet sa liberalnim građanskim poretkom Srbije, na kome se zasnivala i Kraljevina SHS (Jugoslavija). Uz to, na naklonost Srbije i jugoslovenske države prema cionizmu svakako su delovali i spoljnopolitički razlozi. Jevrejski nacionalni pokret je imao podršku Velike Britanije, mandatne sile u Palestini, mada je ta podrška pre svega bila u skladu sa britanskim interesima i morala je da se prilagođava lokalnim prilikama. O tome su jugoslo-venski politički faktori svakako vodili računa, tim pre što je Velika Britanija bila i srpski ratni saveznik i jedan od kreatora sistema kolektivne bezbednosti čiji deo je bila i jugoslovenska država.

U novoj državi već su postojale osnove za prosperitet jevrejske zajednice tako da su se Jevreji relativno brzo ibez većih potresa, barem gledano u celini, prilagodili novim političkim prilikama. Jugoslovenska država je garantovala njihova individualna i kolektivna građanska prava, što je konačno regulisano Zakonom o verskoj zajednici Jevreja u Kraljevini Jugoslaviji od 14. decembra 1929. Finansiranje zajednice regulisano je Uredbom o stalnoj godišnjoj državnoj pomoći verskoj zajednici Jevreja u Kraljevini Jugoslaviji od 28. aprila 1930. Prema oceni vrhovnog rabina dr Isaka Alkalaja, time su maksimalno prihvaćeni zahtevi jevrejske zajednice, a takvu „širokogrudost i slobodoumlje" nije pokazala nijedna druga država prema Jevrejima. Iznos državnih subvencija po članu jevrejske zajednice bio je dva do tri puta veći nego za pripadnike ostalih konfesija, mada se postepeno smanjivao.18

Jugoslovenske cionističke organizacije uživale su podršku ne samo vlade nego i dvora Karađorđevića, čime je nastavljena tradicija iz vremena srpske države. Jevreji u zemlji i u svetu visoko su cenili takav stav jugoslovenske države i dvora. Stoga je bilo sasvim prirodno da posle Artura Balfura, Tomaša Masarika, Alberta Ajnštajna i nekih drugih zaslužnih ljudi, svoju maslinovu spomen-šumu u Palestini 1930. dobije i kralj Petar Prvi Oslobodilac.19 Posle atentata u Marseju 1934. spomen-šumu u Palestini je dobio i kralj Aleksandar Prvi Ujedinitelj. Za sađenje ove šume jugoslovenski Jevreji su organizovali veliku akciju sakupljanja priloga. Cionističke vođe i istaknuti jevrejski javni radnici dobijali su i visoka jugoslovenska odlikovanja.20

U Društvu naroda i drugim međunarodnim forumima cionistički stavovi su imali podršku jugoslovenskih predstavnika, pri čemu je naročito vidljivo bilo anga-žovanje jugoslovenskog ministra inostranih poslova Vojislava Marinkovića. S obzirom na stav novostvorenih liberalnih država Jugoslavije i Čehoslovačke prema Jevrejima i cionizmu sasvim prirodno je bilo što je i Mala Antanta podržavala „stvaranje jevrejskog ognjišta u Palestini".21

U okolnostima kada su bili ugroženi interesi jugoslovenskih Jevreja u inostranstvu, jugoslovenska vlada je nastojala da ih zaštiti, kao i interese drugih svojih građana, uostalom. U vreme masovnog nasilja grčkih ekstremnih nacionalista protiv Jevreja u Solunu krajem juna i početkom jula 1931, kada je nekoliko lica izgubilo život, jugoslovenska vlada je uložila demarš grčkoj vladi zbog ugroženosti svojih jevrejskih građana.22 Istovremeno je rastao antisemitski talas u revizionističkim zemljama srednje Evrope, koji je politički najekstremnije artikulisao nemački nacionalsocijalizam. O snazi i narastanju nacionalsocijalizma u Austriji i Nemačkoj govorili su i veliki neredi na univerzitetu u Beču krajem oktobra 1932. kada su nacistički studenti masovno napadali jevrejske studente, među njima i iz Jugoslavije. Tim povodom jugoslovenski poslanik je uložio protest austrijskoj vladi.23 Posle dolaska Hitlera na vlast počeli su teški progoni Jevreja u Nemačkoj. Najviši jugoslovenski državni predstavnici u više navrata javno su izražavali simpatije jevrejskoj zajednici, podršku jevrejskim nacionalnim ciljevima i razumevanje za „teškoće sa kojima se bori za svoju egzistenciju".24 Ovakvi zvanični izrazi podrške prestali su sa početkom rata, što svakako treba povezati sa politikom neutralnosti jugoslovenske države.

Ubrzo posle stvaranja britanske mandatne teritorije u Palestini, Kraljevina SHS je podržala jevrejske državotvorne planove u okviru britanskog mandata. Odnosi između jugoslovenske države i političkih organa Jevreja u Palestini uspostavljeni su već oktobra 1920. posle posete generalnog sekretara Svetske cionističke organizacije Samuela Landmana Beogradu. Tada je otvoreno političko predstavništvo palestinskih Jevreja (Palestinski ured), koje je nešto kasnije zamenilo predstavništvo Jevrejske agencije. Ministar inostranih poslova Ante Trumbić primio je Landmana i obećao pomoć pri prolasku jevrejskih naseljenika ka Palestini.25

