Jevrejska Skola U Sapcu U 19 Veku

Dr Milan Jeftić
Priredila za Most Jasna Ćirić
Tekst je izašao u broju 4, Jul 2007

Šabac je grad bogate kulturne i prosvetne tradicije, čime se posebno isticao među ostalim gradovima Srbije u XIX veku.
Već 1862. godine postojala je dvorazredna osnovna škola, a istovremeno je radila i grčka škola. Prosvetne prilike u šabačkom kraju brzo su napredovale, pa se otvara veći broj škola po selima.
Kao grad sa veoma razvijenom trgovinom i zanatstvom, Šabac je od prve polovine XIX veka privlačio mnoge strance, a posebno onih zanimanja u kojima je Srbija tada oskudevala. Iz tog perioda nema mnogo podataka o Jevrejima. Ispravničestvo šabačkog okružja načinilo je krajem 1836. godine Spisak svih esnafa, kako u varoši Šapcu tako i Il celom okružju. U tom spisku sa 32 naznačena esnafa i 426 popisanih zanatlija i trgovaca, pominje se samo jedan Jevrejin u boltadžijskom esnafu, i to Mušika Salom iz Šapca.
Sledeće godine objavljen je Popis šorova i placeva u Šapcu, ali tu nema Jevreja kao žitelja i vlasnika nepokretne imovine. Tek u drugoj polovini XIX veka, verovatno pod uticajem opštedruštvenih kretanja i jačanja kapitalističkih odnosa, doseljava se sve veći broj Jevreja. Većina njih je bila privremeno nastanjena u Šapcu, mnogi su kao strani državljani produžavali pasoše, ali niko od njih nije imao kuću ili dućan u svom vlasništvu. O tome najbolje govori Popis žitelja i njihove imovine u Šapcu 1862. godine; medu njima su i jevrejske porodice: pod brojem
93. BOKOR CADIK, saraf, 44 godina, žena Beja 35godina, sin Natan na zanatu 17 godina, kćeri Venezijana 14-godina, Merjama 5 godina, Dona 2 godine. Imanje nema. Mesečni prihod od saratluka 15 talira. Po prihodu spada u III klasu.
649. JOSIF ALMULI, Jevrej, trgovac, 37 godina, žena Ester 32 godine, sinovi: Solomon 16 godina, Jovan 9 godina, Kalmi 5 godina, Leon 2 godine, kći Rakila 12 godina, Pinhas Mun kalfa 18 godina. Primedba: Josif Almuli, francuski podanik i svake godine pasoš menja. Pinhas, austrijski podanik i svake godine pasoš menja.
650. DAVID TAJTACAK, kalfa 26 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od službe 13 talira. Po prihodu spada u III klasu.
654. BINJAMIN MANDIL, Jevrej, kalfa 37 godina, žena Sara 23 godine, kći Anula 5 godina. Imanje: u varoši Beogradu 1 kuća s placem - 250 dukata cesarskih. Mesečni prihod od službe 14 talira. Po imanju spada u II klasu, po prihodu u III klasu.
676. MOŠO FINCI, Jevrej, trgovac 23 godine, brat Jakov 15 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od radnje 31 talir. Po prihodu spada u VI klasu.
677. LEON ĐERASI, trgovac 25 godina, žena Sumhan 20 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od radnje 55 talira. Po prihodu spada u VI klasu.
678. ISAK ALKALAJ, Jevrej, učitelj, 50 godina, sin Aron 14 godina, kčeri: Klara 20 godina, Merjam 17 godina. Imanje nema. Mesečni prihod kao učitelj 10 talira. Po prihodu spada u Il klasu.
679. HAIM ALKALAJ, Jevrej, kočijaš 23 godine. Imanje nema. Mesečni prihod od kočijašluka 10 talira. Po prihodu spada u II klasu.
698. AMER FERMA, Jevrej, trgovac, 23 godine, mati Rahail 45 godina, Kalmi Levi, šegrt 15 godina. Imanje nema.
Primedba: Amer, austrijski podanik i menja pasoš svake godine.
