Jevreji U Srbiji U Xix Veku

JEVREJI U SRBIJI U XIX VEKU
Jevreji su živeli na ovim prostorima još od rimskih vremena. Neke današnje jevrejske opštine kod nas mogu dokazati kontinuitet od više stotina godina. Najstariji tragovi jevrejskih naselja nalaze se u Makedoniji i Dalmaciji, ali ih ima i u današnjoj Vojvodini. U Srbiji ih je bilo još za vreme Nemanjića. Za Dušanove vladavine (prva polovina XIV v.) bilo je Jevreja u njegovom carstvu. Oni su uživali ista prava kao i ostali građani.

Takozvani Sefardi, španski Jevreji, naselili su se u srpskim zemljama u priličnom broju uskoro posle proterivanja iz Španije (krajem XV veka), dolazeći uglavnom preko Soluna i Carigrada, a manjim delom preko Dubrovnika. Od oko 70 000 Jevreja koliko ih je bilo u Jugoslaviji uoči Drugog svetskograta, oko dve trećine bili su Aškenazi, a jedna tre-ćina Sefardi. Sefardi su preovlađivali u samoj Srbiji.16

Beogradski jevrejski trgovci trgovali su sa Zapadom preko Dubrovnika već u prvoj polovini XVI veka Postojao je živ menični trgovinski promet između Beograda i Dubrovnika u kojem su učestvovali i beogradski i dubrovački Jevreji. U promenjenim ekonomskim i saobraćajnim uslovima - navodi Jorjo Tadić - Dubrovnik biva sve teže pogođen u svom pomorstvu i trgovini jakom konkurencijom trgovačke mornarice Engleske, Holandije i Francuske, i „da nije bilo jevrejskih trgovaca - koji su uporedo s dubrovačkim trgovcima bili najvažniji nosioci ekonomskog života, specijalno u vezama sa zapadnim zemljama - teško da bi Dubrovnik i dalje ostao najvažnija saobraćajna tačka za prekomorske saobraćajne veze srednjeg dela Balkana sa Zapadom". Dubrovniku su tada pružili dragocenu pomoć jevrejski trgovci iz Beograda, Sarajeva i Sofije.17

Značajni doprinosi Jevreja kulturi jugoslovenskih naroda veoma su starog datuma. Oni su nedovoljno poznati ili su potpuno nepoznati čak i obrazovanijim Jugoslovenima. To je, npr. slučaj sa zaslugama Daniela Rodrigeza koji je pre skoro četiri stotine godina osnovao splitsku luku (1580). Rodrigez je bio „čovek mnogostruke aktivnosti, pun znanja, preduzimljivosti i požrtvovanja, trgovac, filantrop i diplomat".18

I ovaj sasvim sumarni pregled dopušta, međutim, da se zaključi: da Jevreji spadaju među najstarije stanovnike naše zemlje i da se tu nalaze još pre dolaska Južnih Slovena; da izvesne beogradske jevrejske porodice s pravom mogu prisvajati titulu najstarijih građana glavnog grada Jugoslavije; da je uloga Jevreja u privrednom i kulturnom životu naše zemlje ne samo značajna već često i pionirska.

Već za vreme Prvog srpskog ustanka pod Karađorđem 1804-1813, Jevreji u Beogradu su sarađivali sa Srbima i učestvovali u vojnoj i političkoj akciji ustanika A čim su se prilike nešto sredile, Jevreji u Srbiji su stekli manjinska prava.

„Jevrejske zanatlije su u Beogradu dobile sva prava. Jedna grupa je u proleće 1807. radila municiju i dobila zajemčen posed imovine. Lili su tanad, vijali fišeke za ve-liku srpsku ofanzivu. I 1808. su jevrejske zanatlije radile municiju u Beogradu… U ovo doba je nekoliko Jevreja i aktivno učestvovalo u srpskoj ofanzivi.. Kod Sofije su otkrivena dva poljska Jevrejina koji su išli iz Carigrada Karađorđu. To su bili ljudi koji su prenosili pisma i učestvovali u organizovanju narodnog pokreta u turskoj pozadini."19

Knez Miloš (vladao 1816-1839. i 1858-1860) cenio je i štitio Jevreje i koristio njihove sposobnosti, i u svom ličnom interesu, i u opštem interesu Srbije. Da bi zaštitio Jevreje od pristrasnosti lokalnih vlasti, on je iz njihove nadležnosti izuzeo sve jevrejske sporove i pridržao ih neposredno za svoju kancelariju.

U celoj Srbiji oko 1830. godine bilo je otprilike oko 2 000 Jevreja. Oni su se uglavnom bavili trgovinom, a manji broj zanatima. Ovaj broj ipak nije beznačajan s obzirom na veoma slabu naseljenost Srbije za vreme prve vladavine kneza Miloša. Ekonomski položaj Jevreja u to vreme bio je dosta loš, kao uostalom i najvećeg broja srpskog stanovništva. Za vreme ustavobraniteljskog režima (1842-1858), domaći trgovci su iz konkurentskih razloga stvarali teškoće jevrejskim trgovcima i izdejstvovali su ograničenja za trgovinu Jevreja i za njihovo pravo sticanja svojine na nepokretnosti u unutrašnjosti zemlje. Zato se oko 1850. godine jevrejsko stanovništvo koncentrisalo najvećim delom u Beogradu u kome ta ograničenja nisu postojala.

