Kulturna Arijanizacija U Ndh

Mladenka Ivanković

Kulturna arijanizacija u NDH
Jevrejski intelektualci i studentska omladina među prvim žrtvama masovnih egzekucija kao primarna mera "kulturne arijanizacije "
Nezavisne Države Hrvatske*

*Ovaj tekst je rezultat rada na projektu Tradicija i transformacija – istorijsko nasleđe i nacionalni identiteti u Srbiji u 20. veku (№ 47019), koji finansira Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije.

U korenu nastanka Nezavisne Države Hrvatske bilo je prekrajanje sveta po volji njenog poli-tičkog „mentora“, Trećeg rajha. Na taj način, posmatrano istorijski i pravno, nastanak ove države nije bio vezan za neke određene pravne principe, te je ona u istoriografiji nazivana „marionetskom državnom tvorevinom“.1 Nezavisna Država Hrvatska u okviru formi političkog orga-nizovanja nije imala legitimitet i efektivnu vlast.
U svim državama koje se formiraju postoje politički uslovi koji su jednaki za sve građane koji priznaju granice te države. Politički uslovi su određeni i oni služe kao pretpostavke formiranja pravnog sistema države. Prema važećoj termi-nologiji, država se može odrediti kao entitet koji kumulativno određuju tri konstitutivna elementa: postojano stanovništvo, utvrđena teritorija i su-verena vlast.
Ako zanemarimo način na koji su realizovani elementi teritorije i suverene vlasti, prvi od ovih elemenata, stanovništvo države, u krugovima hrvatske političke elite koja je projektovala nezavisnu državu hrvatskog naroda, apsolutno je smatran kao ne(dovoljno) važeći. Postojano sta-novništvo države kakva je trebalo da bude Nezavisna Država Hrvatska je iz osnove moralo da bude preuređeno, kako bi odgovaralo njenom projektovanom principu nacije.
Nezavisna Država Hrvatska je bila formirana na nacionalnoj osnovi. U novoj državi NDH je postojao obrazac i princip kojim je bila određena poželjna nacija.2 Ona je, uglavnom, bila prisutna, ali su njenu nacionalnu monolitnost narušavali i drugi građani različitih narodnosnih grupa. Njih je trebalo „uobličiti“ kako bi odgovarali zdravom narodnom kolektivu3 ili jednostavno odstraniti, kako je to u državnoj teoriji bilo navođeno, „na miran način“. Kao prvo i osnovno pravilo o prihvatanju nekoga da živi kao stanovnik i građanin Nezavisne Države Hrvatske bilo je ispunjenje ideoloških principa o čistoći rase i državne vere. Ako lice nije imalo jedan od ovih uslova, nisu mogla da mu budu zagarantovana sva prava kao građaninu.4
Osnove u unutrašnjoj politici nađene su u isključivom nacionalizmu i odlučnom rasizmu. Pred ovom ideologijom, koja je popularno naz-vana „ideologija narodnog kolektiva“ i koju su propagirali i hrvatsko političko rukovodstvo i katolički kler, zahtevana je rasna i nacionalna čistoća i jedinstvo. Zdrava nacija se mogla iz-graditi tako što bi se fizički uništili unutrašnji i spoljašnji neprijatelji koji „truju“ hrvatsku na-ciju.5 Najpogubniji za hrvatsku naciju su bili njeni unutrašnji i spoljašnji neprijatelji: Srbi, Jevreji, intelektualci, komunisti.
Kao najkooperativnija u sprovođenju mera političkog „mentora”, Trećeg rajha, pokazala se Nezavisna Država Hrvatska. Ona je formirana istog dana kada su u Zagreb ušle snage nemačke vojske, 10. aprila 1941. godine. Spremnost NDH za kooperativnost i gotovost da na teritorijama na kojima se protezala njena vlast dosledno sprovede sve odredbe „rasnog zakona” su imale dublje korene koji su sezali u projektovanu sliku o po-novnom „uspostavljanju“ „pravog porekla“ hrvat-ske nacije.6 Za Hrvate su nove političke elite govorile da oni nisu narod slovenskog porekla7 već gotskog, još od starina.8
Kao država sa profašističkom ideologijom Nezavisna Država Hrvatska je po obliku uređenja postala diktatura. Fašizam je na čelu imao čoveka kome su se svi morali pokoriti bez obzira na lične zasluge ili sposobnosti. Koheziju fašizma čini stroga disciplina, zasnovana na odanosti vođi. Vođa je bio ličnost koja je u svojim rukama držala celokupnu državnu politiku.9 Vođa u NDH je bio Pavelić, čelnik ustaškog pokreta. Kao što je Nemačka imala svog firera, a Italija svog dučea, i NDH je imala svog poglavnika.

Ante Pavelić je preuzeo vlast 16. aprila 1941. godine, u Zagrebu. „Njegovo formalno preuzi-manje vlasti bilo je objavljeno (…) u ‚Odredbi o imenovanju Prve Hrvatske Državne Vlade‘, u kojoj se proglasio poglavnikom i uzeo mjesto predsednika vlade i ministra za vanjske po-slove“.10 Pavelić je, kao stvarni vođa političke elite, uprkos obuci u Italiji, bio izraziti germanofil.11

Prihvatanjem "činjenice" o germanskom po-reklu hrvatskog naroda, kojem je i on pripadao, Pavelić je sve radnje i svu politiku u državi sprovodio kako je to bilo rađeno u Trećem rajhu.12 Netrpeljivost prema razlikama i nagla-šavanje monolitne jedinstvenosti bili su određeni pomoću termina rase ili nacije. Građanin može biti samo onaj ko je sunarodnik. Sunarodnikom se smatrao samo onaj ko ima „arijsku krv“. U narodnu zajednicu hrvatskog naroda mogao se uklopiti samo pripadnik nekog drugog evropskog naroda, dok svi oni koji to nisu bili, naročito Jevreji, bili su neprijatelji režima. Samom tom činjenicom, Jevrejin ne može biti sunarodnik, odnosno građanin, i on nema ni građanska prava. Nezavisna Država Hrvatska je dobila kategoriju nižih građana, to jest građana koje je trebalo „uobličiti“, u najranijim danima države ili, što je kasnije urađeno, odstraniti. Prihvatanjem rasnog antisemitizma za jedan od ključnih političkih stavova, marionetska država je „brže napredo-vala“ i u njihovom izvršavanju.13 Po mišljenju Milana Ristovića, u početku pritiska na Jevreje u Nemačkoj, trebalo je da to „izazove njihovo masovno iseljavanje što je do sredine 1941. godine bio deo nemačke zvanične politike rešavanja ‚jevrejskog pitanja‘. Iseljavanje (po-stupku koji je primenjivan više bi odgovarao pojam izbacivanje ili proterivanje), ‚podsticano‘ je merama državnog terorizma prema svojim ‚nearijevskim‘ građanima.“14 Poglavniku „treba samo pet dana kako bi Židovi u NDH, u novinama ‚Hrvatski narod‘ od 21. travnja, pro-čitali da su nepoželjni u javnosti“.15