Jugoslovenska država je svoju podršku cionizmu manifestovala i tokom poseta predstavnika jevrejskih organizacija, koji su primani od najviših državnih predstavnika i time dobili tretman stranih državnika. Ove posete imale su posebnu političku težinu tridesetih godina u vreme velikih progona Jevreja u nacističkoj Nemačkoj. Predsednik direktorijuma Jevrejskog narodnog fonda (KKL) i jedan od vođa Svetske cionističke organizacije Menahem M. Usiškin posetio je Kraljevinu SHS početkom decembra 1925. Posle prijema kod ministra inostranih poslova Momčila Ninčića 7. decembra objavljena je zvanična izjava kojom je vlada Kraljevine preuzela i potvrdila ranije izraze naklonosti cionističkim ciljevima Kraljevine Srbije. Jevrejska javnost toplo je pozdravila „Ninčićevu izjavu" kao najnoviji dokument međunarodnog priznanja cionizma.26 Ministar pravde Subotić je 26. avgusta 1927. dao izjavu jevrejskoj štampi da je vlada snažno podupirala cionizam na Mirovnoj konferenciji, a da „i sada susrećemo taj pokret s razumevanjem i simpatijama".27

Nova prilika za javnu podršku cionizmu bila je poseta predsednika Egzekutive Svetske cionističke organizacije Nahuma Sokolova Kraljevini sredinom marta 1928. Poseta je najavljena u poluzvaničnom Vremenu velikim člankom Davida Albale na prvoj strani o obnovi jevrejske domovine u Palestini, kao i člankom o samom Sokolovu i programu njegove posete o kojoj je narednih dana redovno izveštavano. Sokolova su primili pred-sednik vlade Velja Vukićević i zastupnik ministra inostranih poslova Ilija Šumenković, koji su svojim izjavama ponovo podržali cionistički cilj. Posle tri dana primio ga je u audijenciju i kralj Aleksandar.28 Poseta Jugoslaviji Nahuma Goldmana, člana Egzekutive Svet-ske cionističke organizacije i diplomatskog predstavnika Jevrejske agencije pri Društvu naroda, krajem oktobra 1936. imala je tretman zvanične državničke posete o kojoj je pisala sva štampa. Goldman je istakao da Jugoslavija „u svijetu uživa izvanredan glas zbog svoje tradicionalne trpeljivosti, pa tako i prema Židovima". Duža audijencija kod kneza namesnika Pavla bila je prilika da se konstatuju bliski odnosi dva naroda. Knez je tom prilikom izrazio pohvalu „za lojalnost Jevreja u Jugoslaviji i simpatije za stremljenja jevrejskog naroda za obnovu domaje u Palestini".29

Jedan od britanskih cionističkih prvaka i član egzekutive Svetskog jevrejskog kongresa Moris Perlcvajg (Maurice L. Perlzweig) posetio je sredinom 1939. Jugoslaviju. Tom prilikom su ga primili premijer Dragiša Cvetković i predstavnik Ministarstva inostranih poslova. Glavni sadržaj razgovora bio je razmatranje pitanja u vezi sa jevrejskim izbeglicama.30

Predsednik Svetske cionističke organizacije Haim Vajcman prilikom susreta sa dr Davidom Albalom, specijalnim delegatom pri Kraljevskom poslanstvu u Vašingtonu, 6. februara 1940. izneo je uverenje da politika Jugoslavije i drugih balkanskih zemalja stoji u istoj liniji sa politikom Palestine i da će međusobni odnosi posle rata postati još prisniji. Vajcman je prihvatio poziv da poseti Jugoslaviju i uputio je pozdrave knezu Pavlu.31

Zvanične veze Kraljevine Jugoslavije sa Palestinom održavane su preko počasnih konzulata u Tel Avivu i Haifi. Ukazom kralja Aleksandra od 27. jula 1929. otvoren je počasni konzulat u Tel Avivu, a za počasnog konzula postavljen je dr Kurt Grinvald, sekretar Palestinskog ekonomskog društva. On je tu dužnost obavljao do 1934. godine kada je počasni konzulat u Tel Avivu ukinut, a njegova nadležnost preneta na novoosnovani počasni konzulat u Haifi. Ovaj počasni konzulat je otvoren ukazom kralja Aleksandra od 23. septembra 1932, kojim je za počasnog konzula postavljen advokat Aron Rojanski, jedan od osnivača Jugoslovensko-palestinskog privrednog komiteta. Rešenjem Ministarstva inostranih poslova od 10. oktobra 1935. počasni konzul Rojanski prešao je u Tel Aviv. I Grinvald i Rojanski su bili jevrejskog porekla. Ukazom od 31. decembra 1936. otvoren je Generalni konzulat Kraljevine Jugoslavije u Jerusalimu, a ukazom od 30. aprila 1937. za generalnog konzula postavljen je iskusni diplomata i istaknuti član Jugoslovenskog odbora u Prvom svetskom ratu dr Ivo Deđuli (De Giulli). On je stupio na dužnost 29. novembra iste godine.32

Otvaranjem jugoslovenskog generalnog konzulata u Jerusalimu veze dve zemlje dobile su viši diplomatski nivo što je govorilo o značaju koji Jugoslavija pridaje ovom pitanju. U to vreme ministar inostranih poslova bio je predsednik vlade Milan Stojadinović. U istom periodu načelnik Političkog odeljenja Ministarstva inostranih poslova bio je diplomata i pisac Ivo Andrić, koji će početkom novembra 1937. postati pomoćnik ministra inostranih poslova.33 Iako je viši nivo diplomatskih odnosa trebalo da pospeši ekonomsku saradnju, trgovinska razmena Jugoslavije i Palestine ostala je uglavnom simbolična. Deđuli je sugerisao da jugo-slovenski izvoznici iskoriste činjenicu da jugoslovenski Jevreji uživaju puna građanska prava, ali se to nije odrazilo na nivo ekonomske razmene sa Palestinom. Palestinski uvoz iz Jugoslavije 1935. iznosio je svega 1,13% njenog uvoza. Istovremeno, (nacistička) Nemačka je učestvovala sa 13% u uvozu Palestine.34