Kad je knez Miloš ponovo došao na vlast 1858, on je jevrejsko pitanje rešio u duhu slobode i jednakosti. Posle proglašenja samostalnosti Srbije 1878, Jevrejima je priznata ravnopravnost, što se odrazilo i u Ustavu iz 1888. Tu su ravnopravnost Jevreji uživali sve do nacističke okupacije 1941. godine.20

Jevreji su imali svoju štampariju u Beogradu; ona je od 1837. do 1904. štampala knjige jevrejskih pisaca na hebrejskom i španskom jeziku. To je, uz štampariju u Solunu i Carigradu, bila jedina jevrejska štamparija na Balkanu.21

U svom članku „O Jevrejima u Srbiji (od XVIII do početka XX veka)", književnik Božidar Kovačević iznosi niz podataka o značajnoj ulozi koju su Jevreji srazmerno svom broju igrali u srpskom javnom životu i o njihovim zaslugama za nacionalni i kulturni napredak obnovljene Srbije u periodu od 1815. do 1918. godine.22 „Dobar državnik, Knez Miloš je štitio Jevreje - piše Kovačević - osobito ako su se pokazali vešte zanatlije i stručnjaci ili korisni posrednici u trgovini."

Hajim Davičo je bio prvi liferant oružja i municije za vojsku obnovljene Srbije. Bio je poverenik kneza Miloša za mnoge tajne i važne poslove. Davičo je nabavljao oružje za svoj novac, „često čekajući duže vreme da mu Miloš isplati dug."23 Davičo je liferovao oružje i beogradskom veziru Jusuf-paši s kojim je održavao dobre veze. Međutim, bio je odan knezu Milošu i srpskoj nacionalnoj stvari. Jednom prilikom je čak spasao život Milošu. Naime, vezir je pozvao srpskog kneza u grad, u Kalemegdansku tvrđavu, „na dogovor", a u stvari da ga ubije. „Ne sluteći šta mu se sprema, Knez Miloš krene u grad. Davičo, koji je imao menjačku radnju na uglu do gostionice „Grčka Kraljica", istrči pred Kneza i upozori ga na opasnost. Knez Miloš se vrati natrag. Da bi izbegao vezirovu osvetu, Davičo je morao pobeći s porodicom u Zemun."24 Jedan srpski kultur-ni istoričar XIX veka, visoko ocenjuje Davičovo srpsko ro-doljublje: „Davičo je u mnogim važnim prilikama i preduzećima, koje je trebalo tajiti od Turaka, kao pravi Srbin iskreno pomagao Kneza Miloša."25

Prvi kapelnik vojne muzike u Srbiji bio je Josif Šlezinger. On je u činu kapetana bio šef vojne muzike Miloševe garde i kompozitor prvih vojničkih marševa. Milošev lični krojač Lazar Levenzon bio je takođe Jevrejin.

Kao i Miloš, i njegov sin knez Mihailo je imao velikih simpatija za svoje Jevreje. Početkom januara 1866. godine list „Vidovdan" objavio je da je knez o Božiću dao Beogradskoj opštini jednu veću sumu da se podeli sirotinji. Posebno je podario Jevrejskoj opštini 50 dukata u go-tovu, a sem toga, u naturi, haljine i obuću za šestoro muške i šestoro ženske dece. Tim povodom je jedna deputacija Jevreja bila primljena kod kneza da mu zahvali. Članovi deputacije izrazili su zadovoljstvo što knez sve podanike podjednako tretira i što je njegova ljubav prema njima „bez razlike na veru".

Kovačević takođe navodi nekoliko podataka o mešovi-tim srpsko-jevrejskim brakovima iz kojih su potekli vrlo značajni srpski, odnosno jugoslovenski javni radnici: na primer Vukašin J. Petrović (1847-1924), unuk Josifa Šlezingera; krajem XIX veka bio je zamenik predsednika vlade i ministar finansija. Unuci časovničara Klajna, doseljeni za druge Miloševe vladavine, bili su dr Vojislav Marinković, istaknuti jugoslovenski državnik, ministar spoljnih poslova (1927-1932) i predsednik vlade (1932) i Pavle Marinković, pozorišni kritičar, ministar prosvete i poslanik na strani.

O mešovitim srpsko-jevrejskim brakovima iz novijeg vremena ostavio je neobjavljene zabeleške protojerej stavrofor Bogoljub N. Milošević.26 On navodi da je u svojoj parohiji imao više slučajeva mešovitih srpsko-jevrejskih brakova koji su bili primer porodičnih vrlina. Posebno naglašava da su Jevrejke uzorne supruge, majke i domaćice, a sem toga pune poštovanja prema srpskim narodnim tradicijama.

U političkom i privrednom životu Beograda Jevreji življe učestvuju od 70-ih godina HGH veka. Od tada je Beograd uvek birao jednog poslanika Jevrejina u Narodnu skupštinu a u Narodnoj banci, od njenog osnivanja, Jevreji su bili predstavljeni sa jednim članom u upravnom ili nadzornom odboru.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License