Jevreji U Unutrasnjosti Bosne I Hercegovine

Dr Josef Konforti
JEVREJI U UNUTRAŠNJOSTI BOSNE I HERCEGOVINE
Travnički Jevreji
VEZIRSKI grad Travnik bio je za vrijeme Turskog carstva, pa i poslije okupacije BiH (1878), važan upravno-politički i kulturni centar. Prema potpuno vjerodostojnim podacima »šidžila«, tj. protokola šerijat-skih sudova i na osnovu isto tako sigurnih zabilježaka »Pinkasa«, blagajničkih zapisa Jevrejske opštine Sarajevo za vrijeme Turaka, prvi Jevreji su doselili i nastanili se u Travniku polovinom 18. stoljeća. Posljednji sarajevski nadrabin dr Moric Levi piše u svojoj knjizi »Die Sephardim in Bosnien« (1911), da je u Travniku već 5.528. godine po jevrejskom, tj. 1768. po novom kalendaru, postojala samostalna Jev-rejska opština sa sinagogom. Ova je opština poslije sarajevske bila najstarija, a do kraja XIX stoljeća i po broju članova najveća jevrejska opština BiH. Na žalost, nema sigurnih podataka o tome da li je sinagoga, koju su u posljednjem ratu ustaše opljačkale i devastirale, bila prva i jedina za vrijeme Turaka. Početkom ovoga stoljeća bila je renovirana sa susjednom zgradom opštine, zvanom »Maldarim«.
Prema predanju, travničku sinagogu su sagradili dobrovoljnim radom sami opštinari na sljedeći način: Poslije popodnevne molitve »minha«, koja se ljeti održavala nešto ranije, svi Jevreji — muškarci sposobni za »minjan« obavezno su ostajali na gradilištu kod privremene bogomolje po dva do tri sata do večernje molitve »arvit«, da pomognu zidarima. Prenosili su ćerpiče, malter, grede i drugi građevinski materijal. Taj rad je bio obavezan za sve zdrave muškarce ne samo zbog štednje, nego i kao vjerska obaveza »micva«. Naime, pobožni Jevreji, koji su tada bili u većini, nisu dozvoljavali da na toj građevini »Kal santo« rade i kršćani. Tako je ovaj hram bio za jednu ili dvije godine za vrijeme ljetnih mjeseci izgrađen, a na »Simhat — tora« (zadnji dan Sukota) bila je velika proslava »Hatanut«,1) koju su priredili imućniji Jevreji darivanjem prvih svitaka »sefarim« nabavljenih iz većih jevrejskih centara: Soluna, Istambula i Jerusalima. Ovaj vjerski tradicionalni običaj (obred) proslave hatanuta bio je nastavljen do najnovijeg vremena sa starim popijevkama na hebrejskom ili španjolskom jeziku uz pratnju defa (panderos). Na osnovu ovog i sličnih predan.ja mogao bi se izvesti zaključak da je travnički hram bio izgrađen početkom XIX stoljeća. To se vidi i po sačuvanoj ornamentici nekih rekvizita toga hrama, tj. po rimonim, parohetim i po zlatom vezenim presvlakama svitaka tore. Ovi, već muzejski, rekviziti pronađeni su poslije rata u travničkom samostanu Jezuita, gdje su ih ustaše sklonih i tako slučajno sačuvani.
Prve jevrejske porodice koje su se naselile u Travnik došle su iz Sarajeva. Nema sumnje da su ih u Travnik (koji je tada bio stolica bosanskih vezira), pored ostalog privukli: snažna trgovina, koja se preko Travnika održavala sa Splitom i ostalim dalmatinskim gradovima, i vrlo razvijeni zanati vezirskog grada. Najviše Jevreja bilo je u Travniku krajem XIX i početkom ovoga stoljeća do prvog svjetskog rata.
Za vrijeme Turskog carstva u Travniku je bilo samo Sefarada. O približnom broju Jevreja prije okupacije imamo vrlo malo pouzdanih podataka. Po jednom francuskom izvještaju od 1806. godine u Sarajevu i Travniku bilo je skupa 1.000 do 1.200 porodica, od kojih tada u Travniku samo 25 porodica. Međutim, po Chaumette-u bilo je 1807—1808. godine u Travniku »oko 60 odraslih Jevreja«, a po Jukiću 1850. godine bilo je 50 kuća. Prve godine poslije okupacije živjela su u Travniku 374 Jevreja, dok ih je u Sarajevu bilo 2.077. Prema Kreševljakoviću i Korkutu (Travnik 1464. do 1878), travnička Jevrejska opština bila je najveća iza sarajevske. Dokazano je da su Jevreji u Travniku živjeli prije 1762. godine od kada postoje i najstariji nadgrobni spomenici na Bojni.
