Jevreji U Srbiji 1903 1912

JEVREJI U SRBIJI
1903-1912
Iskreni demokrata, kralj Petar I 27 bio je podjednako odan nacionalnim idealima i ljudskoj slobodi. Živeći dugo godina u emigraciji, imao je prilike da upozna gorčinu života bez otadžbine, kao i materijalnu oskudicu. Zbog toga je uvek bio spreman da se založi za pravednu stvar. Mladi princ-pretendent, on se sa oružjem u ruci borio kao francuski dobrovoljac u Francusko-pruskom ratu 1870, a zatim i u hercegovačkom ustanku 1875. Svoju slobodoljubivost izložio je u predgovoru knjige Džona Stjuarta Mila O slobodi koju je preveo na srpski da bi time, kako je rekao, doprineo političkom vaspitanju svo-jih sunarodnika.

U izaslanstvu koje je 1903. godine dopratilo kralja Petra I iz inostranstva u njegovu prestonicu Beograd, nalazila su se dva ugledna beogradska Jevrejina: dr David Alkalaj, potpredsednik Crkveno-školske jevrejske opštine sefardskog obreda i Jakov Levenzon, predsednik Srpsko-jevrejske crkvene opštine aškenaskog obreda. Kralj Petar I se lično zanimao za napredak srpskih Je-vreja, a oni su cenili njegovu pažnju prema njima. Kralj je lično položio temelj za novu sinagogu „Bet Israel" u ulici cara Uroša, na dan 10. maja 1907, a 17. septembra 1908. prisustvovao je sa vladom osvećenju nove sinagoge. Kralj Petar je i odlikovao Ordenom sv. Save nove zastave Jevrejskog pevačkog društva prilikom proslave 25-godišnjice rada.

Period 1903-1912. je doba nacionalnog preporoda Srbije i priprema za oslobođenje i ujedinjenje. Živu a-ciju naročito vodi omladina okupljena u Beogradu oko „Slovenskog Juga", kao i u Zagrebu, Splitu, Ljubljani, Sarajevu i drugim centrima Mladi dobrovoljci iz Srbije i iz drugih krajeva pod vlašću Austro-Ugarske i Turske učestvuju u gerilskim akcijama vođenim od 1903-1912. za oslobođenje Stare Srbije i Makedonije od Turske kao i za suzbijanje bugarskog pritiska U tim akcijama učestvuju i srpski Jevreji. Tako je 20. aprila 1906, u maleškom kraju, na mestu Krivi Vir blizu varošice Berovo, junački poginuo mladi četnik Jakov Đura Gabaj.28

Aneksija Bosne i Hercegovine koju je izvršila Austro-Ugarska izazvala je između Srbije i njenog velikog suseda oštar sukob koji umalo nije doveo do rata Od tog događaja kriza u odnosima između Beograda, kao zastavnika jugoslovenstva, i dunavske monarhije postaje sve akutnija Austro-Ugarska je aneksijom pokazala svoju rešenost za nadiranje na jugoistok kao sekundant Berlina, nastojeći da uguši Srbiju i suzbije težnju za nezavisnošću kod svojih jugoslovenskih podanika Odupirući se aneksiji, Srbija je branila svoj opstanak kao i pravo samoopredeljenja jugoslovenskih naroda u Austro-Ugarskoj. Zbog toga je ovaj događaj, koji je snažno odjeknuo u Evropi, stavljajući na dnevni red jugoslovensko pitanje, izazvao u Srbiji ogromno uzbuđenje. Tada su srbijanski Jevreji pokazali solidarnost sa Srbijom i učinili dragocene usluge srpskoj, odnosno jugoslovenskoj nacionalnoj stvari širokom propagandnom akcijom u celom svetu. O rodoljubivom držanju beogradskih Jevreja u to vreme, Ignjat Šlang, između ostalog, piše:

