Kavez I Slavuj

Biserka Rajčić
Kavez i slavuj

Aleksandar Ilić: Umetnička avangarda
i ideologija marksizma-lenjinizma

Službeni glasnik, Beograd,

Iz meni teško objašnjivih razloga u Srbiji je malo ozbiljnih studija o slovenskim međuratnim avangardama. Stoga Alreksandar Ilić, profesor Odseka za opštu književnost i teoriju književnosti Filološkog fakulteta u Beogradu i prevodilac s češkog spada u retke i dragocene izuzetke. Bavio se i bavi se češkom međuratnom i posleratnom teorijom književnosti i avangardom. Toj problematici posvetio je blok naslovljen sa Češki strukturalizam (Književna kritika, 3, 1975) i doktorsku disertaciju koju je odbranio 1989. godine, a s manjim izmenama i dopunama objavio pod naslovom Kavez i slavuj. Umetnička avangarda i ideologija marksizma-lenjinizma (Beograd, Službeni glasnik, 2009). Mentor mu je bio profesor Nikola Milošević koji se takođe zanimao za odnos umetnosti i marksizma i lenjinizma, kao i za fenomen totalitarizma.
Da bi se bavio pomenutom problematikom Aleksandar Ilić se upoznao kako sa delima glavnih čeških avangardnih predstavnika, s devjetsil, proletkultom, poetizmom i nadrealizmom, tako i s tzv. sukobima na češkoj levici 1929. i 1936-1938. godine, istorijom češke avangarde i njenim odnosom sa zapadnoevropskom i sovjetskom varijantom, i pre svega s odnosom umetničke avangarde i marksističko-lenjinističke ideologije. Preveo je i niz veoma značajnih dela predratnih i posleratnih avangardnih pisaca, teoretičara književnosti i umetnosti, predstavnika češkog strukturalizma, filozofa, političkih mislilaca: Hašeka, Čapeka, Sajferta, Tajgea, Mukaržovskog, Vodičke, Lima, Havela, Formana, Kundere, Škvoreckog, Dinstbira i dr. Bavio se i specifikom 1968. u Čehoslovačkoj, češkom disidentskom književnošću, a kao amabasador Srbije u Pragu odnosima Češke Republike sa Srbijom i Crnom Gorom. Što mu je, kako vidimo na osnovu studije Slavuj i kavez, omogućilo slobodno kretanje po sovjetskoj, češkoj i srpskoj problematici i njeno veoma precizno upoređivanje.
Svoje izlaganje Aleksandar Ilić započinje hronološki. Nakon opšteg kraćeg istorijskog pregleda češke avangarde prelazi na problematiku tri glavna umetnička pravca iz međuratnog razdoblja: devjetsil, proletkult i nadrealističku grupu. Kao i u drugim zemljama svi su bili povezani sa komunističkom partijom koja je u Češkoj, i pored Masarikove demokratije, bila veoma moćna. Mnogi pripadnici pomenutih pravaca i grupa bili su njeni osnivači i članovi. Među njima se posebno isticao Stanislav Nojman. Prva dva pravca obeležila su dvadesete, a treći tridesete godine češke kulture i književnosti. Obeležila u smislu vezivanja umetničke avangarde za Oktobarsku revoluciju i političku ideologiju ruskog marksizma-lenjinizma. Ni ova ideologija, kao ni italijanski fašizam i nemački nacional-socijalizam, „nisu uzvratile avangardi ljubav“, kaže Ilić. Mnogi vatreni predstavnici i propagatori tih ideologija su završili kao žrtve, a avangarda kao „nov pravac“ je marginalizovana i ugušivana sve do pada Berlinskog zida i urušavanja komunizma 1989. godine. Najpre u SSSR-u, a uskoro i u ostalim zemljama Istočnog bloka. Zbog toga Ilić problem odnosa avangarde i marksizma-lenjinizma postavlja kao mit, mit avangarde i revolucije. Mit koji je skrivao užase vladajuće ideologije koja čim je preuzela vlast počela je da primenjuje cenzuru, mržnju, nasilje, fizičko uništavanje protivnika. Tako da su se svi slogani avangarde završili teškim razočarenjem i kao neostvarena utopija. Kako i ne bi kad je jedno od polazišta prvih avangardi uopšte - dadaizma, futurizma, ekspresionizma, kasnije i nadrealizma bio prezir prema demokratiji i tradiciji u ime slobode uopšte i slobode stvaranja i izražavanja. Slobode koja je bila prilično neodređena, anarhična i kratkotrajna. Jer su u vreme rađanja avangardi rođeni i snažni totalitarizmi