Pavelić nije rado gledao Jevreje u Hrvatskoj, jer su, po njegovom shvatanju, oni protivdržavni elemenat koji se bogati hrvatskim kapitalom16 i ima snažnu ulogu u društvu, privredi i kulturi.
Jevreji su bili organizovani u brojna kulturna, umetnička i sportska društva. Pojedina od njih su nastala u vremenu koje prethodi stvaranju Kraljevine SHS. Najveći broj društava je for-miran tridesetih godina dvadesetog veka.
Vekovima naseljeni na toj teritoriji i prinuđeni da u svakodnevnom životu prihvataju običaje hrvatske sredine, Jevreji su osećali i lojalnost prema hrvatskoj državi i narodu. Vladajuća ideologija Nezavisne Države Hrvatske to ukla-panje u hrvatsku sredinu izjednačava sa dubokim „hrvatskim nacionalnim osećanjem“. Upravo ovo srastanje Jevreja u hrvatsku naciju je budilo ve-liko ogorčenje antisemita, a posebno ustaša.17

Težnja da se kulturi nametne služenje nekim čistim ciljevima totalitarizma je nosila jasne i vidljive znake saglasnosti sa važećim ideološkim dogmama. „Zakonska odredba o zaštiti narodne i arijske kulture hrvatskog naroda u NDH“ se sastojala od tri člana. U prvom se naznačava da: „Židovi po rasi ne smiju nikakvom suradnjom utjecati na izgradnji narodne i arijske kulture, pa im se zabranjuje svako sudjelovanje u radu, organizacijama i ustanovama društvenog, omla-dinskog,18 športskog i kulturnog života hrvatskog naroda uopće, a napose u književnosti, novi-narstvu, likovnoj i glazbenoj umijetnosti, urbani-zmu, kazalištu i filmu.“ Ovaj član je osnova zakona. U drugim dvama članovima se navodi: „Provadba obe zakonske odredbe povjerava se nadležnim ministarstvima bogoštovlja i nastave, udružbe i unutarnjih poslova“ i u članu tri: „Ova zakonska odredba stupa na snagu danom pro-glašenja u Narodnim novinama.“19
Od jevrejske inteligencije se zahtevalo da napusti svoju službu. Bolnice su čišćene od Jevreja lekara i medicinskih radnika.20 Škole su otpuštale profesore, a pravosuđe je bilo očišćeno od sudija, tužilaca i advokata.21 Studentima i đacima je bilo zabranjeno pohađanje nastave. Prema uzoru iz Trećeg rajha, „kulturna arija-nizacija“ Nezavisne Države Hrvatske je bila ubrzana, a rasizam uokviren.

Jevreji su, na tlu od kojeg će kasnije nastati NDH imali organizacije nacionalnog i političkog predznaka. Osnivački kongres Saveza cionista je održan u Zagrebu 1919. godine. On je obuhvatao celu teritoriju Jugoslavije i delovao u celom me-đuratnom periodu. Savez je okupljao inte-lektualce i privrednike. Iste te godine je bila organizovana centralna jevrejska omladinska or-ganizacija pod imenom „Savez židovskih omla-dinskih udruženja“. Većina ostalih jevrejskih omladinskih udruženja koja formalno nisu pripa-dala ovoj organizaciji su bila cionistička i levičarska. Veoma snažna je bila cionistička stu-dentska organizacija na Zagrebačkom univer-zitetu. Najbrojnija i najorganizovanija je bila omladinska organizacija „Hašomer hacair“, deo istoimene međunarodne cionističke omladinske organizacije čiji je cilj bio da priprema omladinu za odlazak u Palestinu.22 Najjaču jevrejsku omla-dinsku,23 studentsku i cionističku organizaciju su imali jevrejski omladinci i studenti u Zagrebu. Studenti su vremenom preuzeli sva jevrejska udruženja na Sveučilištu i formirali Sveučilišni komitet jevrejske komunističke organizacije.24 Širenje komunističkog uticaja među omladincima Jevrejima bi se moglo objasniti beskompro-misnom osudom rasizma i antisemitizma.

„Teško je ustanoviti kojim su se redom represivne mjere u svim dijelovima Nezavisne Države Hrvatske počele provoditi. Prve su na udaru bile osobe koje su potpadale pod udar rasnih zakona (od 30. travnja 1941), zatim jugoslavenski orijentirani pojedinci, poznatiji ‚ljevičari‘,25 istaknuti sindikalni funkcionari i neki komunisti, jer opća hajka na komuniste započinje tek nakon njemačkog napada na Sovjetski Savez (22. lipnja 1941), budući da ustaše iz taktičkih razloga do tog vremena (još je bio na snazi pakt o nenapadanju između nacističke Njemačke i Sovjetskog Saveza) nisu počeli sustavno hapsiti i progoniti komuniste.“26

Stanovništvo sa rasnim i, naravno, političkim predznakom na koje su primenjivane mere represije je bilo jevrejsko. Već 25. aprila bila je uhapšena velika grupa advokata, advokatskih činovnika i industrijalaca i internirana u logor Kerestinec, zatim u sabirni logor na zagrebačkom sajmištu, odakle su transportovani u Gospić, u logor na Jadovnom i na ostrvo Pag. Prema izjavi jednog preživelog intelektualca „sveučilišni profesori, namještenici, suci, odvjetnici, liječnici i drugi intelektualci,27 muškarci i žene, odvođeni su u prepune policijske zatvore. (…) Svaki je intelektualac kod kuće pripremao opremu za zatvor.“28