Veoma interesantan je, pa i značajan, jedan podatak o životu travničkih Jevreja iz 1818. godine. Prema sigurnim podacima »šidžila« te godine su Jevreji bili u teškoj situaciji — obijeđeni za ritualno umorstvo, za koje ih je bio optužio Kajmekam, tj. zamjenik novoimenovanog vezira dok ovaj još nije bio ni stigao u Travnik. Najugledniji Jevreji, trgovci, bili su pozatvarani. Ugledni muslimani, takođe trgovci, priskočili su im u pomoć energičnom intervencijom. Zatvorivši svoje dućane, okupili su se u džamiji i tražili da se povede sudska istraga za inkriminisano zlodjelo, ili da se zatvoreni puste na slobodu. Optuženi Jevreji su tražili samo dokaze za navedenu objedu. Kadija je bio u neprilici i tražio od Kajmekama da on donese odluku. Pošto Kajmekam nije imao nikakvog dokaza, pa ni indicije, morao je dozvoliti da se zatvoreni Jevreji puste kućama.
U životu travničkih Jevreja veliku ulogu imali su rabini. Oni su bili ne samo duhovni pastiri (po uzoru na hodže), nego su kao i sudije donosili često rješenja u mnogim sporovima među pripadnicima Jevrejske opštine. Rabin se u raspravama pozivao na vjerske običaje i propise sa komentarima, pa su stranke bile uvijek zadovoljne njegovim rješenjima i odlukama. To je bio u neku ruku »Sud časti« na religijskoj bazi, kome su vjernici pridavali veću važnost nego redovnom sudu. Oni nisu ni htjeli, niti su smjeli, da se suprotstave odluci rabina. Poseban značaj pridavao se rabinu prilikom rješavanja međusobnih, najviše porodičnih, sporova i razvoda braka. Brakorazvodnu ispravu, tzv. »get« mogao je dati samo rabin (a ne opštinski sud) i to u iznimno teškim slučajevima izričitog brakolomstva, ali po nekom starom jevrejskom propisu i u slučaju kada bračna veza poslije određenog niza godina ostane bez ploda (sterilnost) iz bilo kog razloga.
Rabini su se smjenjivali tako, što su sticanjem posebnog renomea (nama) bili anga-žovani u veće opštine. U manje opštine su dolazili mlađi i sa slabijim kvalifikacijama.
Travnik, međutim, do početka ovoga stoljeća nije bio za rabine mala opština, pa su u ovoj opštini bili poznati i neki rabini visokog glasa, kao Rav-Avram Abinun, koji je početkom ovog stoljeća umro u Sarajevu.
Drugi »hahamim« u Sarajevu i u provinciji nisu živjeli isključivo od svešteničkog zvanja i prihoda, nego su imali u poneku drugu profesiju. Rijetko se koji bavio trgovačkim poslom. Obično su bili nastavnici, pisci, sastavljači prigodnih pjesama, čestitiki, deklamacija i bavili se sličnim poslovima.
Prvi travnički Jevreji bavili su se spočetka trgovinom, a bilo je i zanatlija. Pretpostavlja se da su oni bolje trgovali od ostalih trgovaca, jer su bili pismeni i vodili su kakvo-takvo knjigovodstvo na španjolskom jeziku i pismom »ladino«. Ali. Jevreji su i kao trgovci — prema zapiscima »Pinkasa« — tada imali znatne teškoće i neprilike u svom radu, jer su vlastodržci, čaršićehaje, mutevelije, age i paše do vezira, sve više tražili bak-šiše ili darove u robi, pa i mito. Osim »harača«, tj. i ličnog poreza, koji su Jevreji kao i ostala raja plaćali, trgovci su plaćali i porez na prihod od trgovine, a esnafi (zanatlije) za privredu od zanata kojim su se bavili. Stariji trgovci su poslije okupacije pričali da su njihovi vanredni i nepredviđeni izdaci bili veći od redovnih nameta.
Trgovačka radnja je obično ostajala od oca sinu ili zetu. Ako je bilo više sinova u trgovini, onda bi oni ostali kao kompanjoni, ili su se pojedini odvajali i otvarali (nekada i za života oca) nove trgovačke radnje, iste ili druge struke. Jevreji-trgovci u Travniku nisu imali poput sarajevskih trgovaca veletrgovine, odnosno trgovine na »veliko«, ali je poznato da je i takvih bilo sve do prvog svjetskog rata. Najveća trgovačka radnja manufakturnom robom krajem prošlog i početkom ovoga stoljeća bila je trgovina Salamona Altarca. Druga velika trgovina pomodnom i drugom robom, široke potrošnje bila je trgovca Zadika Levia, koja je bila na glasu i po tome što je imala najveći asortiman. Osim ovih bile su tada poznate i radnje Saloma Fincia, a kasnije njegovog sina Mojsija (Moše) Fincia. Iza prvog svjetskog rata bila je velika manufakturna radnja Avrama D. Kalderona »Mamica«. Osim ovih bila je poznata i na glasu (za travničke prilike) velika trgovačka radnja kolonijalnom robom i gvožđarijom, koja je pripadala braći Hajimu i Isaku Abinunu. Manufakturisti (Altarac i Levi) dobavljali su robu izravno od proizvođača ili iz veletrgovina: Beča, Pešte i Trsta. Salamon Altarac, dok je on živio, nabavljao je i neku robu, osobito svilenu i vezove, iz Carigrada. Ostali manji trgovci su dobavljali robu iz Sarajeva, većinom od veietrgovaca Jevreja, koji su ih kreditirali, pa su bili od njih i ovisni. Samostalniji malotrgovac »na ćefenku« bio je Juso i njegov rođak Jeruham, zvani »Merkuš« Konforti. Jedan stari trgovac manufakturnom robom na malo, po imenu Avram Trinki, držao je dućančić sve do svoje duboke starosti.