koji su gotovo tokom celog XX veka odlučivali o sudbini čoveka, sveta i umetnosti. Tako značajne promene u teoriji umetnosti i književnosti kao što su bili formalizam i strukturalizam, a u knjževnosti devjetsil, poetizam i nadrealizam, brzo su potisnute, prethodno žestoko napadane kao buržoaske, dekadentne i štetne po radničku klasu koja je bila merilo i estetičkih vrednosti. Jedan od razloga tih događanja bilo je osnivanje legalne komunističke partije u Masarikovoj demokratskoj Češkoj. S obzirom na njenu nedemokratičnost od samog početka, mlada češka demokratija se sa njom nije mogla lako izboriti. U Poljskoj, koja se takođe oslobodila i ujedinila 1918, maršal Pilsudski, premda po ubeđenjima socijalista, zabranio je rad komunističke partije u svojoj zemlji, tako da Moskva nije imala uticaj kakav je imala u zemljama u kojima je komunistička partija postojala legalno. I, iako je i u poljskoj književnosti stvarana proleterska književnost, razne njene avangarde su bile u znatno boljoj situaciji. Odnosno, ni proletkultovske organizacije, niti njihova glasila dvadesetih godina, kada su nastali ekspresionizam, formizam, futurizam i Krakovska avangarda, nisu vršili uticaj kakav su vršili u Češkoj. S obzirom da je nastajanje i nestajanje pojedinih pravaca i grupa pre usledilo zbog neslaganja u pogledu poetika i estetika ili iz finansijskih razloga jer su se samofinansirali, nego iz ideoloških razloga.
U Češkoj diskusije o svrsishodnosti i angažovanosti umetnosti i književnosti počinju već 1919. godine i trajale su do kraja tridesetih godina, tj. do izbijanja Drugog svetskog rata, obuhvatiuvši sve umetničke sredine, bez obzira na estetičke i generacijske razlike među njima. Započinje ih Stanislav Nojman, koga Ilić naziva glavnim negativnim junakom češke književne scene. Svoj program proletkulta izneli su i levo orijentisani pripadnici grupe devjetsil, Volker i Tajge. Čehoslovački proletkult je nastao 1921. godine, njegov sekretar je bio Nojman, a članovi - Nejedli, Majerova, Olbraht, Volker, Hora koji su za cilj sebi postavili širenje ideje komunizma među radnicima, oponašajući u potpunosti sovjetske teoretičare marksizma, kritikujući češku tradiciju kulture, zahtevajući stvaranje nove - radničke, proleterske, kolektivističke. Kao i u SSSR-u, to nije bio program koji se odnosio isključivo na umetnost, mada je u početku tako prikazivan. U pretpostavkama proletkulta značajnu ulogu igralo je „opšte društveno obrazovanje“ ili promena društva putem umetnosti. Iz tog razloga je u Rusiji „aktivirao“ naj-istaknutije književnike i umetnike, slikare, filmske i pozorišne stvaraoce, poput Ejzenštajna, Mejerholjda, Rodčenka, Kandinskog, Maljeviča, Tatljina, El Lisickog, Filonova, Matjušina, Larionova, Gončarove, Majakovskog, Burljuka, Brika i mnoge druge. Veoma kratko vreme stvarali su slobodno, jer se njihova sloboda veoma brzo pretvorila u društvenu angažovanost, tj. postala je reklamna i propagandna. Oni koji to nisu shvatili pravovremeno i emigrirali, najpre su kritikovani, a zatim isključivani iz projekata i institucija u kojima su bili angažovani, da im je na kraju jedino ostajalo da da se ubiju ili čekaju da budu ubijeni. Veoma organizovano i sistematično. Jer je Staljin za „neposlušne“ i „štetočine“ uveo totalnu izolaciju od ostalog dela sveta, čistke, koncentracione logore. I, već tridesetih godina avangardu su u književnosti zamenili literatura fakta i socrealizam, u arhitekturi kvaziklasicizam, u likovnu umetnost - primenjenu. U nešto ublaženom vidu posle Staljinove smrti, ali je to važilo sve do perestrojke. Ne samo u SSSR-u već u celokupnom Istočnom bloku. Dopuštajući „avangardno“ da bi se ostalom delu sveta pokazalo da u tim zemljama vlada sloboda izražavanja i da prate najnovija umetnička zbivanja. Što potvrđuje postojanje preventivne cenzure sve do 1990. godine.