Prema podacima iz knjige Đura Zatezala, Jadovno. Kompleks ustaških logara 1941.29 i podacima koje smo pronašli u fondu „Žrtve“ u Arhivu Jevrejskog istorijskog muzeja, pri čemu smo kao intelektualce, u opštem značenju, sma-trali i industrijalce, direktore tvornica, privred-nike, nastavnike muzike, slikare, verske službe-nike, policijske inspektore i državne činovnike, koji su za to radno mesto morali imati gimnaziju, došli smo do brojke od 108 intelektualaca koji su našli smrt u kompleksu ustaških logora Gospić-Jadovno. Pri tome moramo naglasiti da je u pitanju daleko veći broj žrtava, jer nije uvek ostao trag o stradalima. Ukoliko su, u vreme rata ili neposredno posle rata dok se nije prišlo organizovanom sakupljanju dokaza, srodnici nestali, samim tim nije ostao niko ko bi dao podatke o žrtvama.
Sledeća grupa u organizovanom hapšenju Jevreja je hapšenje 165 omladinaca, 29. i 30. maja, od sedamnaest do dvedeset i pet godina starosti u Zagrebu. Bili su to studenti,30 učenici gimnazija i srednjih stručnih škola. To su uglavnom članovi raznih sekcija sportskog društva „Makabi“ koji je okupljao svu jevrejsku omladinu.31
„Svi su 31. svibnja 1941. ukrcani u tri željez-nička vagona, s pratnjom od desetorice redarstv-enika ‚kojima se izdaju besplatne željezničke karte za Koprivnicu i natrag‘, odvedeni u Koprivnicu uz obrazloženje da odlaze na ‚vršenje đačke radne službe‘ u trajanju od osam tjedana. Prvih desetak dana bili su smješteni u objektima Tvornice kemijskih proizvoda ‚Danica‘ (pokraj Koprivnice) koja je prije rata obustavila proizvodnju i gdje je već 15. travnja 1941. osnovan prvi logor ograđen žicom i pod ustaškom stražom.(…)

Ustaško povjereništvo za grad i kotar Koprivnicu uputilo je dvadesetak dana kasnije (30. lipnja) Ustaškom redarstvenom povjereništvu – Židovskom odsjeku u Zagrebu – opširno obrazloženje koje navodimo (bez ispravaka) u cjelosti: 'Prije svega se naslov upozorava na poznatu činjenicu, da je samo mjesto Koprivnica tzv. židovski eldorado', pa da u tom gradu, obzirom na broj stanovništva, imade razmjerno najveći broj židova, koji su do sada imali svu privredu i vodeće uloge u svojim rukama. Židovima imade grad Koprivnica i njegova okolica zahvaliti, da je sva ovdašnja industrija prešla u Srbiju, a radništvo i sirotinja ostali bez kruha. Ovdašnji su židovi ugnjetavali domaće pučanstvo i građane, svojim spekulativnim poslovima mnoge i mnoge natjerali na prosjački štap, pa i još danas imaju smjelosti prijetiti se Hrvatima najgorim stvarima! K svemu tomu, opaža se posljednjih dana sumnjivo kretanje ovdašnjih židova, tajni sastanci i dogovori, koji se tako brižljivo priređuju, da nam uz najpomniju pažnju, nije moguće ući u trag, o čemu se tu radi i s kakvim namjerama. Uz to ovo povjereništvo ne raspolaže niti sa dovoljnim brojem spretnog i povjerljivog osoblja, koje bi bilo u stanju provesti izvide i toj tajni ući u trag. Uvaživši gornje, odluka naslova, tj. židovskog odsjeka Ispostave Utaškog redarstva, kojom se odobrava preseljenje židovskih omladinaca iz Zagreba u ovdašnju uljaru, otvaranje židovske Bogoštovne općine (koja uostalom u Koprivnici postoji), izdanje trajne propusnice za pomenuti logor ovdašnjim židovima (najistaknutijim propagatorima i protiv-nicima N.D.H. i danjašnjeg poredka) Reichu Milanu, dr. Slavku Hirschleru i Jakobu Rosen-bergu i uvođenje telefona!? pa ma i pod redar-stvenom paskom, nikako se ne može kod ovog povjereništva primiti sa odobravanjem. Ovo po-vjereništvo je slobodno izraziti svoje mišljenje, da bi bilo najuputnije sav taj židovski živalj, bez razlike spola i dobi, strpati u ovdašnji koncen-tracioni logor ‚Danica‘ u jednu posebnu zgradu i staviti pod najstrožu pasku Ustaške straže, gdje bi imali ostati sve dotle dok se ne bi pružila mogućnost da ih se iz Države Hrvatske uopće odstrani.”32