Još prije okupacije Bosne bilo je među Jevrejima Travnika i dosta zanatlija-esnafa, koji su kao i trgovci svoje zanatske radnje nasljeđivali od roditelja ili srodnika. Većinom su to bili pripadnici siromašnijih slojeva, odnosno porodica sa mnogobrojnom djecom, koju su izdržavali »iglom i čekićem«. U Travniku su bile poznate porodice Maestro i Altarac kao limari, porodice Atijas kao krojači i terzije ili ćurčije, a porodice Gaon i Finci bili su obućari. Tako je Jichak Maestro po zanimanju bio limar i radio na gradnji uskotračne pruge Sarajevo — Mostar kod Konjica. Jichak Altarac, građevinski limar, bio je poznat po tome što je jedini u Travniku znao i smio da opravlja munare najvećih džamija bez upotrebe skela. Njegov sin Avram Altarac bio je takode limar. Jedan od starijih sarača bio je Jakob Atijas, cijenjen kod muslimana kao dobar majstor koji je izrađivao posebnu vrstu obuće za muslimane, takozvane mestve i firale, a proizvodio je i male opančiće sa raznim vezovima i šarama. Njegov sin Mošo Atijas zvani »Jakić« bio je brijač. Bio je poznat i po tome što je u svojoj brijačnici odlično svirao na tamburici »bisernica«. Braća Avram i Isak Gaon bili su obućari već početkom ovoga stoljeća. Obojica su pod stare dane stradali u Jasenovcu zajedno sa svojim porodicama. Braća Leon (Dudo) i Šabetaj (Subota) Finci bili su takođe poznati obućari u Travniku. Prije prvog svjetskog rata bili su poznati i zanatlije David i Ishak Finci. Prvi je bio limar, a drugi stolar »socijalist«, poznat medu radnicima i u Sarajevu do prvog svjetskog rata. Njegov drug je bio bravar Ishak Atijas (sin Jude-muhtara), koji se još prije prvog svjetskog rata iselio u Ameriku. Krojači-terzije bili su David Atijas i njegovi sinovi Jako i Mošo, a moderniji krojački zanat poslije rata izučio je i Mošo Salom Mordin, koji se kao mladić iselio u Francusku i sada radi u Parizu. Njegov stariji brat Jeruham (Jerko) Salom bio je bravar u Fabrici duvana u Travniku do drugog svjetskog rata, a stradao je u Jasenovcu. Crijevar je bio Menahem Altarac sa sinovima Haimom i Isakom.
U Travniku je živio i radio o zanatu do duboke starosti kujundžija Elijezer Papo, koji je bio i ritualni obrezivač »moel«. Njegov stariji sin Ishak naslijedio je oca u istom zanatu, ali je taj kujundžijski posao išao sve slabije, pošto je nakit fabričke proizvodnje sve više dolazio na tržište iz austrijskih zemalja. Krajem prošlog i početkom ovoga stoljeća živio je u Travniku jedan poluzanatlija, koga su zvali tiju Rafo Gaon. U svom malom dućančiću u Varoš ulici izrađivao je kopče od mesingane žice, koje su seljaci kupovali za gunjeve i koparane.
Od davnina je kod travničkih Jevreja postojala još jedna profesija. To su bile drogerije, ili trgovine narodnih lijekova. Vlasnici tih drogerija morali su poznavati narodne lijekove i droge, njihovo djelovanje i namjenu, kao i način upotrebe. Zbog toga su neki od njih bili priznati u narodu i kao »hećimi«. U spomenutoj monografiji nadrabina dr Mo-rica Levia »Die Sephardim in Bosnien« opisuje se detaljnije ta profesija, koja je bila nekim Jevrejima priznata od turskih vlasti. Oni su se bavili prikupljanjem (kupovanjem), obradom i prodajom ljekovitog bilja, kao i nekih sintetičkih lijekova, koje su davali sa uputstvom za upotrebu kod određenih bolesti i povreda. Time su se neki bavili dosta dugo i poslije okupacije. U »Travničkoj hronici« nobelovca Ive Andrića također se opisuje rad narodnih ljekara, među kojim je početkom XIX stoljeća bio u Travniku Jevrejin Mordo Atijas. Kada je dijete francuskog konzula Zana Davila teško oholilo, bio je, pored drugih hećima, pozvan i Mordo Atijas na savjetovanje. Djed Mordin, po pisanju autora, bio je čuveni narodni ljekar, tj. hećim Isak Atijas, koji je svoje zvanje vršio po uputama stručnih medicinskih knjiga donesenih od svojih pređa iz Andaluzije. Možda je koja knjiga bila i originalna, ali je vjerovatno da su to bili prepisi. ili