Jugoslovenska vlada je stav prema Palestini i stvaranju jevrejske države formirala i na osnovu izveštaja svojih diplomatskih predstavnika u Londonu gde su donošene ključne političke odluke o ovoj britanskoj mandatnoj teritoriji. Poslanstvo u britanskoj prestonici je relativno često izveštavalo o politici prema Palestini, kao i o prilikama u njoj. Ova pitanja su posebno aktuelizovana povodom „belih knjiga" britanske vlade o ograničavanju useljavanja Jevrejima i generalnog štrajka Arapa maja 1936. čemu je usledilo krvoproliće.35

Između Kraljevine SHS i Palestine, osim političkih, uspostavljane su i bliske kulturne veze. Otvaranju Hebrejskog univerziteta u Jerusalimu 1925. prisustvovao je i generalni konzul Kraljevine SHS u Kairu. Tim povodom u zemlji je organizovan niz svečanosti kojima su prisustvovali najviši predstavnici države, javnog i naučnog života. Svečanoj sednici povodom otvaranja univerziteta u Jerusalimu u beogradskoj sinagogi prisustvovali su engleski poslanik Alban Jang, ministri vera i prosvete Miloš Trifunović i Svetozar Pribićević, rektor Univerziteta Pavle Popović, predstavnik Srpske kraljevske akademije i brojni drugi ugledni gosti. Slične svečanosti organizovane su i u drugim većim jevrejskim centrima države o čemu je izveštavao najveći deo štampe. U Beogradu je osnovan Krug prijatelja jevrejskog univerziteta u Jerusalimu, preko kojeg je Savez jevrejskih opština upućivao Univerzitetu godišnju dota-ciju.36 O otvaranju a zatim i o radu Hebrejskog univerziteta javnost je mogla da se upozna i iz časopisa, kakav je bio Srpski književni glasnik.37

Septembra 1922. u bioskopima širom Kraljevine počelo je prikazivanje filmova o uspesima u obnovi jevrejskog života u Palestini. Ove filmove snimale su kompanije iz Nemačke, kasnije i iz same Palestine. Prema izveštajima u jevrejskoj štampi, filmovi su pobuđivali veliki interes publike.38 Među njima je bio i prvi palestinski ton-film „Zemlja rada i budućnosti", čija je svečana premijera u Jugoslaviji održana 15. februara 1936. u velikoj dvorani Kolarčevog narodnog univer-ziteta.39 Jevrejska pesnikinja Eliševa, član PEN kluba Palestine, gostovala je decembra 1931. u Beogradu. Na javnoj književnoj večeri čitala je svoje pesme, a jednu od njih ustupila je Srpskom književnom glasniku koji ju je objavio istog meseca.40 Početkom 1938. hebrejsko pozorište „Habima" iz Tel Aviva sa velikim uspehom izvelo je četiri predstave u narodnim pozorištima u Beogradu i Zagrebu.41 Čuveni violinista i osnivač simfonijskog orkestra u Tel Avivu Bronislav Huberman posetio je Beograd i 29. januara 1939. priredio koncert u sali Kolarčevog narodnog univerziteta što je izazvalo veliku pažnju beogradskih ljubitelja muzike.42

Povezanost jevrejskih zajednica sa njihovim društvenim okruženjem u međuratnom periodu bila je sve čvršća, ali su u tome postojale značajne regionalne razlike. Kada je reč o srpskom društvu, pre svega u velikom gradu kakav je Beograd, to je pojačano zajedničkom borbom i stradanjima tokom Prvog svet-skog rata. Poslovne aktivnosti su, po prirodi stvari, povezivale Jevreje sa njihovim društvenim okruženjem, ali na to su uticali i drugi činioci. Svojim životnim stilom, oblačenjem, ponašanjem, navikama, većina Jevreja se nije razlikovala od okruženja. Dok su u ranijem periodu Jevreji, pre svega Sefardi, živeli uglavnom u posebnim gradskim četvrtima, u međuratnom periodu oni su se sve više nastanjivali i u drugim delovima gradova što je još više doprinosilo njihovoj društvenoj integraciji.

Neke jevrejske svečanosti i proslave praznika imale su značaj društvenih događaja ne samo za Jevreje. Posebno svečano i veselo praznik Purim je proslavljan u Beogradu, na Jaliji i Dorćolu gde su Jevrejima dolazili u goste Beograđani iz drugih delova grada. U Prvom svetskom ratu ovi delovi grada su jako stradali i tokom međuratnog perioda su izgubili jevrejsko obeležje. Iako proslave Purima i Pesaha nisu više bile kao ranije, one su i dalje predstavljale društveni događaj kojem su prisustvovali i mnogi Srbi.43 To nije bio slučaj samo u Beogradu. Na zabave koje su povodom praznika Purima održavane u zemunskom hotelu „Central" dolazila je cela lokalna elita, najugledniji građani sa suprugama.44