Početkom juna 1941. zatvor okružnog suda u Gospiću pretvoren je u koncentracioni logor. U ovaj logor masovano su pristigli zatvorenici po-četkom jula, što se nastavilo do rasformiranja logora, 21. avgusta 1941. godine. Iz logora u Koprivnici prebačena je u Gospić na početku jula i grupa jevrejskih omladinaca iz logora ‚Danica‘, a iz Gospića su bili odvedeni u logor Jadovno.
Roditelji su, ne znajući za tragičnu sudbinu dece, upućivali molbe individualno ili grupno Ministarstvu unutrašnjih poslova da im se „djeca oslobode“. Tako je, na primer, 20. septembra 1941. ukupno 41 roditelj33 uputio ministru sledeću molbu:
„Dne 31. svibnja o.g. odpremljeno je 165 židovskih omladinaca, glasom priloženog popisa, na đačku radnu službu u logoru ‚Danica‘, Kopriv-nica. Sva su djeca otišla sa velikim veseljem, jer su znala, da će raditi i da će se nakon 8 tjedana vratiti kući. Radi toga obskrbila su se djeca samo na ljetnim i najpotrebnijim stvarima. Nakon 8 tjedana logorovanja u Koprivnici nadala su se djeca da će se vratiti kući, te da će ih drugi zamijeniti, ali otpremljena su u logor Jadovno na Velebitu. Svi su ti dječaci odgojeni za cijelo vrijeme školovanja u hrvatskom duhu, te su du-šom i tijelom osjećali se Hrvatima. Bili su članovi samo hrvatskih i športskih društava, a družili su se samo svojim hrvatskim školskim drugovima.34 Bili su većinom dobri učenici i dobrog vladanja. Poznato je, da je velik broj imućnih židovskih đaka stalno podupirao svoje siromašne kolege i podupiralo sve hrvatske školske ustanove. To sve mogu posvjedočiti njihovi profesori.”35
Desetorica omladinaca koji su bili prebačeni iz Jadovna u Gospić nekoliko dana pred masovnu likvidaciju zatvorenika u Jadovnom, neposredno pri konačnog rasformiranja logora bili su: Ivo Wollner, Boris i Viktor Rosenwasser, Dragan Mautner, Saša Blivajs, Emil Frojndlih, Ervin Guttmann, Srećko Tkalčić, Božo Schwarz i Aleksander, kome nije utvrđeno prezime. Saša Blivajs36 je bio oslobođen zahvaljujući njegovom ocu, koji je ranije lečio jednog ustašu. Od ove grupe, koja je bila zadužena da čisti ulice u Gospiću, rat je preživeo Emil Frojndlih. Preostala osmorica iz Gospića su bila odvedena u logor u Jastrebarskom, a zatim u Jasenovac.38
U Jadovno, prvi logor uništenja „elemenata koji truju hrvatsku naciju“ formiran na samom početku postojanja Nezavisne Države Hrvatske, dopremani su na početku prvih masovnih egze-kucija jevrejski učenici, studentska omladina i intelektualci. Pored intelektualaca, koji su bili najproduktivniji u nacionalnoj kulturi, posebno je indikativno hapšenje i kasnija likvidacija jevrej-skih studenata i omladinaca u Zagrebu. Bio je to naročito težak udarac, jer je namera bila da se njime potpuno unište predstavnici kulturne elite Jevreja sa prostora NDH.

Viktor Rozencvajg

Jevrejska kulturno-umetnička društva
u Zagrebu39 i godina osnivanja

Omladinska

Savez židovskih omladinskih udruženja, osn. 1919.
Jevrejski sefardski klub „Esperansa“ 1926.
Literarni sastanci židovske omladine 1897.
Omladinski pokret „Dror“ 1897.
Savez omladinskog udruženja „Gideon“ 1919.
Židovsko omladinsko „Kolo“ 1925.
Diletantska sekcija židovske omladine 1924.
Jevrejska radnička omladina 1927.
Omladinsko društvo „Makabi“ 1926.
Jevrejski sefardski studentski klub 1926.
Savez židovskih omladinskih udruženja „Hanoar“ 1927.
Omladinsko kolo 1921.

Srednjoškolska

Udruženje jevrejskih srednjoškolaca
„Literarni sastanci“ 1897.
Židovska osnovna škola 1922.

Literarna

Židovski akademski literarni klub 1922.
Izraelsko hrvatsko literarno društvo 1918.
Židovsko literarni klub „Borohov“ 1919.
Literarni sastanci židovske omladine 1897.
Jevrejski tečajevi 1920.

Čitaonice

Hartmanova posudbena biblioteka 1856.
Židovska čitaonica 1920.
Centalni ured za posuđivanje knjiga 1925.
Jevrejska centralna biblioteka 1925.
Židovska književna zadruga 1936.

Sefardski klubovi

Sefardski klub „Esperansa“ 1914.
Jevrejski sefardski studentski klub 1925.

Devojačka udruženja

„Benot Cion“ 1908.

Horovi

Židovski pjevački zbor 1918.
Pjevačka i tamburaška sekcija „Makabi“ 1921.
Mješoviti hor 1925.
„Omanut“ – društvo za podsticanje
jevrejske muzike 1932.
Pjevački zbor „Hanigun“ 1933.
Jevrejsko pjevačko društvo „Ahdut“ 1933.

Orkestri

Glazbena sekcija „Makabi“ 1923.

Radnička udruženja

Grupa činovnika i namještenika 1933.
Udruženje jevrejskih zanatlija 1933.
Jevrejska radnička omladina 1933.

Humanitarna udruženja

„Društvo čovječnost“ 1846.
Židovsko akademsko potporno društvo 1905.

Kulturno-prosvetna udruženja

Društvo čoviječnosti 1846.
Odbor hrvatskih izraelitskih
sveučilišnih građana 1903.
Židovski akademski klub „Judeja“ 1914.
Židovsko narodno društvo (muzika) 1919.
Društvo „Tarabut“ 1919.
Jevrejski tečajevi 1920.
Savez cionističke omladine 1920.
Klub „Zajednica“ 1920.
Društvo „Makabi“ 1920.
Društvo „Bar Cion“ 1920.
Društvo „Esperansa“ 1920.
Društvo „Jevrejski dom“ 1934.

Ferijalno društvo

Izraelska ferijalna kolonija 1926.

Visokoškolska udruženja

Savez jevrejskih visokoškolaca kraljevine SHS 1925.
Esperansa – sekcija „Mavarec Cijon“ 1925.
Židovski akademski kulturni klub „Judeja“ 1914.
Židovsko akademsko potporno društvo 1905.
Židovsko akademsko društvo 1905.
Savez seniora akademskog društva „Bar Giora“ 1905.
Društvo „Bar Giora“ 1905.
Jevrejski sefardski studentski klub 1925.


1Rukovodstvo Nezavisne Države Hrvatske „u ostvarenju nacionalne države ne sprečava ništa više, čak ni nepo-stojanje pravne osnove, sa stanovišta međunarodnog prava“. Đuro Zatezalo, Jadovno, knjiga I: Kompleks ustaških logora 1941, Beograd, 2007, str. 41. Puniji uvid u ustaško zakonodavstvo može se steći kroz objavljene izvore (Zakoni NDH, Zagreb, 1941) i onovremenu perioduku (posebno Hrvatski narod).