„Oktobra meseca 1908, kada je Austro-Ugarska izvršila aneksiju srpskih provincija Bosne i Hercegovine, i tim svojim nasilnim aktom izazvala duboko ogorčenje celog srpskog naroda, i Jevreji Kraljevine Srbije, sa osećanjem solidarnosti, uputili su cirkularnu notu braći Jevrejima celog sveta da porade svim svojim uticajem na vlade dotičnih država, te da protestuju protiv nepravde i nasšva aneksije i da javno istupe protiv nelegalnog osvajanja srpskih provincija od strane Austro-Ugarske. Ova predstavka beogradskih Jevreja, koja je bila potpisana od predsedništva obeju veroispovednih opština i od uglednih prvaka ondašnjeg jevrejstva, primljena je veoma povoljno u jevrejskim krugovima celoga sveta Jevrejski listovi u Rusiji i u Francuskoj, Engleskoj, čak i u Nemačkoj i u samoj Austro-ugarskoj monarhiji, propratili su ovu predstavku značajnim komentarima Radi toga su stanje i ugled, želje i težnje srpskog naroda dobili povoljno tumačenje u civi-lizovanom svetu. Ovo povoljno mišljenje o lojalnosti srpskih Jevreja i u vezi sa njihovim patriotskim radom za vreme balkanskih ratova 1912-1913. godine doprineli su jačanju dobrog glasa i povoljnom tumačenju opšte srpske stvari i u svetskom ratu 1914-1918. godine."29

Solidarnost Jevreja sa Srbima postojala je i u drugim krajevima izvan ondašnje Kraljevine Srbije: u Staroj Srbiji i Makedoniji (tada pod Turskom), u Bosni i Herce-govini i Hrvatskoj (pod Austro-Ugarskom), itd. Svuda u tim krajevima tamošnji Jevreji trudili su se da ukažu pažnju i pomoć Srbima koje su proganjale neprijateljske vlasti. Tako, na primer, Vojislav Nenadić, sekretar Narodne skupštine piše:

„Za sve vreme srpskog nacionalno-revolucionarnog rata u Staroj Srbiji i Makedoniji 1903-1912. godine nije bio ni jedan slučaj izdaje od starne Jevreja Prikrivali su nas i čuvali ukoliko im je to bilo moguće… Kao trgovci, bili su visokog morala Velike jevrejske trgovačke kuće iz Soluna rado su kreditima pomagale naše trgovce, održavale ih i jačale. Po oslobođenju, Jevreji iz tih krajeva ostali su solidarni sa Srbima u svima granama života."30

Iz tih nacionalno-revolucionarnih vremena ostala su i kod bosanskih Srba u dragom sećanju imena njihovih jevrejskih prijatelja, kao na primer, Avrama Levi-Sadića i drugih.31

Stanovnišvo Kraljevine Srbije pripadalo je gotovo isključivo istočnoj pravoslavnoj veri, odnosno autokefal-noj Srpskoj pravoslavnoj crkvi koju je osnovao sveti Sava 1217. godine. Po Ustavu iz 1888. godine, Jevreji su kao i sve druge veroispovesti uživali punu slobodu i ravnopravnost. Ova ustavna odredba bila je strogo poštovana sve do okupacije Jugoslavije 1941. godine. Odnosi Srpske pravoslavne crkve sa Jevrejskom verskom zajednicom bili su odlični i, štaviše, nadahnuti velikim uzajamnim simpatijama. Primer u tom pogledu davali su sami velikodostojnici Srpske pravoslavne crkve na čelu sa mitropolitom Dimitrijem.32

O životu Jevreja u Kraljevini Srbiji, o naklonosti ko-ju su uživali kod najviših državnih predstavnika i o bratskim odnosima koji su vladali između njih i ostalih Srba, dragocene podatke daje „Jevrejski glasnik" u broju 12 od 13. juna 1908 (izdavač David Alkalaj, advokat, urednik I. J. Levi, advokat).33 Ističući pažnju i poštovanje koju srpski vojni, prosvetni i crkveno-pravoslavni krugovi ukazuju Jevrejima u Srbiji, list se posebno zadržava na odličnim odnosima Jevrejske verske zajednice sa poglavarom Srpske pravoslavne crkve, mitropolitom Dimitrijem i celim srpskih pravoslavnim sveštenstvom. Za mitropolita Dimitrija, kasnijeg patrijarha, kaže se: „On je prema nama Jevrejima sušta blagost."