Jevrejski dom u Ulici kralja Petra imao je posebno važnu ulogu ne samo u društvenom životu Jevreja, nego i njihovog društvenog okruženja. Tome je najviše doprinelo osnivanje Jevrejske čitaonice krajem 1929, koja je bila veoma aktivna sve do okupacije 1941. Čitaonica je imala muzičku, dramsku i kulturnu sekciju i ubrzo je postala poznata i priznata kulturna institucija ne samo među Jevrejima, nego i među Srbima. U sećanjima Dorćolaca kao jedno od najvažnijih mesta druženje i zabave upamćen je Jevrejski dom sa čitaonicom. Tu se dolazilo na igranke i radi druženja, učile su se najnovije popularne okretne igre fokstrot, tango i druge. Osim radi zabave i druženja u Dom se odlazilo i da se čuju predavanja koja su držali naši najglasovitiji naučnici i intelektualci. Među njima su bili Mihailo Petrović Alas, Milutin Milanković, Branislav Petronijević, Nikola Vulić, Vladimir Ćorović, Tihomir Đorđević, Ivan Đaja, Hugo Klajn, Velimir Bajkić, Ksenija Atanasijević, Paulina Lebl-Albala, Aleksandar Vidaković i brojni drugi.45

Velika beogradska dnevna štampa redovno je beležila događaje iz života jevrejske zajednice i njenih visokih predstavnika, kako u zemlji tako i u inostranstvu. Izveštavalo se i o nekim neprijatnim događajima, kakav je bila tuča između ortodoksnih i neoloških Jevreja prilikom sahrane jednog uglednog službenika jevrejske opštine u Senti januara 1928. U napisima u kojima se pisalo o Jevrejima u okolnostima koje nemaju veze sa jevrejstvom, njihovo poreklo nije pominjano, pa ni ako se radilo o optužbi za komunizam.46 Objavljivane su i vesti o Jevrejima u Palestini i drugim zemljama, među njima i vesti o antisemitskim pojavama i napadima na Jevreje. Prema vestima u beogradskim listovima dvadesetih godina to se događalo u nekoliko zemalja, a verovatno najviše u Poljskoj. Od početka tridesetih godina, a naročito od 1933. vesti o progonima Jevreja uglavnom su se odnosile na Nemačku.47

Uređivanje vodećih časopisa, kakav je bio Srpski književni glasnik (Nova serija), dobro je predstavljalo stav srpske intelektualne javnosti prema Jevrejima, ali i prema najvažnijim političkim problemima. Glasnik je pratio jevrejsku književnu periodiku, prikazivane su knjige jevrejskih pisaca, među njima i one o značajnim istorijskim ličnostima kakav je bio Mojsije.48 Objavljivani su prilozi o Hebrejskom univerzitetu, o životu u Palestini, naročito povodom velikog talasa jevrejsko-arapskih sukoba 1937. godine. Aktuelizovanjem „jevrejskog pitanja" u Nemačkoj sve brojniji bili su i prilozi sa osudom politike nacističkog režima i progona Jevreja, kao i rasističke, antisemitske osnove te politike. U tom pogledu posebno su bili vredni članci „Inostranog", odnosno Jovana Jovanovića Pižona, vlasnika i urednika časopisa, zatim Živojina Balugdžića, Milana Grola i drugih istaknutih javnih i kulturnih poslenika. J. Jovanović, šef Zemljoradničke stranke i nekadašnji srpski poslanik u Londonu, bio je blizak britanskim političkim i kulturnim krugovima i do smrti 1939. bio je prva ličnost Udruženja prijatelja Velike Britanije i Amerike.49

U Glasniku su objavljivani prilozi i radovi jevrejskih književnika i javnih radnika, među njima sarajevskog noveliste Isaka Samokovlije, pripovedača i komediografa Žaka Konfina, Davida Albale, Pauline Lebl-Albala, Kalmija Baruha.50

Slično kao Glasnik, uređivan je još jedan od najznačajnijih srpskih časopisa Letopis Matice srpske. To je najstariji srpski časopis i jedan od najstarijih evropskih časopisa, čiji je prvi broj objavljen u Budimu 1825. godine. Letopis je ujedno srpski časopis koji najduže neguje objavljivanje književnih dela jevrejskih autora. Već u drugoj godini izlaženja, 1826, objavljena je pesma Mozesa Mendelsona (Moses Mendelssohn, 1729-1786), berlinskog filozofa i osnivača hebrejskog novinarstva. Pesmu je prepevao jedan od najznačajnijih srpskih novinara Teodor Pavlović.51 I u periodu između dva svetska rata u Letopisu su objavljivani radovi jevrejskih autora, prikazi njihovih dela, članci o problemima sa kojima se suočava Palestina. Među autorima je bio i jedan od cionističkih prvaka Cvi Rotmiler.52 Među glavnim pitanjima pokretanim u časopisu bila su mađarizacija stanovništva Vojvodine i očuvanje srpskog nacionalnog identiteta do 1918, kao i „nacionalizacija" ovog prostora u jugoslovenskoj državi, a u tom sklopu raspravljano je i o ulozi Jevreja.

I u zagrebačkom časopisu Nova Evropa pod uredništvom Milana Ćurčina povremeno su objavljivali istaknuti jevrejski javni radnici, među njima i Aleksandar Liht. Osim u najznačajnijim časopisima, jevrejski autori su publikovali priloge i u nekim od brojnih manjih, provincijskih časopisa. Solomon Kalderon, ko-autor (sa Judom Levijem) Istorije jevrejskog naroda (Beograd 1935), objavio je niz napisa o sefardskim Jevrejima u šabačkom časopisu Književni polet.53

U međuratnoj Jugoslaviji istaknuti intelektualni predstavnici jevrejske zajednice u značajnoj meri su učestvovali u kulturnom životu svog društvenog okruženja, smatrali su se njegovim sastavnim delom i kao takvi su prihvaćeni. Oni su svojim naučnim, umetničkim ili širim socijalnim delovanjem i stvaralaštvom davali značajan doprinos ne samo na lokalnom i jugo-slovenskom, nego i na širem evropskom intelektualnom planu.