izvodi iz originalnih udžbenika srednjovjekovnih znamenitih jevrejskih i arapskih ljekara, koji se spominju i u »Kanuni«. Sin hećima Isaka, odnosno otac Mordin, bio je takođe hećim i drogerista kod koga je Mordo Atijas učio i naslijedio njegovu radnju. TJ knjizi »Travnik 1464—1878« od Kreševljakovića i Korkuta spominje se i jevrejski hećim Rafael i hekim-baši Salomon, a od stranih ljekara dr Gabor Galentaj. Odmah poslije austrougarske okupacije (1878) u Travniku je živio poznati trgovac drogama i lijekovima hećim Davo Abinun koji je umro krajem XIX stoljeća, a naslijedio ga je sin Mošo Abinun. On je vodio tu radnju sve do prvog svjetskog rata (1914—1918), premda su u Travniku već bile dvije apoteke i više ljekara. Ljekari i apotekari su tek poslije rata uspjeli da izdejstvuju kod vlasti zabranu 134 slobodne prodaje lijekova, pa su onda samo apotekari smjeli prodavati lijekove na recepte Ijekara. Ali u gazda Mošinoj radnji, koja je tada bila pretvorena u trgovinu kožom i drugim obućarskim priborom, mogli su se i dalje kupovati »ćufurija«, »dževz«, »nane-jak«, »salamećija«, »ćivit«, »karaboja«, »kna« i druge droge. Neki stariji seljaci i građani imali su još dugo vremena više povjerenja u lijekove koje su kupovali kod »Davina sina« nego u apoteci po receptu Ijekara. Travnički Jevreji su pod kraj prošlog i početkom ovog stoljeća, od početka austrijske vladavine, sve više napuštali primitivne esnafske zanate i počeli se baviti proizvodnjom i prerađivačkim djelatnostima, a kasnije i trgovinom poljoprivrednih proizvoda. Još prije 1900. godine neki Jevreji su počeli da peku rakiju-šljivovicu na veliko i da se time bave kao profesijom. Za vrijeme Turaka im to nije bilo dozvoljeno, nego su smjeli da peku rakiju samo za vlastitu potrebu. Francuski konzul Foucarde aine, koji je 1812. prošao kroz Bosnu, navodi u svom putopisu da su Jevreji u toj pokrajini pekli najbolju rakiju, ali ne u većoj količini.
Najveći broj Jevreja se ipak bavio trgovinom. Pretežno su to bile trgovine manufakturnom robom, najviše za seljaka. Zatim je sve više bilo trgovina kolonijalnom robom, kasnije i drugom robom široke potrošnje, a u posljednje vrijeme i pomodnom robom. Tek početkom XX stoljeća neki Jevreji u Travniku počeli su dobavljati kukuruz iz prečanskih krajeva (današnja Vojvodina i Mađarska) za seljake, a kasnije su poručivali i prodavali bijelo brašno za prehranu gradskog stanovništva. Prvi trgovac žitom i zemaljskim proizvodima u Travniku bio je Mojsije (Mošo) Konforti.
Neposredno poslije okupacije došlo je, ili se po izvršenoj demobilizaciji okupacione vojske nastanilo, više Aškenaza Jevreja. Najstarija je bila ortodoksna porodica Jakova Dreiera, koji je vjerovatno došao sa okupacionom vojskom, jer je imao kantinu kod vojnog logora. Po pričanju starosjedilaca Travnika Dreier je bio sigurno najstariji gostioničar Jevrejin, koji je doselio iz Galicije (dijela Ukrajine koja je tada bila pod Austrijom). B.o je jako pobožan i poštovan ne samo među travničkim nego i među sarajevskim Je-vrejima. Čitao je mnoge knjige Talmuda, pa bi se subotom poslije jutarnje molitve (tefila) sastajali neki Jevreji da slušaju njegove komentare. Neki naši rabini su Dreiera smatrali kabalistom. Osim porodice Dreier u Travniku su već onda živjele i druge aške-naske porodice kao što su: Pinkas Drutter, trgovac pomodnom robom, Herman Fiertel, vlasnik kolonijalne i delikatesne radnje, koji je poslije rata imao samo fabriku sode i krahela. Schwarcbart je imao takođe trgovinu kolonijalnom robom. Kasnije, tek početkom ovog stoljeća, Majer Schnetreppei je imao narodnu gostionu zvanu »Veseli Majer«, a njegov rođak Mešulam Weiser i njegovi sinovi imali su antikvarnicu školskih knjiga. Osim ovih bili su poznati kao hotelijeri početkom ovoga stoljeća porodice Tischler, Kofer i Drucker, koje su držale glavni travnički hotel »Vlašić«. Prvu ciglanu u Docu kod Travnika imao je sigmund Feldbauer.