2U Nezavisnoj Državi Hrvatskoj niko od stanovnika nije mogao biti po nacionalnosti Hrvat „tko nije po koljenima i po krvi član hrvatskog naroda“. Đ. Zatezalo, n. d., I, str. 55.

3Da bi se namere političke elite ispunile, bilo je neophodno da se izvrši homogenizacija pojedinačnih svesti građana i da se svima ideja „hrvatskog narodnog kolektiva“ nametne kao njihova sopstvena. Čisti Hrvati su morali da se shvataju kao jedno telo, da budu okupljeni u jednu celinu, u nacionalni i odgovarajući politički totalitet.

4Svi oni kojima je bilo priznato hrvatsko građanstvo, to jest „rasno čisti Hrvati“, imali bi ista prava i obaveze, ali bi njihov osnovni zadatak bio da stvaraju u interesu nacionalne zajednice, a nikako protiv nje. Nacionalna zajednica ima prvo mesto u političkim vrednostima. Pojedinac se svodio tek na njen delić, da bi joj služio.

5Ovim „činjenicama“ je bila stvorena osnova za punu hrvatsku nacionalnu integraciju. Presudnu ulogu u procesu zaokruživanja procesa nacionalne integracije je imala Katolička crkva. Kao katalizator za što potpunije ostvarivanje nacionalne integracije je bila isticana su-periornost nad navodno favorizovanim „bizantinskim“ srpskim faktorom i uticaj antisemitizma. Antisemitizam, odnosno antijudaizam je bio shvatan kao izvesna vrsta ispunjenja svete, božanski opravdane misije da se svet oslobodi „ljudskog taloga“ i „apsolutnog zla“.

6Ante Pavelić je posebno naglasio „da su Hrvati gotskog, a ne slovenskog porijekla“. Đ. Zatezalo, n.d., I, str. 41.

7U vladajućoj savremenoj nauci, Hrvati su poznati kao „južnoslavenski narod“, dalje se o njemu navodi: „Govori hrvatskoga naroda pripadaju istom južnoslovenskom jeziku“, a o ranoj istoriji na prostorima NDH vladajuća nauka govori: „U predaji ranoga srednjeg vijeka sačuvalo se sjećanje na doseljenje nekih slovenskih plemena iz Bjele Hrvatske na gornjoj Visli.“ Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb, 1988. str. 1–2, 12. Videti i novu Hrvatsku enciklopediju, odgovarajuću jedinicu.

8„Mi nismo Slaveni. (…) Eugen Kvaternik (je) rekao da ime Hrvat dolazi od arhaičnog izraza ‚Hroatang‘, što na gotskom znači radnik.“ Đ. Zatezalo, n. d., I, str. 39.

9Prema: Andrej Mitrović, Vreme netrpeljivih, Beogad, 1974.

10Đuro Zatezalo, n.d., I, str. 41.

11Bogdan Krizman, Pavelić između Hitlera i Musolinija, Globus/Zagreb, 1980, str. 27; isti, Ustaše i Treći Rajh, Zagreb,1983.
„Razgovarajući o položaju nove države, očekujući pozitivnu odluku Berlina, Pavelić je posebno naglasio … (u noći 15. aprila, u Karlovcu) … da je Hrvatska i u prošlosti bila saveznik Njemačke, … pa će i sada biti lojalni Trećem Rajhu.“ Đ. Zatezalo, n.d., I, str. 41.
Žan-Batist Dirozel, poznati istoričar, navodi jednu, pisanim izvorima nepotvrđenu informaciju, ali se na osnovu dela učesnika može kazati da je do atentata na kralja Aleksandra Karađorđevića, u tom vremenu koje nije spoljnopolitički odgovaralo Italiji, došlo na nagovor Nemačke: „U oktobru 1934. godine, Duče je bio zabrinut zbog Anšlusa i nije imao interes da odobri (ustašama) atentat u Marseju (…) Atentat u Marseju je izveden samo uz nemački nagovor i podršku. (…) Poznato je da je noć pred atentat, Pavelić boravio u Berlinu i žurno ga napustio da bi otišao u Milano.“ Jean-Baptiste Duroselle, Histoire dipolomatique de 1919 à nos jours, Paris, 1990, str. 176. Sam pisac teksta kaže „da je ova hipoteza neproverljiva“
(prevod M.I.).

12U ljudskom društvu i čovekovoj istoriji, glasi suština tih stavova, ključnu ulogu imaju rase, a zadatak dvadesetog veka je da obezbedi rasnu čistotu čovečanstva. Rasističko „totalitarno otkrovenje“ donelo je svetu tvrdnju da univerzumom vlada pobeda boljeg nad gorim. Germanska rasa je ta koja predstavlja najviši izraz najbolje ljudske rase i njima zato pripada pravo na vodeće mesto u svetu. Oni treba da zasnuju svoju imperiju. Suprotno tome, Jevreji su niža rasa i oni prljaju germansku rasu. Veliki cilj, rasna čistota, totalan je, najvredniji, čak jedini. Prema: Ernst Nolte, Fašizam u svojoj epohi, Beograd,1990.
„Tomas Man jesmatrao da je, fašizam sveprisutna bolest vremena, a ‚ponosno poslušni Nemci‘ su lako oboleli.” Boško Telebaković, „Osobine nacizma“, Godišnjak, 2007, Beograd, 2007, str. 170.

13„Pavelić je znao da je Nova Europa, u stvari veliki Treći Reich. Svoj je politički položaj trebao tek učvrstiti stva-ranjem prvog ‚ političkog utiska‘ koji će biti jasno viđen i odobren u Njemačkoj. Poglavnik je odmah shvatio da se od njega očekuje nedvosmileno isticanje protužidovske politike.“ Boško Zuckerman, Psihologija Holokausta, Zagreb, 2011, str. 90.

14Milan Ristović, U potrazi za utočištem, Beograd, 1998, str. 24.