O odnosu jugoslovenske države prema Jevrejima govori i njihova visoka zastupljenost u aktivnom i, pogotovo, rezervnom sastavu Jugoslovenske kraljevske vojske. Prema popisu stanovništva iz 1931. godine pripadnici manjina sačinjavali su 14,5% stanovništva, a sami Jevreji činili su 0,49% stanovnika Jugoslavije. Na dan 1. januara 1939. od ukupno 8.922 aktivna oficira bilo je 476 (5,33%) pripadnika nacionalnih manjina, skoro tri puta manje od njihovog učešća u stanovništvu. Među njima bilo je najviše Rusa (226, ili 47,48%), što je i razumljivo obzirom na sastav ruskih izbeglica, i Jevreja (212, ili 44,54%). Ostali pripadnici manjina, među njima i onih najbrojnijih, bili su zastupljeni u mnogo manjem broju. Bilo je 13 Nemaca, 12 Čeha, 4 Mađara, 2 Poljaka i nekoliko pripadnika ostalih manjina. Prema tome, zastupljenost Jevreja u aktivnom oficirskom sastavu (2,38%) bila je gotovo petostruko veća od njihovog učešća u broju stanovnika (0,49%). Ova činjenica svakako je u uskoj korelaciji sa pitanjem identiteta Jevreja i njihovim odnosom prema državi, ali i relativno visokim obrazovnim nivoom. S tim u vezi treba reći da se od ukupno 212 aktivnih oficira Jevreja njih 74 izjašnjavalo kao Jugosloveni.

U rezervnom sastavu jugoslovenske vojske pripadnici manjina bili su brojniji nego u aktivnom sastavu, ali i to je bilo svega polovina od njihovog učešća u broju stanovnika. Na dan 1. januara 1939. od ukupno 39.006 rezervnih oficira bilo je 2.786 (7,14%) pripadnika nacionalnih manjina. Među njima je bilo 1.460 Jevreja (52,40%), 701 Nemac (25,16%), 318 Mađara (11,41%), 106 Rusa (3,80%), 81 Slovak (2,90%), 60 Čeha (2,15%) i manji broj pripadnika ostalih manjina. Kao što se vidi, učešće Jevreja u rezervnom oficirskom sastavu bilo je značajno veće nego u aktivnom i iznosilo je čak 3,74% ukupnog rezervnog oficirskog sastava u kojem su sačinjavali više od polovine pripadnika nacionalnih manjina. To znači da je učešće Jevreja u rezervnom oficirskom sastavu bilo čak preko sedam i po puta veće od njihovog učešća u stanovništvu (0,49 %, prema popisu iz 1931. godine).54

U vojnim školama tokom celog međuratnog perioda negovao se patriotizam i jugoslovenstvo i strogo se pazilo na ravnopravnost veroispovesti. Uz prisustvo starešina zajednički su proslavljani i katoličko i pravoslavno Badnje veče, jevrejski Roš Hašana, Ramazan i Bajram. U velikim vojnim garnizonima postojali su i jevrejski vojni sveštenici.55 Ipak, jevrejska zajednica je morala još 1933. godine da se angažuje na ostvarivanju ovog prava.

1 W. Laqueur, Histoire du sionisme, 224; Z. Pejašinović, Cionistički pokret, 103.

2 Faksimil pisma vidi u: Z. Pejašinović, Cionistički pokret, 109. Nešto drukčiji prevod Vesnićevog pisma, koje je u originalu napisano na engleskom jeziku, vidi u: Židov, br. 4/5, 31. januar 1919. Taj prevod se najčešće citira u literaturi, pa i kod Pejašinovića (108).

3. Paulina Albala, „Dr David Albala kao jevrejski nacionalni radnik", Jevrejski almanah, Beograd, 19571958, 95-96.

4 Dragoslav Janković, Jugoslovensko pitanje i Krfska deklaracija 1917. godine, Beograd 1967, 274–275. 5 To je bila i ocena same jevrejske zajednice; JIM, Stenografski zapisnik 7. kongresa Saveza jevrejskih veroispovednih opština Kraljevine Jugoslavije, Beograd, 23. i 24. april 1939, 24, izlaganje dr Moše Švajgera.

6 JIM, reg. br. 5857, Zapisnik 12. sednice Izvršnog odbora SJVOJ, 11. februar 1937.

7 JIM, reg. br. 5857, Zapisnik 3. sednice Izvršnog odbora SJVOJ, 4. jul 1939.

8 Dr Jakov Kalderon, „Sećanja“, Židov, br. 7, 17. februar 1933, 2–3. 9 Izvještaj društva Židova akademičara iz jugoslavenskih zemalja „Bar Giora“ u Beču, God. 1906/1907 (5667), 8. O Simonu Bar-Giori, vidi: Simon Dubnov, Kratka istorija jevrejskog naroda, Beograd 19884, 78–82; P. Albala, Dr David Albala kao jevrejski nacionalni radnik, 95–96.

10 Ž. Lebl, Do ’konačnog rešenja’. Jevreji u Beogradu 1521–1942, 349–350.

11 Savezna vijeća Saveza cionista Jugoslavije (i članovi Saveznog odbora), Jevrejski narodni kalendar, 5698/1937– 38, 147–153.

12 Milorad Ekmečić, Stvaranje Jugoslavije 1790–1918, knj. 2, Beograd 1989, 537.

13 „Naš program“, Židov, br. 1, 16. rujan 1917, 1; „Prilozi za Židovski narodni fond“, isto, br. 6, 1. prosinac 1917, 6; isto, br. 2, 16. siječanj 1918, 5–6; isto, br. 15, 1. srpanj, 1918, 5. 14 Milan Petrović, „Samrtni ropac jedne velike sile“, Letopis Matice srpske, knj. 370, sv. 1–2, jul–avgust 1952, 88–103.