Jedan od prvih okružnih liječnika u Travniku bio je dr Leopold Glück, koji je imao velike zasluge za narodno zdravlje ovih krajeva. U Glasniku Zemaljskog muzeja u Sarajevu (XIX—427) od 1907. godine uz posmrtno slovo sačuvana je i njegova slika. Prvo je bio kotarski liječnik, a 1883. postao je okružni liječnik u Travniku, gdje je, između ostalog, mnogo pisao o narodnim običajima i o vjerovanju u ljekovitost narodnih lijekova i znamenja. Npr. 1889. godine pisao je o tetoviranju kože kod katolika u Bosni i Hercegovini, zatim o urocima, o hamajlijama i zapisima, o narodnom Ijekarstvu, o narodnim običajima i porođaju, o stravi i narodnim lijekovima iz botanike, a 1893. godine je bio šef Dermatološkog odjeljenja Državne bolnice u Sarajevu, da bi od 1901. godine bio i njen direktor. On je osnovao zatim i Stanicu za gubavce, kasnije zvani »Leprozorium« u Sarajevu koji je bio svjetskog glasa. Dugo godina je živio i umro u Travniku veoma ugledan, poštovan i zaslužan Ijekar, sanitetski inspektor dr Bernard Zauderer. Isto tako je dosta dugo služio u Travniku kao predsjednik Okružnog suda, sudski nadsavjetnik Sigmund Bloch. Dr Schwaiger je bio na glasu kao iskusan ljekar i operater, a poslije njega je dugo godina bio bolnički Ijekar u Travniku dr Fišel Ro:senzweig.
Od žena kao vrlo zaslužnu babicu (»Kumadri«) i kao narodnu ljekarku treba istaci »tija Lunu Finci«. Ona je do duboke starosti pružala svoje usluge svima bez razlike, a sirotinji najviše besplatno. Imala je vidnog uspjeha i kod namještanja uganutih ili iš-čašenih zglobova i kostoloma postavljanjem fiksirajućih zavoja tzv. »bilmas«. Ona je liječila bolesne i povrijeđene raznim narodnim lijekovima i metodama, pa i od strave na način kako je to ona naučila od svojih pređa.
Za vrijeme Turaka Jevreji su u Travniku imah od škola samo »maldar« tj. vjersku školu. U novije vrijeme travnički Jevreji su počeli da šalju svoju djecu u više i visoke svjetovne škole. U Travniku je odmah poslije okupacije bio osnovan veliki jezuitski samostan sa punom osmogodišnjom gimnazijom klasičnog smjera. Ova gimnazija je bila uglavnom namjenjena odgoju i školovanju pitomaca katoličkog svećenstva (Isusovaca) ali je kao velika gimnazija — i to kao prva iza sarajevske — imala i djelomično pravo javnosti, pa su je pohađali i vanjski đaci do velike mature uz asistenciju nastavnog inspektora iz Sarajeva. Nastavnici travničke gimnazije su bili isključivo jezuitski svećenici «patres i magistri«.
Valja istaći da su neki travnički Jevreji slali svoju djecu poslije prvog svjetskog rata u Srednju teološku školu sa seminarom u Sarajevu. Jedan od bivših pitomaca ovog seminara je sadašnji nadrabin Jevrejsko-sefardske opštine u Londonu dr Salamon Gaon.
Od posebnog značaja u školovanju je i to da ženska jevrejska djeca nisu pohađala do okupacije BiH nikakvu školu. Djevojke i mlade žene su učile samo od roditelja, majke ili oca, čitati jevrejsko pismo »ladino«, kojim su bile pisane mnoge knjige i časopisi, pripovjetke i španjolske pjesme, kao i molitve prevedene na taj jezik. Poslije okupacije otvarane su u Travniku škole samo za mušku djecu. Ženska djeca su počela pohađati školu mnogo kasnije. Imućniji roditelji su međutim slali kćerke u više srednje škole u Sarajevo ili u pansionate u Beč, Trst i druge veće gradove. Na povratku su takve djevojke smatrane kao naobražene, pa bi se brže i lakše udavale. U novije vrijeme u Travniku je počeo da se razvija društveni i kulturni život.
Godine 1902. osnovano je prvo društvo »Ezrat Dalim« čija je svrha i namjena bila da članovi materijalno i dobrovoljnim radom pomažu siromašnim djevojkama pri udaji. Ovo je društvo već sljedeće godine pod uticajem napredne cionističke omladine postalo i prvo kulturno društvo u kome se okupljalo mlado i staro, pa je već od 1903. godine imalo obilježje društvenog i zabavnog života Jevreja u Travniku. Kulturnom usponu omladine dao je vrlo snažan impuls novi vjeroučitelj i hazan Šabetaj Džain sa veoma naprednim inspiracijama i sposobnostima za društveno-politički život i prosvjetu Jevreja u Travniku. Porijeklom iz Bugarske, prvi mu je angažman u našoj zemlji bio u Travniku 1904. godine. Iako je ostao u Travniku samo dvije godine, za taj relativno kratak period postigao je vanredan uspjeh, ne samo uvedenim reformama školovanja i vaspitanja učenika osnovnih i nižih srednjih škola, nego uopšte u društvenom, zabavnom i kulturnom uzdizanju omladine. Naročiti uspjeh je imao svojom diletantsko-pozorišnom djelatnošću među školskom djecom i omladinom. Njegove predstave »Car Salamon«, »Bar-Kohba«, »Sulamit« i druge, prikazivane su sa velikim uspjehom i u drugim gradovima (Sarajevu i Zenici).
Emancipacija jevrejske omladine u Travniku počela je već početkom ovoga stoljeća. Studenti iz akademskih jevrejskih društava »Bar-giora« i »Esperansa« u Beču, kao i napredniji mlađi Jevreji, nastavili su po odlasku Džaina živu društveno-kulturnu propagandu, koja je bila dostigla vrhunac pred prvi svjetski rat. Najzaslužniji za taj rad bili su: Natan Rozenzweig i Haim Papo.
