Medunarodni Dan Secanja Na Zrtve Holokausta

Svet obeležava Međunarodni dan sećanja na žrtve Holokausta

piše Predrag M. Azdejković
Izvorno, reč holokaust označava spaljivanje žrtve, pri čemu se spaljuje cela životinja. Danas je međutim u celom svetu ta reč uobičajeno ime za genocid nad Jevrejima, te u širem značenju i sustavno istrebljivanje drugih grupa za vreme nacističkog režima u Nemačkoj. To se značenje onda ponekad prenosi i na razne druge slučajeve masovnog istrebljivanja ljudi.
Sprovođenje holokausta u nacističkoj Nemačkoj od 1933. do 1942.
Ubrzo nakon preuzimanja vlasti u Nemačkoj, nacisti počinju ostvarivanje jednog od svojih najvažnijih programskih ciljeva: iskorijeniti svaki uticaj Jevreja u nemačkoj politici, ekonomiji i kulturi. Antisemitska kampanja pokrenuta je preko radija i novina, a u svim školama i na fakultetima uvedeno je pseudonaučno "učenje o rasama" kao obavezni predmet. Donesen je niz antisemitskih propisa koji kulminiraju proglašenjem Nürnberških zakona (Zakon o građanima Carstva i Zakon o zaštiti nemačke krvi i nemačke časti). Jevreji gube nemačko državljanstvo; ne smeju obavljati nikakvu javnu službu (što naročito pogađa intelektualce: naučnike, profesore, lekare, advokate, novinare itd) niti njihova deca mogu pohađati javne škole; zabranjen je boravak Jevreja na javnim mestima (parkovi, biblioteke, muzeji i dr.); zabranjeno je sklapanje braka između "Arijevaca" i Židova kao i seksualni odnosi; zabranjeno je zapošljavanje "Arijevaca" u domaćinstvima Jevreja itd.
Ti će zakoni biti kasnije primenjeni u svim pripojenim zemljama i okupiranim područjima. Pod nemačkim pritiskom i Italija je 1938. godine uvela antisemitsko zakonodavstvo. Mere protiv Jevreja primenjuju i zemlje istočne Europe; izuzetak je Čehoslovačka.
Velik broj Jevreja emigrirao je iz tih država. U Nemačkoj je 1933. živelo oko 500.000 Jevreja, od kojih je do 1939. oko 300.000 emigriralo. Na inicijativu predsednika SAD F. D. Roosevelta održana je leti 1938. međunarodna konferencije o izbeglicama u Evianu u Švicarskoj, ali nije dala rezultate: nijedna zemlja nije otvorila svoja vrata jevrejskim izbeglicama. Mnogi od njih naseljavaju se u Palestinu. Međutim, Britanska vlada 1939. godine, suočena sa otporom Arapa, ograničava useljavanje Jevreja u Palestinu na samo 15.000 u sledećih pet godina.
Ubistvo nemačkog konzula u Parizu u 1938. poslužilo je nacistima kao povod za masovne nasilne akcije i odvođenje u logore (Kristalna noć).
Obavezno nošenje oznake na odeći propisano je prvo za Jevreje u Poljskoj 1939. godine, a kasnije i u Nemačkoj i drugim državama. Jevreji su ponovo smešteni u posebne izolovane delove gradova (geta), od kojih je najveći bio u Varšavi; tamo je došlo i do jedinog organizovanog i masovnog otpora Jevreja.
Ujesen 1941. počela je realizacija plana da se svi Jevreji iz Nemačke i okupiranih područja srednje i zapadne Europe deportuju na istok. Jevreji su prikupljani i transportovani vozovima u stočnim vagonima; hiljade su pri tom umrle. Taj je plan ubrzo bio zaustavljen odlukom o "konačnom rešenju".