Iz češke istorije, kulture, umetnosti i književnosti potpuno je izbačena misao velikih čeških demokrata - Masarika, Peroutke, Čapeka, Viktora Dika, Arne Novaka, Vaclava Černog i dr. Do njihovih knjiga se u bibliotekama nije moglo doći, jer su isključene iz fondova. Ako ih je neko i čitao nije smeo da ih citira. Mnogi naučnici, mislioci, profesori univerziteta izbačeni su s posla godinama i decenijama, a da bi preživeli, radili su kao fizički radnici, najčešće kao noćni čuvari, čuvari skladišta, portiri. Ako su radili neki nefizički posao, recimo izrade bibliografija, po bibliotekama i naučnim institutima, nisu potpisivani, kao npr. Jan Patočka. Bogata Masarikova biblioteka sve do nedavno bila je nedostupna, seleći se iz jedne u drugu zgradu na krajnjoj periferiji Praga, tiho propadajući. Arhivi, biblioteke, likovno stvaralaštvo Tajgea, Nezvala, Bibla rasuti su, izgubljeni, pokradeni, a po mišljenju mnogih namerno uništeni. Sredinom 90-ih osnovan je za avangardno likovno blago, u funkcionalističkoj zgradi praškog Sajma, Muzej moderne umtnosti, a s obzirom na veliki broj sačuvanih zgrada u Pragu i drugim češkim gradovima u kubističkom stilu - Muzej kubizma. Međutim, nemoguće je zaboraviti da su neposredno posle 1948. pomrli ili izvršili samoubistvo najznačajniji predstavnici avangarde - Nezval, Tajge, Bibl i mnogi drugi. Velika nadrealistička slikarka Tojen je preživela zahvaljujući preseljenju u Pariz i podršci Bretona i drugih francuskih nadrealista. Štirski je na vreme umro i nije morao da se ubije ili emigrira. Posle užasnih napada i kritika ugašeno je čuveno avangardno Oslobođeno pozorište Voskoveca, Veriha, Honzla i Frejke. Prag sa Barandovom, srednje-evropskim Holivudom, što posle Drugog svetskog rata izvesno vreme nije bio. U pozorištu i muzici došlo je do povratka na klasičan repertoar. Istina sjajno izvođen, ali bez mogućnosti razvoja novih žanrova i formi.
I lingvistika, tj. delatnost Praškog lingvističkog kružoka, nazivanog i Praška strukturalistička škola, 1926. oformili su lingvisti Matezius i Jakobson, zainteresovani za nove pravce lingvističkih istraživanja. Bila je to opozicija koncepcijama neogramatičke škole i istorijsko-dijahro-nijskog metoda. Oformili su ga po ugledu na Moskovski lingvistički kružok, u koji je Jakobson bio uključen do 1921, kada je emigrirao u Češku. Praškom lingvističkom kružoku pridružili su se i drugi ruski emigranti - Karcevski, Trubeckoj, Bogatirjov, Čiževski i Česi, Mukaržovski, Havranek, Vodička, Rene Velek, Vahek, Trnka, Ripka i dr. Prvi put su se kao grupa predstavili na Lingvističkom kongresu u Hagu 1928, a sledeće godine na Prvom slavističkom kongresu u Pragu izneli su svoje Teze, odnosno svoj program. Svoje glavne radove su objavili u osam tomova u periodu od 1928. do 1939. Objavljivali su i u nizu zbornika i pojedinačnih knjiga, bez obzira na brojne i žestoke napade od strane marksista, zbog funkcionalnog i sistemskog bavljenja jezikom u analizama stvaralaštva čeških avangardista, pre svega poetista i nadrealista. Slično kao što su se u SSSR-u opojazovci i formalisti bavili poezijom i prozom akmeista i kubofuturista, odnosno na osnovu njihovih dostignuća stvarali novu teoriju o poetskom jeziku. Najznačajnije od pomenutih teoretičara Aleksandar Ilić je i preveo, omogućivši nam da i sa te strane bolje shvatimo problematiku kojom se u svojoj disertaciji-studiji bavio.