Iza prvog svjetskog rata nastale su i medu travničkim Jevrejima bitne promjene. Oko 15—20% mlađih nije se ni vratilo iz vojske, a oni koji nisu izginuli ili ostali u zarobljeništvu u Rusiji i Italiji, tražili su privremena ili trajna zaposljenja u drugim, većim, gradovima. Studenti koji su morali za vrijeme rata da prekinu studije, nastavili su ih u Beču, Pragu, Zagrebu ili Beogradu, a pojedinci su išli i u Italiju ili Francusku. Akademska društva Bar-giora, Esperansa i Judeja nastavile su da rade na kulturnom polju u Beču i Zagrebu, ali se taj rad već znatno bio izmijenio. Oktobarska revolucija u Rusiji, komunistički pokret Bele Kuna u Mađarskoj, a i marksističko previranje u zemlji, kao što je bilo u Beču i Pragu, imali su znatan uticaj na sve studente, pa i na travničke. Salamon (Moni) Levi, sin spomenutog trgovca Zadika Levia, među prvim Jevrejima studentima iz Travnika otvoreno je prišao komunistima i ostao u ilegalnim organizacijama do svršetka medicinskih studija, a kada se vratio u Jugoslaviju bio je odmah uhapšen i osuđen po Zakonu o zaštiti države na 10 godina robije. Moni Levi je poslije izdržane kazne robije za vrijeme bivše Jugoslavije od 1937. godine bio pod stalnim nadzorom organa policije. Na početku invazije okupatora uspjelo mu je da se skloni i sakrije u području legendarnog Drvara, gdje je odmah u julu 1941. godine kao prvoborac stupio u redove narodnooslobodilačke borbe i bio komesar. Kasnije je bio jedan od prvih ljekara NOR-a kao organizator, a zatim i rukovodilac zdravstvene službe za vrijeme cijelog rata. Sudjelovao je u svim neprijateljskim ofanzivama. Za vrijeme pete ofanzive kod Sutjeske bio je teško ranjen i gotovo oslijepio. Drugovi su ga spasili, ali je ostao invalid sa slabim vidom u Jugoslovenskoj armiji sve do 1956. godine, kada je kao general penzionisan.
Osim njega je još mnogo naprednih omladinaca Jevreja učestvovalo u radničkom pokretu. Za vrijeme NOB svi su se uključili od početka u borbu, ali ih je većina poginula.
Za vrijeme fašističke invazije većina travničkih Jevreja odvedena je u logore smrti, gdje ih je zatekla sudbina njihove ostale braće. Neki su uspjeli da se spasu bjekstvom u Italiju. Poslije rata vratilo se u Travnik svega 16 Jevreja. Od njih su neki iselili u Izrael. Izvjestan broj Jevreja, koji je sudjelovao u NOR-u, vratio se u Travnik, ali se gotovo ni jedan nije više trajno nastanio u Travniku osim ljekara dr F. Rozencajga i dr Nahmijasa, koji su bili zadržani od ustaša skoro cijelo vrijeme do oslobođenja Travnika. U narodnooslobodilačkom ratu je sudjelovalo više omladinaca Jevreja iz Travnika. To su oni koji su uspjeli da pobjegnu od ustaša i odu u partizane, ili da pobjegnu u Dalmaciju, jer su još prije kapitulacije Italije pristupili NOP-u, radili u dalmatinskim gradovima ilegalno, ili su bili u partizanskim jedinicama. Herojskom smrću poginuo je u borbi protiv okupatora na Mosoru kod Splita 1943. godine student prava Berto Altarac, sin limara Jušue, a student Daniel Salom (Muškin) je poginuo već 1942. godine na Kozari. Iz ustaškog logora Jasenovca uspjelo je samo dvojici travničkih Jevreja da se spasu bjegom, od kojih je jedan autor ovoga članka, a drugi je Jerko Gaon, koji je sa još oko 80 logoraša od posljednjih 1.700, uspio da ranjen pobjegne i odmah se javi jedinicama NOV-e. Dvije Jevrejke koje su uspjele u drugoj polovini 1941. godine da kao komunistkinje pobjegnu pod vodstvom travničkog heroja Abida Lolića u partizane, stradale su u jednom selu na Vlašić planini.
Sada živi u Travniku i okolini svega desetak Jevreja. Staro jevrejsko groblje na opjevanoj »Viš Travnika Bojni« čuva uz posmrtne ostatke starih travničkih Jevreja i uspomenu na ovu opštinu koja je postojala oko 200 godina.

Jevreji u ostalim mjestima Bosne i Hercegovine

Osim u Travnik, Jevreji su se postepeno iz Sarajeva naseljavali i u druga mjesta Bosne i Hercegovine. Najprije su selili u veća mjesta, a kasnije i u manja. Kada bi se nastanilo u jednom mjestu najmanje šest do sedam porodica, osnovali bi opštinu — Keila. Glavni je uslov za to bio da nova zajednica ima najmanje 10 odraslih muških članova, starijih od 13 godina, tzv. »Minjan«. Kasnije su se postepeno obezbjedivali i drugi uslovi za normalan jevrejski život, sa hramom, predmoliteljem, hazanom i šohe-tom (ritualnim koljićem) s obzirom da je hrana morala biti po propisima religije »kašer«.