„Sumnjamo - podvlači list - da se ma koja Sinagoga na svetu može pohvaliti da ima pod svojim temeljima potpis poglavara domaće crkve kao što je to slučaj sa našom Sinagogom u Beogradu." List dalje citira jednu pesmicu posvećenu Jevrejima, objavljenu 1908. godine u „Glasniku pravoslavne crkve", organu pravoslavnog sveštenstva:

Nek' Izrailj bude pun uzdanja, Nek' od Boga svaku sreću čeka, To je bilo tako od postanka, Pa nek' bude od sada do veka!

„Zaludu bismo tražili takvu velikodušnost, takve osećaje u crkvenim listovima drugih država, koje se drže kao napredne i nosioci kulture… Nije čudo što je srpski narod koji se odlikuje takvim slobodoumljem i takvom ver-skom tolerancijom, uzeo za svoju devizu brat je mio koje vere bio… Mi smo svesni svega toga i zato smo… gotovi da rado snosimo svaku žrtvu za unapređenje ove mile nam zemlje, kao naše sadašnje domovine. Ali pri svem tom, dužnost je naša, da mi ovo iznesemo na javnost, te da strani svet… vidi da ova zemlja zaslužuje pažnju i poštu celog civilizovanog sveta. Naročito naši jednovernici u inostranstvu treba da saznaju i utuve sve ovo i da svakom prilikom, ukoliko do njih stoji, potpomažu i moralno i materijalno ovu slobodoumnu i tolerantnu zemlju, koja zaista zaslužuje u svakom pogledu pohvalu i poštovanje."

Ali nije samo visoki kler Srpske pravoslavne crkve ukazivao naročitu pažnju Jevrejima već i parohijalno sveštenstvo Kraljevine. Poznato je da su srpski pravoslav-ni sveštenici odigrali ulogu od istorijske važnosti u nacionalnom preporodu i obnovi srpske države, kao narod-ni vođi i vaspitači, vojskovođe, diplomati, političari. Dugo su bili jedina narodna inteligencija. Prve srpske narodne skupštine u XIX veku i u doba borbe za parlamentarnu demokratiju bile su pretežno popovske i seljačke. Ovi sveštenici, narodni prvaci, odlikovali su se veoma naprednim političkim i socijalnim idejama. Neki od njih još 80-ih godina HIX veka predlagali su u Narodnoj skupštini da se manastirska imanja pretvore u poljoprivredne škole u kojima bi se siromašni mladići učili naprednoj poljoprivredi (prota Novak Milošević iz užičkog kraja, pop Krupežević i drugi). Iz svoga bogoslov-skog obrazovanja, oni su crpli saznanje o nerazdvojnoj vezi između Starog i Novog zaveta, pa prema tome i o ulozi naroda izrailjskog u postanku hrišćanstva.

Izvesni ugledni pravoslavni sveštenici u Srbiji bili su već u XIX veku pobornici srpsko-jevrejskog bratstva Tako, na primer, prota Novak Milošević 34 godinama je održavao odlične veze sa Jevrejima Kad god bi kao narodni poslanik dolazio iz svoga sela u Beograd na sednice Narodne skupštine tokom 1874-1894, susretao bi se i razgo-varao sa svojim jevrejskim prijateljima I oni su prema njemu gajili velike simpatije i poštovanje. Na razgovore sa njim dolazili su čak i Jevreji iz Zemuna koji je tada bio daleko, jer se nalazio u stranoj, austrougarskoj državi, ma-da su ga od Beograda delile samo reke Sava i Dunav. Govo-reći o nerazlučivoj vezi i dubokom srodstvu između hrišćanstva i jevrejstva, između Starog i Novog zaveta, prota Novak je često ponavljao: „Bog praoca Avrama i Jakova jeste i Hristov Bog, pa prema tome i naš, hrišćanski. Zato mi, hrišćani, treba posebno da poštujemo Jevreje. A Isus je dao svoj život na krstu za sve ljude i za sve narode da bi oni živeli u slozi i bratskoj ljubavi."