724. MUŠLEKA ŠALOM, haham 50 godina, žena Dona 38 godina, sin Presijado 5 godina, kćeri: Jester 14 godina, Hana 7 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od službe 10 talira. Po prihodu spada u II klasu.
758. HAIM NAHMIJAS, sitničar 38 godina, žena Ester 35 godina, sin Gavriliko 4 godine, kćeri: Mirkedika 9 godine, Lijaika 2 godine. Imanje nema. Mesečni prihod od rada 15 talira. Po prihodu spada u III klasu.
759. DANILO NAHMIJAS, sitničar 35 godina, žena Luna 30 godina, sinovi: Gavriliko 4 godine, Mušiko I godina, kćeri: Bohora 12 godina, Klarka I godina. Imanje nema. Mesečni prihod od rada 21 talir. Po prihodu spada u IV klasu.
821. ISAK MUŠULAN, kožar 51 godina, žena Regina 40 godina, sinovi: Rafail 14 godina, Avram Il godina, Solomon 5 godina, kći Simka 17 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od rada 7 talira. Po prihodu spada u II klasu.
822. JAKOV ALKALAJ, trgovac 28 godina, žena Merjam 26 godina, sinovi: Mordeh1Y 8 godina, lsak 5 godina, Merjam Papo siroče 8 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od trgovine 55 talira. Po prihodu spada u VI klasu.
823. ISAK ADANJA, kaJfa 16 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od službe 5 talira. Po prihodu spada u I klasu.
830. JAKOV IZRAIL, šnajder 30 godina, žena Simka 22 godine, sin A vram 5 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od krpnje 7 talira. Po prihodu spada u I klasu.
1391. KONORTA BOROH, Jevrej, trgovac 28 godina, žena Rika 18 godina, sin David 2 godine, kći Đukas 6 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od trgovine 35 talira. Po prihodu spada u V klasu.
1392. ASLAN KATALA, kalfa, 24 godine. Imanje nema. Mesečni prihod od službe 7 talira. Po prihodu spada u II klasu.
1747. NATAN BAROH, špekulant, 28 godina, žena Reina 20 godina, sin Josif 6 godina, kći Simka 2 godine. Imanje nema. Mesečni prihod od rada 13 talim. Po prihodu spada u III klasu.
1822. JAKOV AVRAMOVIĆ, Jevrej, trgovac 23 godine. Imanje nema. Mesečni prihod od trgovine 25 talira. Po prihodu spada u III klasu.
1823. MOŠO AVRAMOVIĆ, Jevrej, trgovac 20 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od trgovine 13 talim. Po prihodu spada u III klasu.
1824. ISAK LEVI, trgovac 28 godina, žena Areja 20 godina, kći Rivka 2 godine. Imanje nema. Mesečni prihod od trgovine 35 talim. Po prihodu spada u V klasu.
1825. NISIM ALFANDARI, kalfa 15 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od službe 9 talira. Po prihodu spada u II klasu.
1826. A VRAM MILAŠ, kalfa 15 godina. Imanje nema. Mesečni prihod od službe 6 talim. Po prihodu spada u I klasu.
1870. JOŽEF MISLIN, cigljar 45 godina, žena Marija 39 godina, sinovi: Unrad 22 godine, Adam 1 godina, kćeri Marija 19 godina, Nanika 4 godine…
…DANILO MILER, cigljar 35 godina, žena Lica 22 godine, sin Pavle 6 godina…
…DAVID VINTERŠTAJN, 36 godina, žena Katarina 48 godina, sin Avram Il godina, kći Magdalena 20 godina…
Popisni materijal pruža mnoštvo dragocenih podataka o Jevrejima u Šapcu tog vremena, a naročito je važno da je među ovim Jevrejima i ime Isaka Alkalaja, učitelja, sa mesečnom platom od 10 talira, što jasno govori da je u to vreme radila škola zajevrejsku decu.