15B. Zuckerman, n.d., str. 3.
Jevreji su bili nepoželjni na teritoriji Nezavisne Države Hrvatske u bilo kom zanimanju i starosnom dobu. Činjenica koju su političke elite navodile o „zaštiti arijske krvi“, podrazumevajući osobe u punoj polnoj snazi koje bi, nekom verovatnoćom, mogle „nepromišljenošću arijki“ preneti jevrejsku krv u germanski narod, na osnovu podataka je opovrgnuta. Na osnovu nepotpunih podataka kojima raspolažemo (iz knjige: Đuro Zatezalo, I, Djelimični imenični popis žrtava ubijenih u kompleksu ustaških logora Jadovno, Beograd, 2007, str. 421–730) dalo se utvrditi da su u procesu egzekucije nestale i osobe starije od šezdeset godina života, njih najmanje dvadeset i troje. One su završile svoj radni vek i živele mirno, kao domaćice i penzioneri, same i u braku, u raznim gradovima NDH. Najstariji bračni par na spisku logoraša je iz mesta Križevci. To su Nojman Berta od 65 godina i njen muž Nojman Mijo od 77 godina.

16Razrez poreza „u Židovskoj općini u Zagrebu mnogo govore o privrednim aktivostima i socijalnoj stratifikaciji lokalne židovske zajednice. (…) porez za 1940, do svote od 950 dinara razrezan za 2.414 osoba ili za 78,1% svih porezovnika. (…) Zagrebačka je Općina nedvojbeno bila, i u apsolutnim i u relativnim pokazateljima, najbogatija i u Kraljevini Jugoslaviji, pa i širem prostoru, od Graza do Soluna. (…) bogatih je bilo mnogo, ali su bili manjina. Pa ipak, siromašniji nežidovi, koji su mogli biti pod utjecajem antisemitskih teza, uočavajući u židovskoj zajednici samo bogate, stvarali su na taj način lažnu sliku o imovinskom stanju svih Židova. (…) Kada se predvidjeni prinosi za 1940. godinu razvrstaju po profesijama, dobiva se sljedeća slika: na dnu su ljestvice činovnici. (…). Tek nešto bolje stoje zanatlije (…) koji spadaju u ‚slabije imućne‘. (…) Liječnici, njih 111 (…) večina ih je pripadala srednjem sloju, (…) odvjetnici (…) su bili, poput lječnika, relativno konzistentna skupina, iako ne u tolikoj mjeri. U relevantnim omjerima, bilo ih je više ‚slabijeg imovinskog stanja‘ nego li liječnika, a bilo ih je (iako samo dvojica) među ‚bogatima‘. Kategorije ‚trgovaca‘ i ‚kućevlasnika‘ plaćaju u prosjeku gotovo isto. (…) Na imovinskoj ljestvici još su bolje stajali ‚ravnatelji‘, s prosječnim prihodom od 2.508. dinara. Potom sljedi skupina ‚industrijalaca‘ i proizvođača i trgovaca i trgovaca papirom, tekstilom, drvetom i kožom.“ Ivo Goldštajn, Židovi u Zagrebu 1918–1941, Zagreb, 2004, str. 272–274.

17Da bi se to i zakonski regulisalo, izdate su zakonske odredbe koje su regulisale tri najznačajnije oblasti: „Zakonska odredba o rasnoj pripadnosti u NDH“ od 30. aprila; „Zakonska odredba o zaštiti arijske krvi i časti hrvatskog naroda u NDH“ od 30. aprila i „Zakonska odredba o zaštiti narodne i arijske kulture hrvatskog naroda u NDH“ od 4 . juna. Videti: B. Zuckerman, n.d.

18Kada je reč obrazovanju, Jevreji se proglašavaju glavnim kreatorima pogubnih i štetnih navika kod dece. Ovako zatrovane dečije duše su najbolji objekat za dalje jevrejske eksperimente. Prema: B. Zuckerman, n.d.

19B. Zuckerman, n.d., str. 95.

20U optužbama medicinskih radnika je preovladao stav da Jevreji ne leče, već ostavljaju bolesnike bez lekova, a najteža je bila optužba „kako židovski liječnici planski vrše pobačaje i tako ubijaju nerođenu hrvatsku decu.“
B. Zuckerman, n. d., str. 21.

21„Nijemci su u Zagrebu već 10. i 11. travnja 1941. uhapsili nekoliko javnih i kulturnih radnika Židova, a ustaše su zatim od 25. do 28. istog mjeseca uhapsili veću grupu odvjetnika, odvjetničkih pripravnika (…) i sve ih internirali u logor Kerestinec“. Narcisa Lengel Krizman, „Logori za Židove u NDH“, Antisemitizam, Holokaust, Antifašizam, Zagreb, 1996, str. 96.

22„Hašomer hacair (’mladi stražar’) je jevrejska omladinska organizacija formirana u godinama posle Prvog svetskog rata u Poljskoj, a da bi postepeno obuhvatila jevrejsku omladinu u nizu zemalja. (…) Osnovni zadatak Hašomera hacaira bio je da vaspitava, da pripremi jevejsku omladinu za halučki, pionirski rad, na izgradnji jevrejske domovine u Palestini, kao binacionalnoj domovini Jevreja i palestinskih Arapa. Taj rad, smatralo se u Hašomeru hacairu, može da se obavi samo u kolektivima, u kibucima, (…) gde nema privatne svojine. (…) Polazilo se od toga, i to beskompromisno, da izgradnja zemlje Izraela (…) traži celog čoveka, prožetog u potpunosti jevrejskim vrednostima. (…) Jevrejska omladina u Hašomer hacairu, pored nedvosmislenog cionističkog vaspitanja, dobijala je (…) i ozbiljno marksističko vaspitanje.“ Teodor Kovač, „Nešto o Hašomer hacairu i njegovom ‚gnezdu‘ u Novom Sadu“, Jevrejska omladinska društva na tlu Jugoslavije 1919–1941, Beograd, 1995, str. 27–29.