15 Židov, br. 21, 23. oktobar 1918, 2; isto, br. 2–3, 17. januar 1919, 1–3; Cvi Loker, „Začeci i razvoj cionizma u južnoslavenskim krajevima“, u: Ognjen Kraus (ur.), Dva stoljeća povijesti i kulture Židova u Zagrebu i Hrvatskoj, Zagreb 1998, 171–173.

16 Pinkas jevrejskih opština Jugoslavije, 60–63: Srpska podrška cionizmu; N. Popović, Jevreji u Srbiji 1919–1941, 175–176. 17 Sedma sednica Ministarskog saveta Kraljevine SHS, 14. marta 1929, u: Ljubodrag Dimić, Nikola Žutić, Blagoje Isailović, Zapisnici sa sednica Ministarskog saveta Kraljevine Jugoslavije 1919-1931, Beograd 2002, 51; Zbornik Jugoslavije, 169. Zakon o Islamskoj verskoj zajednici Kraljevine Jugoslavije i Zakon o evangelističkim hrišćanskim crkvama i o reformističkoj hrišćanskoj crkvi u Kraljevini Jugoslaviji doneti su februara, odnosno aprila 1930; Z. Janjetović, Deca careva, 142. Slavko Hrani-savljević, inspektor Ministarstva pravde, napisao je 1939. godine Komentar Zakona o verskoj zajednici Jevreja; JIM, reg. br. 5857, Zapisnik 36. sednice Izvršnog odbora SJVOJ, 9, mart 1939.

18 JIM, reg. br. 5856, Zapisnik sednice Glavnog odbora Saveza JVO, Beograd, 12. februar 1930; H. Pass Freidenreich, The Jews of Yugoslavia, 56; N. Popović, Jevreji u Srbiji 1918-1941, 125.

19 „Posveta šume Kralja Petra Oslobodioca", Židov, br.

20 „Priznanje cionističkog rada. Nj. V. Kralj odlikovao g. Usiškina i g. dr Bauera“, Židov, br. 33, 15. avgust 1930, 5; „Odlikovanja“, isto, br. 27, 5. jul 1935, 2. Ovom prilikom odlikovani su dr Aleksandar Liht, dr David Albala, dr Marko Bauer i drugi. 21 „Izjava dra Marinkovića“, Židov, br. 52, 12. decembar 1930, 1; „Jugoslovenski ministar spoljnih poslova dr. Marinković daje izjavu u Ženevi“, isto, 4, 23. januar 1931, 1; „Marinkovićev palestinski izvještaj Vijeću društva naroda“ isto, br. 37, 11. septembar 1931, 5; isto, br. 41, 24. septembar 1937, 1–2.

22 Aristotle A. Kallis, „The Jewish Community of Salonica under Siege. The Antisemitic Violence of the Summer of 1931“, Holocaust and Genocide Studies, Vol. 20. Number 1, Spring 2006, 48. Iz istog razloga tada je demarš grčkoj vladi uputila i italijanska vlada; isto.

23 „Internacionala antisemita“, Židov, br. 44, 4. novembar 1932, 4. Tim povodom su kod austrijske vlade protestovali i poslanici SAD, Poljske i Rumunije. Među napadnutim jugoslovenskim studentima bilo je i nejevreja.

24 „Audijencija Vrhovnog rabina kod Nj. Kr. Vis. Kneza- Namjesnika Pavla“, Židov, br. 11, 12. mart 1937; „Ministar pravde dr. Ružić posjetio vrhovnog rabina“, isto, br. 7, 17. februar 1939, 3; „Pretstavnici Saveza jevrejskih veroispovednih opština kod gospodina pretsjednika vlade“, isto, br. 8, 24. februar 1939, 8; „Audijencija Vrhovnog rabina kod Nj. Vis. Kneza Namjesnika“, isto, br. 18, 5. maj 1939, 1. 25 Židov, br. 28, 18. oktobar 1920, 1–2.

26 „Izjava vlade“, Židov, br. 53, 11. decembar 1925, 1. „Usiškin u Jugoslaviji“, isto, 2–5. Najveći deo štampe dao je veliki publicitet poseti; isto, 6. Usiškin je krajem septembra 1932. ponovo posetio Jugoslaviju i njene jevrejske zajednice; „Usiškin u Jugoslaviji“, isto, br. 40, 7. oktobar 1932, 1–3.

27 „Stajalište naše vlade prema Židovima“, Židov, br. 35, 2. septembar 1927, 2.

28 Dr David Albala, „Obnova jevrejske domovine. Napori jednog preporođenog naroda“, Vreme, br. 2231, 9. mart 1928, 1; „Danas stiže u Beograd veliki cionistički prvak g. Nahum Sokolov“, isto, 6; „Izjava naše vlade“, Židov, br. 11, 16. mart 1928, 1. „Nahum Sokolov u Beogradu“, isto, 2; „Boravak Sokolova u Jugoslaviji u martu 1928”, isto, br. 4, 23. januar 1931, 4. 29 JIM, reg. br. 5857, Zapisnik 9. sednice Izvršnog odbora SJVO 23. i 24. oktobra 1936; isto, Zapisnik 12. sednice IO SJVO, 11. februar 1937; „Nahum Goldmann u Jugoslaviji“, Židov, br. 44, 30. oktobar 1936, 1; isto, br. 45, 6. novembar 1936, 1–2. Povoljno mišljenje o položaju Jevreja u Kraljevini Jugoslaviji imali su i drugi visoki jevrejski predstavnici kao Arije Tankover (Arieh Tankower), predsednik izraelske egzekutive Svetskog jevrejskog kongresa. Jedna od retkih publikacija posle 1945. gde je izneta povoljna ocena o položaju Jevreja bila je Spomenica 1905–1964. Albert Vajs, Beograd 1965, 117– 118. To je odudaralo od tadašnje zvanične ocene o Kraljevini kao „tamnici naroda“.