I u analizama devjetsila, proletkulta, poetizma i nadrealizma svoje tvrdnje o odnosu avangarde i marksističko-lenjinističko-staljinističke ideologije obrazlo-žio je i ilustrovao nizom primera iz poezije predstavnika pojedinih pravaca i grupa - Sajferta, Nezvala, Halasa, Bibla, Nojmana, Volkera, Sove, Horžejše i drugih, kao i razma-tranjima njihovih manifesta nastalih dvadesetih i tridesetih godina. Grupa devjetsil delovala je u Pragu od 1920, a u Brnu od 1924, uz uključivanje novih članova i napuštanje pojedinih grupa između 1920. i 1931. godine. Naziv grupe se više puta menjao, ali je u istoriji književnosti pre svega poznata kao Devjetsil, nazvana prema planinskoj biljci, čiji naziv na latinskom glasi Carlina acaulis. Naziv je uzet namerno, tj. programski i ukazuje na „anticivilizacijsku“ orijentaciju grupe, sličnu našem Zenitu, sa kojim su Česi tokom njegovog postojanja sarađivali. Inicijatori osnivanja grupe bili su teoretičar umetnosti Karel Tajge i prozni pisac Vladislav Vančura, a priključili su im se pesnici, prozaici, pozorišni režiseri, slikari, arhitekte, kritičari i teoretičari umetnosti - Sajfert, Nezval, Bibl, Halas, Zavada, Konrad, Fučik, Vaclavek, Šima, Štirski, Tojen, Jelinek, Krejcar, Vanjek, Hofmajster, Muzika, Sis, Havliček, Honzl, Frejka, Černik, Levenbah, Štulc, Frič, Vajskof, Suk, Veselik, Proks i dr. Umetnički i idejni programi grupe odražavali su svest i težnju većeg dela međuratne umetničke češke inteligencije, između ostalog levičarske, „bliske životu proletarijata“. Tako proletkultovski slogani vrlo brzo postaju dominantni. Sve više nalikuju na buntovničke, bučne književne mani-feste zapadnoevropskih i slovenskih avangardi.
Grupa devjetsil bila je u mnogo čemu bliska sa pe-sničkim pravcem nazvanim poetizam. Njegov program koncipirali su u svojim manifestima Tajge i Nezval. Prema njihovim zamislima trebalo je da bude pre svega vitalistički i hedonistički način života. Odnosno, da bude suprotnost patnjama svetskog rata kroz koji su prošli i okretanje lepom, veselom, zabavnom životu, čemu se i u svim drugim zemljama težilo nakon završetka svetskog rata. Progra-mirano kao takvom, a ne spontano. Uz prihvatanje i primenu nove tehničke civilizacije. U praksi je u odnosu na poeziju simbolista to i bio. Pesnici počinju da primenjuju slobodan stih, da ga zasnivaju na ritmu i veoma maštovitim metaforama. Premda su ta načela dominirala u poeziji, počela su se primenjivati i u drugim umetnostima, slikarstvu, arhitekturi, pozorištu, muzici. Posebno su zanimljivi ogranci poetizma zvani „artificijelizam“ koji su u svojim manifestima formulisali slikari Štirski i Tojen i „umetnički lirizam“ koji su formulisali Muzika i Šima. Uticali su na stvaranje slovačkog nadrealizma, čak i na tzv. katoličku modernu. I poetizam je bio povezan sa Praškim lingvističkim kružokom čiji teoretičari, posebno Jakobson i Mukaržovski, su uzimali za primer njihovu poeziju i bavili se njenim stilskim funkcijama, semantikom rima, funkcionalizmom i ekonomijom poetskog jezika, granicom između poezije i proze.