23Sportsko društvo „Makabi“ je nastalo 1919. godine ujedinjenjem „Židovskog športskog i gombalačkog društva“ s Omladinskim športskim društvom „Makabi“. „Broj članova je tjekom godina rastao (…) do 1941. Broj članova narastao je do 1400, što je ‚Makabi‘ činilo jednim od najjačih sportskih društava u Hrvatskoj. (…) Najstarija, najvažnija i najmasovnija disciplina u Društvu bila je gimnastika. (…) Nogometna sekcija te nogometni klub osnovani su 1919. godine i odmah je počela s radom juniorska i seniorska momčad s više od 30 igrača. (…) ‚Makabijeva‘ sekcija zimskih sportova osnovana je 1920, u njoj su najzastupljeniji bili skijaši (…) a ostali su bili ‚rodlaši‘ i sklizači. Neki članovi Židovske općine bili su pioniri skijanja u Zagrebu. (…) Atletska selekcija osnovana je 1921. godine. (…) Održavane su i cross-country utrke za zagrebačke klubove u organizaciji ‚Makabija‘. (…) Teniska sekcija počela je s radom 1921, mačevalačka sljedeće godine – mačevalaca ima u prosjeku 12 po treningu, vježbaju ‚po talijanskoj školi s lahkim sabljama‘. Četiri ‚Makabijeve‘ mačevateljke bile su momčadske prvakinje Jugoslavije u floretu. Teška atletika, hrvanje i boks pokrenuti su 1923. godine. (…) Stoni se tenis počeo igrati vjerovatno još 1928, a već početkom 1929. nastupilo je 10 stolnotenisača na prvenstvu Zagreba. (…) Šahovska je sekcija osnovana 1934. Najkasnije je, 1940. počela s radom sekcija hokeja na travi. Zna se da je bilo organizirano i plivanje i vesljanje, jer je već 1920. postojala kabina ‚Makabija‘ na kupalištu na Savi. (…) ‚Makabi‘ dugo vremena nije imao igrališta. (…) U veljači 1926. ‚Makabi‘ seli iz ‚neugledne podrumske vježbaonice Evangeličke škole u Gundulićevoj ulici u novu prekrasnu gimnastičku dvoranu u Palmotićevoj. (…) Oko 1926. osnovna je i sekcija za hazenu, kojom su se bavila žene. (…) U okviru Društva osnovan je 1922. pjevački zbor. (…) Djelatnost ‚Makabija‘ ukazuje na ravnotežu – s jedne strane, sport kao izraz modernih društvenih trendova sve je prisutniji u židovskoj zajednici, s druge, zagebački Židovi i dalje drže do svojega identiteta. Upravo zbog potrebe ‚kulturno-prosvjetnog cionističkog rada‘ sportaši-makabejci su bili podsticani da se izobražavaju u raznim zvanjima o judaizmu i Palestini – potkraj 1932. osnovana je prosvjetna sekcija zagrebačkog ‚Makabija‘, a već početkom 1933. organizirani tečajevi – iz ‚područja palestinografije‘ i ‚osnova cionizma‘“. I. Goldštajn, n. d., str. 247–258.

24Zbornik radova, Jevrejska omladinska društva na tlu Jugoslavije 1919–1941, Beograd, 1995.

25Rozencvajg (Rosenzweig) Viktor, student veterine i pesnik (Vitomir Jovanović, Naš život, Zagreb 1939); Fridman, Bele, Branimir, student prava; Mautner, Maksa, Dragan, student prava; Berger, Miše, Milivoj; Fertig, Samuela, Hajnrih, student prava.
Viktor Rozencvajg rođen je u Rumi. „Studirao je prvo u Beogradu, ali je morao da napusti grad zbog levičarske aktivnosti, pa je prešao u Zagreb. Tamo je nastavio sa svojim političkim radom i jugoslovenska policija ga je 30. marta 1941. uhapsila, pre nego što su ustaše preuzele vlast i zatvorile ga u logor Kerestinec, gde je streljan 9. jula 1941. godine sa … još devetoro intelektualaca. Bio je najmlađi od njih, imao je 27 godina.“ Ivan Ninić, „Nestanak najdražih“, Mi smo preživeli, knjiga 4, Beograd, 2007, str. 304.

26Narcisa Lengel-Krizman, Mihael Sobolevski, „Hapšenje 165 jevrejskih omladinaca u Zagrebu u maju 1941. godine“, časopis Novi Omanut, novembar–decembar 1998/5759, Zagreb, 1998, str. 3–4.

27Zabeležena je smrt karlovačkog natkantora, Majsela (Josipa) Davida, Arhiv Jevrejskog istorijskog muzeja (AJIM), fond „Žrtve“, broj žrtve 16195.

28Edo Neufeld, „Progon židovskih advokata u NDH“,
Mi smo preživeli, knjiga 3, Beograd, 2005, str. 155–156.

29Đuro Zatezalo, I, „Djelimični imenični popis žrtava ubijenih u kompleksu ustaških logora Jadovno“, Beograd, 2007, str. 421–730

30Prema podacima iz knjige: Đuro Zatezalo, Jadovno. Kompleks ustaških logara 1941, i podacima koje smo mogli da proverimo u fondu „Žrtve“ u Arhivu Jevrejskog istorijskog muzeja, nabrojali smo šezdeset i osam imena sa zanimanjem student. Vrsta fakulteta nije bila uvek naznačena. Najbrojniju grupu smo pronašli kod studenata medicine i veterine, agronomije, prava, arhitekture i hemije. Bilo je i drugih struka, ali nismo našli podatke.
31Hapšenja su bila organizovana, ali je bilo i pojedinačnih hapšenja. Na spomen-ploči židovskim omladincima ubijenim 1941. u logoru Jadovno, nije zabeležno jedno od, nažalost, mnogih imena, jer student Blau Zlatko nije bio u grupi koja je organizovano uhapšena. AJIM, „Žrtve“, broj žrtve16149.