Maksimu da su „Jevreji izabrani božji narod", prota Novak je tumačio mudro. Bukvalno i usko shvaćena, ova maksima o mesijanskoj ulozi jevrejstva mogla bi poslužiti kao oružje propovednicima antisemitizma Govorio je: „Ove reči znače da su Jevreji otkrili narodima puteve vere u jednoga Boga Njima mnogo duguju i hrišćani i muslimani. Ovu istinu treba popularisati obrazovanjem i vaspitanjem da bi se došlo do pravilnog stava prema Jevrejima" U svom pomenutom delu o Mojsiju, Aron Alkalaj navodi, a na osnovu podataka dobijenih od istoričara srpske ikonografije, mnoge srpske crkve i manastire u kojima je na freskama i ikonama srednjeg veka i kasnijeg doba naslikan Mojsije. „Na nekima od tih slika predstavljen je Tvorac sa Hristom, s jedne strane, i Mojsije s tablicama, s druge (npr. u manastiru Sv. Jovan Bigorski)." Kao zanimljiv i malo poznat podatak, Alkalaj beleži „da se Mojsije slavi kod pravoslavnih Srba kao Sveti Mojsej i to prve nedelje posle Todorove subote (tj. za vreme uskršnjeg posta - prim. autora). Svetac je predstavljen sa tradicionalnim tablicama U selu Kukljinu (Srbija) ima 16 porodica koje slave tu slavu, a u Beogradu ima ih dve."35

Ima dosta Srba koji su dobili na krštenju ime „Mojsilo" (srpska varijanta imena Mojsije), kao i porodica sa prezimenom Mojsilović izvedenim iz toga imena Neka imena mesta u Srbiji potiču od imena velikog izrailjskog zakonodavca Tako, na primer, postoji selo Mojsinje u opštini Mrčajevci, kod Čačka, i istoimeno mesto u opštini Ćićevac kod Kruševca

Društvene veze između Srba i Jevreja bivale su utoli-ko češće i prisnije ukoliko su Jevreji, pohađajući srpske škole i služeći vojsku, bolje upoznavali srpski jezik i srpsku kulturu. Ali to zbližavanje pomagala je nesumnjivo i izvesna srodnost temperamenta koja je među njima postojala, tako da je druželjublje brzo dostiglo visok stepen i postalo zaloga velikog prijateljstva i nacionalne solidarnosti. U svojim uspomenama o starom Beogradu, o tome piše Dimitrije C. Đorđević: „Svakom Srbinu vrata na jevrejskim domovima bila su širom otvorena Tako je stvorena jedna prijateljska zajednica.. Ti Beograđani, pravoslavni i Mojsijevci, živeli su kao članovi iste porodice. Oni će u kasnijim ratovima kao nerazdvojni drugovi zajednički ginuti za otadžbinu."36

Opisujući praznik Purim u jevrejskoj mahali u starom Beogradu, Aron Alkalaj veli da su Srbi veoma rado dolazili na te svečanosti i zabave, te da su se oduševljavali gostoljubivošću i prijatnim ambijentom u jevrejskim domovima.

Jevrejska kulturna društva bila su po svom puhu istovremeno i srpska Među svim tim društvima, najveći značaj i uticaj imalo je Srpsko-jevrejsko pevačko društvo. „Širenjem jevrejske svetovne i sinagogalne muzike, kao i srpske i jugoslovenske pesme … ono je prenelo srpsku pesmu i u druge krajeve (Sarajevo, Vojvodina). Ta su gostovanja bila u patriotskim intencijama tadašnjih službenih krugova."37

O prisnom drugarstvu koje je vladalo između srpske i jevrejske omladine za vreme Prvog svetskog rata 1914-1918. godine i o duševnom raspoloženju mladih Srba mojsijeva-ca u to vreme može pored ostalog da posluži i sledeći primer. Isak Isaković, poznati beogradski advokat, kao dečak od petnaest godina prešao je Albaniju 1915, po-vlačeći se sa srpskom vojskom ispred neprijatelja. Sa jed-nom grupom srpskih đaka, svojih vršnjaka, stigao je u Francusku i bio smešten u jedan pariski licej početkom 1916. godine. Pošto su stekli izvesna osnovna znanja iz francuskog jezika, ovi srpski đaci su pozivani u francu-ske porodice nedeljom i praznikom, a takođe i za vreme letnjeg raspusta.