Prema istorijskim podacima kojima se raspolaže vjerovatno je da su se Jevreji nastanjivali u manjim mjestima BiH, jer su ih ekonomski razlozi na to navodili. Nisu se naseljavali samo trgovci, nego je bilo i zanatlija, pretežno iz onih zanata kojih u tome mjestu nije bilo ili su bili slabo razvijeni. Od mjesnih prilika i od okoline je ovisilo da li će se zatim veći ili manji broj porodica u jednom takvom provincijskom mjestu trajno nastaniti. Obično su oni, koji su već bili nastanjeni, pozivali svoje rođake i prijatelje s time, što bi im obezbijedili neki posao i stan.
Kao što je ranije navedeno, iz Sarajeva su Jevreji najprije išli u Travnik. Iz Sarajeva su se, ali mnogo kasnije, naseljavali po obližnjim mjestima kao što su Visoko, Zenica i Rogatica. Da ih je bilo u XIX vijeku i u Višegradu, svjedoče stari grobovi na groblju u Okolištu. I Ivo Andrić u svojoj knjizi »Na Drini ćuprija« spominje da je početkom XIX vijeka živjelo u Višegradu više jevrejskih porodica, među njima i porodica Papo.
Iz Travnika su, opet, Jevreji selili u manja okolna mjesta: Bugojno, Jajce. Livnor Tešanj, Zenicu i druga manja mjesta, ali se u njima nisu mogle razviti veće jevrejske zajednice. Samo je u Bugojnu i u Zenici do drugog svjetskog rata ostalo još po 10 ili više porodica. Jevreji Jajca i Livna, iako su ta mjesta bila udaljenija od Travnika, pripadali su travničkoj opštini koja im je obezbjeđivala sveštenike za vjerske obrede, naročito za velike praznike, kod obrezivanja muške djece, i prilikom vjenčanja i sahrane.
Od jevrejskih opština u unutrašnjosti Bosne najveće su početkom ovoga stoljeća bile banjalučka, bijeljinska i tuzlanska. Svaka je imala preko 300 pripadnika, ali je najbrojnija ipak bila bijeljinska koja je nekada imala i do 500 članova. Tuzlanska opština je bila najmlađa i razlikovala se od drugih time što je imala više Aškenaza nego Sefarada, pa su u Tuzli bile i dvije jevrejske opštine sa posebnim hramovima. U Banjoj Luci Aške-nazi su imali takođe zasebnu opštinu, dok su u drugim provincijskim mjestima svi Jevreji bili u jednoj opštini. U Hercegovini je postojala jevrejska opština samo u Mostaru, 138 gdje je iza prvog svjetskog rata bilo oko 100 pripadnika. Od drugih manjih opština u Bosni bde su brojnije: zavidovička i zenička, koje su imale oko 200 duša, bihaćka (170), visočka (140), derventska (130), brčanska i zvornička (po 120), šamačka (110), višegradska (100), brodska (90), dobojska i vlasenička (po 60). U drugim mjestima: Sanskom Mostu, Žepču, Rogatici i Bugojnu opštine su brojale najviše do 50 članova, pa i manje.
Prema jednoj statistici iz 1933. godine (vidi »Godišnjak La Benevolencije« na str. 142) od ukupnog broja Jevreja Bosne i Hercegovine u toj godini, koji je iznosio 11.400, u Sarajevu je bilo nastanjeno 8.090, a u svim drugim provincijskim mjestima ukupno 3.300 Jevreja.
Ekonomski razlozi koji su navodili ranije da se Jevreji Sarajeva nasele u bosan-sko-hercegovačkoj provinciji, prouzrokovali su da poslije prvog svjetskog rata dođe do obrnutog procesa, tj. do seljenja iz manjih u veća mjesta. Broj članova u provincijskim opštinama je naglo opadao, a sarajevska opština je porasla na 11.800, koliko su brojale obadvije opštine (sefardska i aškenaska) pred drugi svjetski rat. Osobito su mlađi selili u Sarajevo i u druge veće gradove. Ženidbom ili udajom omladina provincije je tražila bolji prosperitet u većim mjestima. Samo bolje situirani i stariji, većinom trgovci, čuvali su svoje radnje i nekretnine u manjim provincijskim mjestima. Njihovi potomci već nisu bili u stanju da održe nasljeđeno imanje, najviše zbog nastalih promjena u privredi (kriza u poljoprivredi, trgovini i bankarstvu, koja je trajala od 1933. do 1935. godine) a i zbog drugih socijalnih razloga. Mnogi Jevreji iz manjih mjesta mijenjali su svoje profesije i zanimanja, osobito su napuštali zanate, jer su ovi izumirali usljed procesa industrijalizacije koji je zahvatio i Bosnu i Hercegovinu.