Otpor antisemitskim merama
Otpor ovim merama postojao je u mnogim okupiranim zemljama. Najsnažniji je bio u Danskoj, gde je nakon prvih antisemitskih mera sam kralj na radiju izjavio da će lično staviti jevrejsku zvezdu, ako bilo koji građanin njegove zemlje na to bude prisiljen. Kada su 1943. Nemci uveli svoju direktnu upravu nad zemljom i naredili hapšenje svih "nearijevaca", organizovano je tajno prebacivanje Jevreja brodovima u Švedsku, tako da su gotovo svi spašeni.
U Holandiji je u 1941. organizovan generalni štrajk da bi se sprečile deportacije Jevreja. U Italiji je bio snažan otpor progonu Jevreja, pa su čak prihvaćane izbeglice iz Francuske i s Balkana. Bugarska nije deportirala nijednog Jevrejina, a takođe ni Finska. U Austriji, pripojenoj Nemačkom carstvu 1938. (Anšlus), bilo je mnogo protesta protiv postupka prema Jevrejima i apela da se pojedinci izuzmu.
U istočnim zemljama, gde je nacistički okupacioni režim bio mnogo stroži, takva vrsta organizovanog i masovnog otpora nije bila moguća. Pojedinci su pružali otpor antisemitskim merama ilegalno spašavajući pojedine Jevreje, za što je simbol postao Oskar Šindler; Izrael je kasnije za takve pojedince uveo priznanje Pravednik među narodima. Takođe su takvu pomoć pružali organizovani antifašistički pokreti otpora u raznim zemljama.
"Konačno rešenje"
Uspeh vojnog pohoda na SSSR podstakao je naciste na odluku da se umesto ranije planirane deportacije na istok sprovede "konačno rešenje jevrejskog pitanja", tj. fizička likvidacija svih Jevreja u Evropi. Plan je na tajnoj konferenciji u Berlin-Wannseeu izložio SS-Obergruppenführer Reinhard Heyndrich, šef Sigurnosne policije i Sigurnosne službe. On je bio lično od Hitlera ovlašćen da sprovede taj plan; svim državnim službama bilo je naređeno da učestvuju u istrebljenju pod vodstvom SS-a. Određeno je da svi nesposobni za rad trebaju biti odmah ubijeni, a drugi odvedeni na prisilni rad pod minimalnim životnim uslovima sve dok ne umru od iscrpljenosti. Kao oblik masovnih likvidacija naređeno je ubijanje plinom i strijeljanje. Nakon Heyndrichove pogibije provođenje plana preuzeo je Adolf Eichmann.
Na temelju te odluke osnovani su posebni koncentracioni logori, logori smrti (za razliku od radnih logora, u kojima su zbog surovog postupka takođe umirali). Ponajviše su osnovani na području okupirane Poljske: Auschwitz (Oswiencim), Birkenau (Brzezinka), Treblinka, Mauthausen, Majdanek, Sobibor, Izbica i drugi. Kada je sovjetska vojska tokom 1944. osvajala Poljsku, likvidacije su nastavljene u logorima na nemačkom tlu: Dachau, Berge-Belsen i Buchenwald. Heinrich Himmler 1944. izdaje naređenje da se prestane s likvidacijama. Međutim, do oslobađanja od strane Saveznika još su desetine hiljada umrli u logorima od gladi i zaraza.
Deo deportiranih, najčešće žene, deca i starci, pri dolasku u logore je odmah ubijen, dok je deo privremeno ostavljen na životu kao robovska radna snaga; deo bi umro od iscrpljenosti, a ostali su kasnije takođe ubijeni. U prvo su vreme žrtve, ukoliko ih nisu streljali na stotine i hiljade, ubijane pomoću izduvnih gasova kamiona u vožnji: pedesetak bi bilo nabijeno u hermetički zatvoren prostor u koji je bila prespojena izduvna cev, tako da bi se svi pogušili. Kasnije je masovno ubijanje usavršeno: fabrika DEGESCH – Nemačko društvo za borbu protiv štetočina – isporučivala je brzodelujući gas ciklon-B. Pomoću ovog gasa ubice iz SS-a organizirali su "racionalno" masovno ubijanje u železničkim vagonima ili u prostorijama kamufliranim kao kupatila s tuševima. To je omogućavalo da se prevarene žrtve same svuku, pa su im tako oduzete i odeća i razne sitnice koje su još posedovali. Nakon smrti, pre bacanja u peći za spaljivanje, čupani su zlatni zubi. Od zubnih proteza, nakita i prstenja dobijeno je 17 tona zlata.