30 Židov, br. 25, 23. jun 1939, 6; Vesnik Jevrejske sefardske veroispovedne opštine, br. 7–8, 15. jul 1919.

31 JIM, Zaostavština dr Davida Albale (dalje: ZDA), „Moj dnevnik“, sveska 1, 64–65, 6. februar (1940); AJ, fond Poslanstvo (Ambasada) Kraljevine Jugoslavije u Vašingtonu (oznaka fonda: 371), 190, Dr David Albala, specijalni delegat – Aleksandru Cincar-Markoviću, ministru inostranih poslova, Vašington, 7. februar 1940, Izveštaj broj 2. 32 Jelena Bakić, „Generalni konzulat Kraljevine Jugoslavije u Jerusalimu 1936–1945. (1937–1946). Istorijska beleška“, Arhiv, god. 5, br. 1, Beograd 2004, 51–55. U jevrejskoj štampi kao počasni konzuli pominju se A. Rožansky i dr Viktor Grunwald. U Zborniku Jugoslavije, njenih banovina, gradova, srezova i opština, opšti deo (Beograd 1931, 179) navodi se da je počasni konzul u Tel Avivu dr Kurt Gruentaid.

33 Želimir Bob Juričić, Ivo Andrić u Berlinu 1939–41, Sarajevo 1989, 26. Krajem marta 1939. Andrić je naimenovan za jugoslovenskog poslanika u Trećem rajhu u Berlinu gde je ostao do 5. aprila 1941; isto, 27, 56–57.

34 „Stoji činjenica da Jevreji, ako nisu inače primorani, daju prednost onim narodima među kojima njihovi saplemenici uživaju puna prava. Prema tome, jugoslovenski izvoznici trebali bi više nastojati da zadobiju palestinsko tržište i da sada iskoriste povoljnu okolnost što su Jevreji u Jugoslaviji punopravni državljani, dok nove zemlje vode protivjevrejsku politiku“; AJ, 430–1, Generalni konzul – Ministarstvu inostranih poslova, Jerusalim, 10. januar 1938.

35 Miodrag Zečević, Miladin Milošević (prir.), Mesečni izveštaji jugoslovenskog poslanstva u Londonu 1930–1941. godina, Beograd 1991. 36 „Proslave prigodom otvorenja hebrejskoga sveučilišta u našoj kraljevini“, Židov, br. 15, 8. april 1925, 5–6; „Proslave povodom otvorenja hebrejskoga universiteta u Jerusalimu“, isto, br. 16, 15. april 1925, 5; „Bilješke“, isto, 3; JIM, reg. br. 5857, Zapisnik 6. sednice IO SJVO, 30. oktobar 1939; isto, Zapisnik 21. sednice IO SJVO, 18. jun 1940.

37 Paulina Lebl-Albala, „Obnova Palestine. Povodom otvaranja jevrejskog universiteta u Jerusalimu“, Srpski književni glasnik, Nova serija, 8, 16. april 1925, 604–607 (dalje: SKG, NS); David Albala, „Jevrejski universitet u Jerusalimu“, SKG, NS, 7, 1. april 1931, 552–556.

38 „Palestina film“, Židov, br. 38–39, 1. septembar 1922, 10; isto, br. 45, 13. oktobar 1922, 7; isto, br. 49, 10. novembar 1922, 7; isto, br. 53, 15. decembar 1922; isto, br. 16, 15. april 1926, 9; „Novi palestinski film“, isto, br. 10, 8. mart 1929, 2.

39 Svečanosti su prisustvovali najviši predstavnici jevrejske zajednice i visoki državni predstavnici. Uvodnu reč je održao dr David Albala; AJ, 37–25–198; „Golem uspjeh palestinskog tonfilma“, Židov, br. 6, 7. februar 1936, 3; „Palestinski tonfilm u Beogradu“, isto, br. 8, 21. februar 1936, 9.

40 Eliševa, „Moja mašta postade zbilja“, (sa hebrejskog preveo dr J. Levi), SKG, NS, 8, 16. decembar 1931, 581; R. Ratković, „Pesma hebrejske pesnikinje Eliševe“, isto, 631.

41 JIM, reg. br. 5857, 15. sednica Izvršnog odbora SJVOJ, 17. februar 1938. Tada su izvedene predstave „Dibuk“, „Urijel d’Akosta“, „Kratki petak“ i „Večiti Jevrejin“. Vidi članak Stanislava Vinavera o gostovanju Habime „Prokletstvo i spas kod Habime“, HH vek, br. 2, februar 1938, 33–36.

42 „Koncerat Bronislava Hubermana u Beogradu“, Vesnik Jevrejske sefardske veroispovedne opštine, br. 3, 1. mart 1939, 13.

43 Vladimir Živančević, „Od Vidinskog poljančeta do „Helikona“ u „Moskvi“, u: Beograd u sećanjima 1930– 1941, Beograd 1983, 175–176.

44 Danilo Fogel, Jevrejska zajednica u Zemunu. Hronika (1739–1945), Zemun 2007, 31. 45 Ž. Lebl, Do ’konačnog rešenja’. Jevreji u Beogradu 1521–1942, 361; V. Živančević, „Od Vidinskog poljančeta do „Helikona“ u „Moskvi“, 178; Ljiljana Vuletić, Život i misao Ksenije Atanasijević, Beograd 2005, 166.