32N. Lengel-Krizman, M. Sobolevski, n.d., str. 5–6.
33„Za besprikorno vladanje naše djece i da će učiti i marljivo raditi, jamčimo solidarno kao njihovi roditelji svojim životima.“ Đuro Zatezalo, n. d., I, str. 390. Na jednom mestu u molbi, roditelji mole vlasti države NDH da omladince otpuste kući, da privremeno nastave nauke i zanate.
„Molbu su vlastoručno potpisali: Maria Schlenger, Marija Abraham, Ljubica Frohlich, Etuška ud. Berger, Adela Deutsch, Maria Hirš, Mirko Pichler, Marija Abend, Leni Winter, Elsa Reiss, Nada Svećenski, Berta Levinger, Julija udova Weinberger, Olga Pollak, Ana Leitner, Katica Lichtner, Dara Taussig, Julija Mandlović, Rosenzweig (ime nečitko), Berta Walter, Stella Berger, Marga Dragić, Hedy Klein, Mici Wusler, Đeri (ime nečitko), Ana Schreiber, Margita Fuchs, Ida Braun, Olga Geselin, Gizela Blühweiss, Ignatz Katz, Olga Schotten, Hela Weill, Frida Krešić, Berta Kraus, Jelka Kraus, Robert Hercog, Elizabeta (prezime nečitko) i Eugen (prezime nečitko) s napomenom: djed za unuka“. Đuro Zatezalo, n. d., I, str. 391.
„Molba je protokolirana u Ministarstvu unutarnjih poslova NDH 2. listopada 1941. (pod r. br. 732) s naznakom: Za Ravnateljstvo za javni red i sigurnost – E. Kvaternik. U arhivskim izvorima nismo pronašli ni jedan podatak da li je uslijedio odgovor.“ N. Lengel-Krizman, M. Sobolevski, n. d., str. 6.

34„Čak i da nisu bili osuđeni i većinom bila izvršena egzekucija, kod nekih, roditelji su tim rečima izjavljivali da su im deca odgojena s pravim hrvatskom nacionalnim osećajem. Protiv svoje volje roditelji su ‚odobravali‘ za svoju decu da oni ‚srastu u hrvatsku naciju‘. Ta ‚izvesnost‘ je budila posebno ogorčenje antisemita, a posebno ustaštva“. N. Lengel-Krizman, M. Sobolevski, n. d., str. 6.

35Đuro Zatezalo, n. d., I, Beograd, 2007, str. 390.

36„Dr Aleksandar Blajsvajs (Bleisweiss) u svojoj izjavi spominje da je i on kamionom vraćen iz Jadovna u Gospić.” Đuro Zatezalo, n. d., I, Beograd, 2007, str. 101. Izjava Aleksandar Blajsvajsa je data 30. oktobra 1987. godine. U njoj je on dao svoje ime, i u slovenskoj verziji izgovora i u nemačkom originalu, kako se to ime pisalo. Time je ono potvrđeno.

Istraživačima koji traže podatke o žrtvama bilo bi neophodno, ukoliko su one sa drugog jezičkog područja ili im se prezime piše drugačijom ortografijom, navesti uvek prezime kako ga je pisala žrtva, ako je to moguće. U navedenom tekstu Narcise Lengel-Krizman i Mihaela Sobolevskog nije uvek pravilno naznačeno prezime. U njihovom članku i na spomen-ploči židovskim omladincima ubijenim 1941. godine u logoru Jadovno, navedeno je prezime pod rednim brojem sedamnaest Blivajs Saša. Pošto je on pušten kući, nije bio na spisku u fondu „Žrtve“ u Arhivu Jevrejskog istorijskog muzeja u Beogradu. Pod rednim brojem šesnaest na istoj toj ploči se nalazi Blivajs Josip.
Upoređujući spisak žrtava iz Arhivu Jevrejskog istorijskog muzeja u Beogradu i onaj iz knjige Đura Zatezala, Jadovno, knjiga I: Kompleks ustaških logara 1941, Beograd, 2007. pronašla sam prezime Blivajs Josipa u nemačkom originalu – Bluhweiss (nemačko ü). U slovenskom izgovoru se, znači, najmanje dva prezimena sa nemačkom ortografijom izgovaraju – Blivajs.
U ustaškom kompleksu logora Jadovno, stradale su mnoge familije. Na primer: Bluhweiss Bruno, lekar, stradao na Pagu; Bluhweiss Veljko, student, stradao u Jadovnu; Bluhweiss Ida, domaćica, stradala na Pagu; Bluhweiss Josip, trgovac, stradao u Jadovnu; Bluhweiss Oto, trgovac, stradao u Jadovnu. Podaci se mogu pronaći u AJIM, „Žrtve“.

37„Blajsvajsa je oslobodio Juco Rukavina, kojeg je liječio njegov otac još u vrijeme Jucinih emigrantskih dana. Iz Gospića je otišao u Zagreb 15. augusta, prije no što su pogubljeni logoraši u Jadovnu.“ Đuro Zatezalo, n. d., I, str. 118.

38Donosimo svedočenje jedinog preživelog omladinca: „Kada sam se jednog dana kretao po gradu (on je bio u logoru u Gospiću) ugledao sam grupu mojih prijatelja iz Zagreba. Pričali su mi da su bili u logoru na Jadovnu, sa svim ostalim omladincima iz Zagreba. Prilike su tamo bile užasne. Oko deset dana nakon njihovog dolaska u logor, stigao je tamo ustaški oficir Janko Mihajlović i prepoznao nekoliko svojih židovskih znanaca i školskih drugova. Naredio je da se desetorica prebace u Gospić i tamo rade na čišćenju ulica. To su većinom bili moji prijatelji i znanci. Nekoliko dana nakon njihovog dolaska u Gospić, pušten je na slobodu jedan od njih (Saša Blivajs) intervencijom svog oca. Ostali su zatražili da im se popuni broj i da im se doda još nekoliko zatočenika iz njihove grupe, da bi ih tako doveli na lakši rad. Bilo je odobreno da im se priključi samo još jedan, ali to ne sa Jadovna. I tako su odlučili da zatraže mene iz logora u Gospiću. (…) Tako sam bio priključen maloj grupi ‚gradskih smetlara‘, kako smo se sami zvali. Tek mnogo vremena kasnije bilo mi je jasno da ustaše nisu odobrile priključak jednog zatvorenika iz Jadovna jer su ti zatočenici već početkom kolovoza svi bili ubijeni.“ Emil Freundlich, „Tragedija židovskih omladinaca u Zagrebu“, Mi smo preživeli, knjiga 3, Beograd, 2005.

39Arhiv Jevrejskog istorijskog muzeja, fond „Rukopisi“, Jevrejska kulturno-umetnička društva i njihov značaj za održavanje jevrejstva u Jugoslaviji.

Tekst dr Mladenke Ivanković objavljen je u časopisu "Tokovi" 1/2013.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License