Uz ubijanje u logorima, istrebljenje Jevreja i drugih sprovodile su posebne jedinice, tzv. SS-Einsatzgruppen, organizovane u sastavu svake pojedine nemačke armije za delovanje u pozadini. Osim odvođenja i likvidacije u logorima, organizirali su i pojedinačna i masovna streljanja na raznim mestima.
Ceo proces, nakon spomenute Heyndrichove pogibije, bio u nadležnosti Adolfa Eichmana, koji je pokazao velike organizacijske sposobnosti i bitno doprinio da ubijanje ide sve brže i sve efikasnije. Bez obzira na njegove napore, Holokaust je s vremenom ipak počeo crpiti velike logističke resurse Reicha i tako posredno uticati na situaciju na bojnom polju. To je, po nekim ocenama, bio jedan od razloga zašto zapadni saveznici i SSSR, iako su raspolagali podacima o tome što se događa, nisu uložili bitne napore u cilju zaustavljanja Holokausta koji se nastavio sve do samog kraja rata, odnosno sloma nacističke Nemačke.
Holokaust u Srbiji i NDH
Osobine "logora smrti" imao je i logor Sajmište kraj Beograda, pod nemačkom upravom i uz učestvovanje srpskih kvinsliških vlasti u istrebljenju Jevreja i Roma. Jedan od spomenutih kamiona, čija je izduvna cev bila spojena tako da ubija ljude u tovarnom prostoru, vozio je i kroz Beograd.
U Jasenovcu, jedinom logoru smrti u Evropi koji nije bio pod nemačkom upravom, ubijeno je, uz ostale, oko 13.000 Jevreja i 10.000 Roma.
Posledice
Holokaust je iza sebe ostavio trajne posledice. Računa se da je u njemu ubijeno pet do šest miliona Jevreja, odnosno trećina svih Židova koji su pre rata živeli na svetu. Demografska slika u Evropi se bitno promenila, pogotovo u Istočnoj i Srednjoj Evropi gde su jevrejske zajednice prestale postojati. Najveći deo preživelih je odlučio da emigrira u SAD, odnosno u Palestinu, gde je stvorena jevrejska nacionalna država Izrael.
Romi su druga grupa koja je bila objekt genocida. Broj njihovih žrtava teško je proceniti: iznose se brojke između 220.000 i 800.000, što iznosi između četvrtine i polovine njihovog ukupnog broja u Evropi.
Sa svim drugim grupama koje su istrebljivane, broj žrtava holokausta (u širem smislu reči, ne uključujući samo Jevreje) obično se procenjuje na devet do 11 miliona, iako neke procene idu i do 26 miliona.
Slično kao i Prvi svetski rat, Holokaust je predstavljao veliki šok za tadašnju zapadnu civilizaciju. Mnogi su se teško mirili s time da je tako nešto moguće u 20. veku, pogotovo kada dolazi od strane tako napredne, prosvećene i civilizovane države kao što je Nemačka. Još se teže bilo pomiriti s činjenicom da su u svrhu tog projekta korištena najmodernija naučna dostignuća.
Zato se Holokaust često opisuje kao jedinstveni događaj u svetskoj istoriji, odnosno odgovornost za njega se pripisuje ograničenom broju ljudi – najčešće samom Adolfu Hitleru i uskom krugu njegovih pristaša – i specifičnom spletu okolnosti za koje je malo verovatno da će se ikada ponoviti. Iznose se međutim i teze da Holokaust ne bi bio moguć, barem ne u tako masovnom opsegu, da nacisti nisu uživali prećutnu ili otvorenu podršku ne-jevrejskog stanovništva, čak i u okupiranim zemljama poput Poljske, motivisanu pohlepom i otvorenim ili latentnim antisemitizmom.