Većina članova devjetsil i poetista je bez obzira na svoje manifeste 1929. prešla u Levičarski front kulturnih radnika i intelektualaca protiv reakcije i fašizma, koji je osnovan u Pragu i okupljao veoma uticajne umetnike, naučnike, intelektualce iz cele Češke. Prvi njegov predsednik je bio Tajge koji je i sastavljač njegovog revolucionarno-materijalističkog programa. Kao i sve slične organizacije u početku je delovao nezavisno, ali je uskoro postao instrument kulturne politike Komunističke partije Čeho-slovačke. Od 1930-1933. izdavao je časopis „Levi front“ i knjige, u seriji Biblioteka LF, u kojoj je pored marksističko-lenjinističke literature objavljen i niz vrednih knjiga iz književnosti i društvenih nauka. Preuzevši niz funkcija devjetsila organizovao je u celoj zemlji brojna predavanja iz najrazličitijih oblasti umetnosti, nauke, filozofije, književne večeri s diskusijama, izložbe, naravno ideološki obojeno, veoma nalik na proletkultovsko. S obzirom na otvorenu političku delatnost i agresivnost vlasti su ga 1934. ukinule.
Istaknuti njegovi članovi uključili su se u Grupu nadrealista koja je u Pragu delovala od 1934. do 1939. Osnovao ju je Nezval, autor njenog manifesta koji su potpisali i pesnici, slikari, vajari, režiseri, kompozitori - Bibl, Forbat, Honzl, Ježek, Štirski, Tojen, Makovski i drugi, mnogi pre toga članovi devjetsila, proletkulta, poetizma. Uskoro joj se priključio i Tajge, u ulozi glavnog teoretičara, ne menjajući radikalno svoje stanovište prema odnosu umetnost- komunistička partija, mada je zbog događanja u SSSR-u na tom planu bio razočaran.
Grupa nadrealista je, s obzirom na mnoge dodirne tačke, uspostavila saradnju s francuskim nadrealistima. Jedni druge su prevodili i objavljivali u svojim časopisima. Razmenjivali su pesničke večeri i likovne izložbe. U rad grupe bio je uključen Praški lingvistički kružok. Jakobson i Mukaržovski bavili su se poezijom Nezvala i drugih nadrealista, usavršavajući na konkretnim analizama poezije i proze strukturalizam kao naučno-istraživački metod. 1938. ipak dolazi do većih nesuglasica među članovima grupe oko odnosa prema montiranim moskovskim procesima, tako da Nezval kao realizator češke linije komunizma objavljuje ukidanje grupe. U tome su ga podržali marksistički kritičari koji su jedva čekali da se to dogodi. Neki članovi grupe ostali su verni njenim prvobitnim načelima, međutim šest godina rata, surova nemačka okupacija i ukidanje svih stvaralačkih sloboda, kao i uvođenje socrealizma posle rata onemogućili su dalji razvoj nadrealizma u Češkoj. Posle Drugog svetskog rata bilo je pokušaja stvaranja novih grupa nadrealističke orijentacije, ali zbog kulturne politike zemlje na tom polju nisu postignuti ozbiljniji rezultati. Mada, tragova nad-realizma u raznim domenima češke savremene umetnosti još uvek ima i to u znatno većoj meri nego u drugim zemljama bivšeg sovjetskog bloka. Jer je i u Češkoj, kako je govorio Mukaržovski, „nadrealnost postala oficijelna realnost“. Ili kako je Jan Kot u svojoj knjizi Kavez traži pticu taj problem formulisao: „Kavez je uvek tu; čeka pticu. Jadna ptičica kad se u njemu nađe“.
Što Aleksandar Ilić dopunjuje: „Dugi niz godina će češki i slovački pesnici – slavuji biti naterani da pevaju u kavezu, po notama socijalističkog realizma…“
_

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License