Za Isaka i jednog njegovog druga zainteresovao se jedan pariski industrijalac jevrejskog porekla, pa su bili njegovi gosti u nekoliko mahova. Za vreme jedne od tih poseta, ovaj industrijalac će upitati Isaka: „Da li Jevreji u Srbiji uživaju ravnopravnost u pogledu građanskih prava i da li je to zajemčeno ustavom i drugim zakonima?" Isak mu je odgovorio: „Da, ta ravnopravnost zajemčena je zakonom, ali je mnogo važnije što je ona zajemčena srcem i karakterom srpskog naroda koji je vrlo čovečan i ne zna za mržnju i netrpeljivost. To pitanje se uopšte i ne postavlja. Ovde u liceju, na primer, gde se nalazim sa grupom svojih drugova iz Beograda i drugih srpskih krajeva, nikome ne pada na pamet da u meni gleda nešto posebno zbog mog jevrejskog porekla, niti ja ikada dolazim u položaj da razmišljam o nekoj razlici između njih i mene…"

Koliko je bio veliki odjek u svetu propagande beogradskih Jevreja u korist Srbije u periodu 1903-1912, pored ostalog svedoče i ovi podaci uzeti iz Memoara inženjera Zdravka M. Đurića.38 On je posle završenih studija na Tehničkom fakultetu u Petrogradu 1895. godine ostao u Rusiji i izvodio velike tehničke i industrijske radove, naročito u Sibiru. Postao je vlasnik nekoliko industrijskih preduzeća i stekao značajan imetak koji je u ono vreme predstavljao vrednost od više miliona zlatnih rubalja.

Zdravko M. Đurić je zabeležio - a to je navodio i u privatnim razgovorima - da su ga u njegovom radu snažno pomagali ruski Jevreji, i to ne samo zato što je bio sposoban inženjer i čestit čovek već i zato što je bio Srbin. U jednoj autobiografskoj zabelešci od 27. jula 1951, Đurić kaže da je u Sibiru stajao u poslovnoj vezi sa Jevrejima meštanima: „Oni su znali za malu Srbiju kao zemlju u kojoj Jevreji uživaju ista prava kao i drugi građani, pa zbog toga su me mnogo simpatisali, često puta stvarajući mi potrebne bankovne kredite, navodeći uz to da moraju da pomognu sina zemlje koja njima, Jevrejima, daje sva prava."

Godine 1907, Zdravka posećuje u Rusiji njegov otac, stari i čuveni užički prota Milan Đurić.39 Zdravko se tada nalazio u varošici Kansk. Za vreme putovanja železnicom, prota je doživeo zanimljiv susret u blizini varošice Ma-rinska, u Tomskoj guberniji. Putovao je u istom vagonu s jednim rabinom i njegovim mladim sinom i snahom. Kad je doznao da je njegov sagovornik srpski sveštenik, rabin se veoma uzbudio, zaplakao, zagrlio protu Milana i zamolio ga da blagoslovi mladi bračni par… Kad god je pričao o ovome slučaju, prota je isticao svoje veliko poštovanje prema jevrejskom narodu.

Kad se, s jedne strane, zna da su Jevreji u Rusiji bili izloženi povremenim progonima, a sa druge da su srbijanski Jevreji svuda širili dobar glas o Srbiji kao svojoj voljenoj otadžbini u kojoj se nisu osećali kao manjina, onda, u svetlosti tih činjenica, podaci koje navodi Zdravko Đurić dobijaju svoju punu vrednost.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License