Dan sećanja na holokaust danas se obeležava u SAD i u svim Evropskim zemljama. Veliki značaj ima United States Holocaust Moemorial Museum otvoren u Washingtonu 1993. godine, na dan početka ustanka u Varšavskom getu.
Nacisti su surovo proganjali i homoseksualce
Pored zatvorenika koji su nosili vidljivo istaknutu žutu zvezdu, u nemačkim koncentracionim logorima viđali su se i zatočenici s prišivenim ružičastim trouglom. Neki su nosili oba obeležja na robijaškoj uniformi.
Ružičasti trougao upozoravao je da je to homoseksualac, što je bio dovoljan razlog da se takav nađe iza bodljikave žice. Nacisti su homoseksualnost smatrali "izdajom", naročito posle 1934. godine, kada je ubijen Ernest Rem, vođa nacističkih jurišnih odreda, poznatih po brutalnosti, koji su Adolfa Hitlera doveli na vlast. Dotični je svoje sklonosti otvoreno pokazivao.
Desetine hiljada homoseksualaca zatvoreno je u nacističkoj Nemačkoj, neznani broj je ubijen, a samo nekolicina je kasnije ispričala svoju priču. Nazivani su "175-ašima", prema broju paragrafa krivičnog zakonika kojim je kažnjavana "protivprirodna nepristojnost" među muškarcima.
Državno izvinjenje
Propis je stavljen van snage tek 1994. godine, a Nemačka se skoro izvinila onima koji zbog kršenja člana 175 batinani, zatvarani, odvođeni na prinudni rad i ponekad kastrirani. Naime, od 1943. godine upravnici konc-logora bili su ovlašćeni da obavljaju i kastriranje "okorelih".
U Memorijalnom muzeju holokausta u SAD u toku je izložba "Nacističko proganjanje homoseksualaca 1933-1945", prva u nizu od onih koje će uslediti s namerom da rekonstruišu i pokažu nacističku torturu usmerenu na posebne grupe.

Za početak u muzeju, koji godišnje poseti dva miliona ljudi, prikazani su sumorni rezultati dvogodišnjeg traganja, pre svega po nemačkim arhivama, u vezi s malo poznatom sudbinom homoseksualaca u Trećem rajhu. Fotografija operacionog stola za kastriranje može se videti među eksponatima.
Tek na deliće moguće je saznati ponešto o brutalnosti kojoj su izložene žrtve nestale u skrivenom, kako bi nacisti rekli, "ružičastom koncentričnom krugu smrti". Robert T. Odeman, pisac kabaretskih pesmica, zbog homoseksualnih aluzija uhapšen je i zatvoren u Berlinu. Kada je oslobođen, policija ga je ponovo uhapsila, na osnovu citata iz pisama prijatelju polujevrejinu. Poslat je u koncentracioni logor, odakle je s dvojicom logoraša pobegao 1945. Umro je posle 40 godina u Berlinu, ne znajući da će se njegova životna priča naći među svedočanstvima o žrtvama holokausta.
Homoseksualnost je postojala u gotovo svim ćelijama nacističkog aparata, od jurišnika do Hitlerovog podmlatka, kaže Džefri Džajls, istoričar sa Univerziteta Florida, koji je pomagao u pripremanju izložbe. Etiketa "devijantno" savršeno je poslužila raznim denuncijacijama u Hitler jugendu, gde su čak četvrtinu odstranjenih činili potencijalni nosioci ružičastog trougla.
Nacisti su smatrali da homoseksualci ugrožavaju budućnost germanske rase i njen podmladak. Lezbijke su bile pošteđene teške kazne, jer se verovalo da se mogu prevaspitati i prihvatiti ulogu majke i žene. Verovalo se da se homoseksualnost može iskoreniti i hormonskim tretmanima, kao i teškim, kažnjeničkim radom, sem ako nisu u pitanju "okoreli".

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License