Mada ima dosta izvora o prosvetnim zbivanjima u Šapcu u XIX vcku, od kojih mnogi nisu potpuno proučeni, može se sa sigurnošću reći da jevrejska škola u Šapcu nije bila redovna i da nije radila u najpovoljnijim uslovima. Polo¬vinom 1872. godine, u Šabac je iz Brčkog došao rabin Moša Atijas, pa je uz saglasnost Jevrejske crkvene opštine otvorio školu. Krajem septembra iste godine, Atijas je uložio žalbu Ministarstvu prosvete na Rešenje Načelstva okruga šabačkog »koje mu zabranjuje da uči decu jevrejsku i naređuje mu da se iseli«. Samo dva dana kasnije i Jeevrejska opština iz Šapca uložila je sličnu žalbu Ministarstvu prosvete. Ministarstvo je obrazložilo rešenje time, da Moša Atijas nije imao rešenje za useljenje u Srbiju, pa je Načelstvo stoga i donelo rešenje o njegovom iseljenju iz Srbije.
Na početku 1880. godine, A vram Koen i Binja Mandil, podneIi su u ime jevrejske crkvene opštine u Šapcu molbu Ministarstvu prosvete u kojoj su tražili da se za njihovu decu otvori posebna škola. U molbi je navedeno kako se jevrejskoj deci »oduzima i prilika i mogućnost ne samo da uče, već i da znaju svoj maternji jezik«. Dalje je predloženo da jevrejska deca i dalje pohađaju postojeću osnovnu školu, a da u svojoj školi uče jevrejski jezik, kao i »da se za pokazanu želju dade bilo državna ili opštinska pomoć, kako bi mogli i učitelja za jevrejski jezik naše učeće dece, a i stan i ostale školske potrebe plaćati«. Ministarstvo prosvete je naknadno tražilo od Okružnog načelstva podatke o broju jevrejske dece, »koliko ima dece koja su navršila šestu godinu među tamošnjim Jevrejima i koliko novaca može dati opština za pomenutu školu i da Ii opština može još čime pomoći takvu školu«. Prema naknadnom izveštaju Okružnog načelstva vidi se da je u to doba u Šapcu bilo četrnaest ženske dece od 7-12 godina i dvadesetšestoro muške dece od 6-15 godina. Verovatno iz razloga da bi izveštaj bio što ubedljiviji, priložen je i spisak sve dece koja bi pohađala.budućujevrejsku školu.
I pored reči Ministra prosvete na kraju se sve na tome i završilo. Koncem 1880. godine., Ministarstvo odnosno ministar prosvete izvestio je Okružno načelstvo u Šapcu da »Ministarstvo nema ništa protiv toga da. jevrejska dece, pored srpske škole, idu i u jevrejsku školu, rad učenja svog maternjeg jezika. Zato sam potraži o od opštine šabačke da ona nađe potreban lokal, u kome bi se deca skupljala radi pomenute potrebe. No opština je odgovorila, kao što je Nače1stvu poznato, da ona nije u stanju učiniti za sada nikakvu pomoć za otvaranje jevrejske škole u Šapcu. Načelstvo će posavetovati pomenute molioce da šilju svoju decu i od sad redovno u srpsku školu… Kad šabačka opština bude u stanju da podigne školu za jevrejsku decu, onda će se i od strane Ministarstva učiniti sve što se može u ovoj stavri učiniti«.
Dvadeset godina kasnije, krajem 1901 god. Jevrejska crkvena opština uputila je Sudu opštine šabačke, odnosno Ministarstvu prosvete, molbu da se u Šapcu otvori škola za jevrejsku decu, jer ima preko tridesetoro dece, a takođe da se postavi i učitelj. Posle nešto više od mesec dana, Ministarstvo prosvete je donelo rešenje da se za učitelja postavi »G. Josif Levi, sa pravima na platu i stan što imaju i drugi učitelji«.
Verovatno je jevrejska škola neprekidno radila do početka Prvog svetskog rata, jer je školski nadzornik za okrug šabački dao veoma krataK opis povodom obilaska jevrejske škole na kraju školske 1903/04godine: »Škola crkveno jevrejske opštine osnovana je 1894.godine. Imala je 17 đaka, koji posle časova u našoj redovnoj školi dolaze ovde radi svoje vere. Uspeh je bio slab. Sad je opština našla boljeg učitelja«.
Kako je i u to vreme bila ustrojena šabačka gimnazija, jevrejska deca, sem u posebne škole, išla su i u gimnaziju.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License