Školovanjem djece i omladine porastao je broj službenika, a i broj intelektualaca je rastao, pri čemu su društvo »La Benevolencija« kao i druga manja društva, odigrali vanrednu ulogu. Nije bilo gotovo nijedne jevrejske opštine u provinciji, u kojoj nije postojao barem povjerenik »La Benevolencije«. Malo je bilo djece i đaka siromašnih roditelja koji nisu primali ma i skromne stipendije. Uz pomoć »La Benevolencije« mnogi studenti visokih škola u zemlji i u inostranstvu uspjeli su da završe svoje studije. Istina, samo je malen broj intelektualaca ostajao u provinciji, jer su i oni tražili zaposlenja u Sarajevu i u drugim većim mjestima, najviše u Zagrebu i Beogradu.
Jevrejska omladina se za vrijeme studija upoznavala sa naprednim pokretima i usvajala njihove ideje. Vraćajući se sa završenih studija ti mladi ljudi su i sami osjećali potrebu da ideje dalje šire i presađuju na svoju okolinu. Kako je provincijska sredina bila malo pogodna za to, to ih je Sarajevo kao kulturni centar cijele Bosne i Hercegovine, u kojem su bili veoma povoljni uslovi za društveno djelovanje i u kojem je bilo mnogo kulturnih, sportskih i pjevačkih društava, posebno privlačilo.
U bosansku provinciju su došle prije prvog svjetskog rata neke porodice iz Srbije, Bugarske ili Makedonije. Najviše su to bile porodice službenika vjerskih opština. Po prezimenima porodica bile su uglavnom i poznate jevrejske zajednice provincijskih gradova. Tako je Banja Luka bila na glasu po porodicama Pokoljana i Sarafića, Travnik po porodicama Salom i Konforti, Bijeljina po porodicama Perera i Baruh, (kao i Bugojno), Derventa po porodici Pesah, Gračanica i Mostar po porodicama Danon, u Zenici su bili »Trinki« i dr. U Višegradu su bile poznate porodice Baruh, Kamhi i Papo.
Jevreji bosanske provincije, pretežno Sefardi, nisu se mnogo razlikovali po kulturi i običajima od sarajevskih. U starijim opštinama: Travniku, Bijeljini, Mostaru, kao i u 139 još nekim, bili su to konzervativniji i u vjerskim obredima i u običajima, pa su više ili manje sve do početka drugog svjetskog rata strogo svetkovali subotu i praznike.
Društveni život, zapravo okupljanje Jevreja u provincijskom mjestu gdje je bilo više porodica, bio je manje-više isti u svim mjestima stanovanja tih Jevreja. U svakoj opštini je bila po koja društvena organizacija: omladinska, cionistička, dobrotvorna, ženski WIZO i si. sa jednakom svrhom tj. okupljanja radi zabave, potpomaganja siromašnih članova zajednice pri udaji kćerke, školovanju ili izučavanju zanata djece siromašnijih roditelja i tome slično. Cionistički pokret bio je dosta aktivan do prvog svjetskog rata, a poslije rata još više je jačao u sjevernim i sjeveroistočnim mjestima Posavine, osobito u Bijeljini, Brčkom i u Banjoj Luci. U tim krajevima Jevreji su (u prosjeku) bili boljeg ekonomskog stanja, vjerovatno i zbog toga jer je privreda u plodnijim krajevima Posavine i Semberije bila jača. U starijim mjestima provincije, npr. u Travniku, bilo je samo nekoliko bolje situiranih porodica, dok je većina teško sastavljala kraj s krajem.
Same opštine nisu nigdje bile izrazito bogate. Opštinari su morali pretežno članarinama da obezbijede potrebna sredstva za izdržavanje glavnih službenika hrama, za osnovno dječje školovanje i za ritualno klanje.
Bogomolje (hramovi) u provinciji su takođe bili različiti. Manja mjesta, kao npr. Rogatica i Zenica, imala su novije, lijepo građene hramove, dok je hram najstarije, travničke opštine, bio u dosta derutnom stanju i trebalo ga je više puta opravljati, kao i zgradu bivše jevrejske škole, koja je u velikom požaru Travnika 1903. godine bila izgorjela.
Pored navedenih osobenosti i nijansi u životu, u privrednim i kulturnim aktivnostima i običajima provincijskih Jevreja, može se sa sigurnošću utvrditi da su uprkos raznim političkim, klasnim i nacionalnim suprotnostima, koje su uslijed političke i društvene strukture bivše Jugoslavije vladale u našoj zemlji, Jevreji provincije živjeli u relativno dobrim i mirnim odnosima sa sugrađanima ostalih narodnosti dotičnog mjesta. Razumljivo je da su mladi, za razliku od starijih, u školi, u društvu i u poslu stupali u bliže dodire sa okolinom, poneseni idealima svoje sredine. Zbog toga su se mnogi bili an-gažovali u političkim pokretima koji su težili za socijalnim promjenama u našoj zemlji.
Poslije drugog svjetskog rata vrlo se mali broj Jevreja iz unutrašnjosti, koji je preživio rat, vratio i nastanio u svojim ranijim prebivalištima. Većina se našla u Sarajevu. Znatan broj, osobito učesnika narodnooslobodilačkog rata, najprije sa vojnim jedinicama, a kasnije u ustanovama i preduzećima, našao je trajnije zaposlenje u drugim većim i manjim mjestima zemlje.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License