46 „Juče u Novom Sadu“, Politika, br. 5732, 7. april 1924, 2; „Povratak g. Sabetaja Džaena iz Amerike“, Vreme, br. 2170, 3. januar 1928; „Skupština Društva Oneg Šabat“, isto, br. 2181, 24. januar 1928, 4; „Skandal na jednom pogrebu u Senti“, isto, 4; „Drzak zločin u Bitolju. Jedan bitoljski menjač ubijen je pred vratima svoje kuće“, isto, br. 2210, 15. februar 1928, 3; „Još dva komunistička pretresa“, isto, br. 2213, 18. februar 1928, 4.

47 „Demonstracije protiv Jevreja u Poljskoj“, Vreme, br. 2232, 8. mart 1928, 9; „Hitlerovci istukli Jevreje“, Politika, 16. septembar 1931; „Zašto je Emil Ludvig postao švajcarski podanik“, isto, 3. avgust 1932.

48 Božidar Kovačević, „Gideon“, SKG, NS, 5, 1. novembar 1925, 398; Milivoje Ristić, „Žak Konfino: ’Moji opštinari“, isto, 6, 16. juli 1934, 493; Veselin Čajkanović, „Jedna knjiga o Mojsiju. Aron Alkalaj: ’Mojsije’, Beograd 1938“, isto, 6, 13. mart 1938, 469–470. 49 Ranka Gašić, „Anglofilske organizacije u Beogradu između dva svetska rata“, Istorija 20. veka, 1, Beograd 2007, 22–24. Udruženje je osnovano 1930. na inicijativu šestojanuarske vlade P. Živkovića, a cilj mu je bio političko delovanje; isto, 30. Inostrani, „Politički pregled. Dve promene: u Francuskoj i Nemačkoj“, SKG, NS, 4, 15. februar 1933, 311–313; Živojin Balugdžić, „Kad Jevreji hoće svoju državu“, isto, 1, 1. septembar 1937, 39–45; Inostrani, „Jevrejsko pitanje“, isto, 5, 1. jul 1938, 373–376.

50 Kalmi Baruh, „Španski književnici u građanskom ratu“, SKG, NS, 3, 1. jun 1938, 226–234.

51 Mendelson, „Oda Bogu na slavu posle grmljavine“, Letopis Matice srpske (dalje: LMS), br. 5, Budim 1826, 84– 87. Vidi i: Pnina Nave, Nova hebrejska književnost, Beograd 1965, 16–17.

52 Jovan Đorđević, „Palestina i njeni savremeni problemi“, LMS, br. 349, Novi Sad 1938, 1–13; Milan Kašanin, „Isak Samokovlija, Od proljeća do proljeća. Pripovetke“, LMS, br. 321, 1929, 153a–153b; Triva Militar, „Mirko Rado i Josif Major, Istorija novosadskih Jevreja“, LMS, br. 325, 288–289; Cvi Rotmiler „Antisemitizam, asimilacija i cionizam“, LMS, br. 314, 1928, 189–192.

53 Solomon Kalderon, „O raseljavanju španskih Jevreja“, Književni polet, 5, Šabac maj 1929, 225–229. 54 Aprilski rat, Zbornik dokumenata, knj. I, Beograd 1969, 400–401; Mile Bjelajac, Jugoslovensko iskustvo sa multietničkom armijom 1918–1991, Beograd 1999, 36–38. Branko Petranović, Momčilo Zečević, Jugoslavija 1918– 1984. Zbirka dokumenata, Beograd 1985, 326–327. Ovde su navedeni i nešto drukčiji brojčani podaci rezervnih oficira na dan 1. januara 1939. Od ukupno 39.788 rezervnih oficira bilo je 2.626 (6,6%) neslovena, od toga 715 Nemaca, 322 Mađara, 3 Arnautina, 1 Turčin, 15 Rumuna 6 Grka, 5 Italijana i 1.559 Jevreja. Prema tome, Jevreji su sačinjavali 3,92% svih rezervnih oficira ili 59,36% svih rezervnih oficira-neslovena. Od ukupno 4.484 rezervnih vojnih činovnika bilo je 336 (7,5%) neslovena, među kojima 50 Nemaca, 17 Mađara, 2 Rumuna i 267 Jevreja. To znači da su Jevreji sačinjavali 5,95% svih rezervnih vojnih činovnika, odnosno čak 79,46% rezervnih vojnih činov-nika-neslovena.

55 Mile Bjelajac, Vojska Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije 1922-1935, Beograd 1994, 161; N. Popović, Jevreji u Srbiji 1918-1941, 128. U jugoslovenskoj vojsci bilo je pet jevrejskih sveštenika: u Beogradu, Zagrebu, Sarajevu, Subotici i Skoplju; AJ, fond Kraljevski jugoslovenski informacioni centar u Njujorku (oznaka fonda: 448), f-3, dr Isaac Alkalay - dr Stojanu Gavriloviću, New York, 22. septembar 1943.

56 „V kongres Saveza jevrejskih opština u Beogradu 2. i 3. aprila 1933", Židov, br. 14, 7. april 1933, 3-4. Predsednik Saveza Fridrih Pops naveo je da u Ministarstvu vojske i mornarice postoje samo referenti pravoslavne, katoličke i muhamedanske veroispovesti. „Nedostatak vojnih sveštenika naše veroispovesti dovodi do raznih neprilika i zapostavljanja pripadnika naše veroispovesti." Savez je preduzeo korake da se reši ovo pitanje.

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License