Jevreji U Jugoslaviji 1918 1952

Mr Mladenka Ivanković
JEVREJI U JUGOSLAVIJI 1918-1952.
Ovaj tekst je nastao na osnovu obimne literature i arhivske građe i predstavlja koncizan i sažet pregled situiranosti jevrejske populacije u Jugoslaviji u periodu od njenog stvaranja do organizovanog iseljavanja Jevreja za Palestinu (Izrael).
Uvodna razmatranja
Kraljevina Srbija je 27. decembra 1917. godine, preko Milenka Vesnića, svog poslanika u Parizu, uputila zvanično pismo kapetanu Davidu Albali 1 poznatom cionističkom vodji, kojim je izrazila podršku srpske vlade i naroda "vaskrsnuću jevrejske države u Palestini". U istoriografiji se smatra da je ovim Srbija postala prva država, posle Velike Britanije, koja je Jevrejima priznala pravo na "dom", a takodje i na matičnu državu u Palestini. Pri tome su razlozi njenog priznanja bili principijelni i drugačije motivisani nego britanski.
U predvečerje Drugog svetskog rata, kada je Jugoslavija, nestankom Cehoslovačke, marta 1939. godine, ostala bez svog tradicionalnog isporučioca vojnog materijala, jedno od rešenja nastalog problema knez namesnik, Pavle Karadjordjević, je pokušao da nadje u jačanju odnosa sa SAD-om u čemu mu je svoje usluge spremno ponudio dr David Albala. Po dolasku u Njujork, on je preko svojih prijateljskih i sunarodničkih veza uspeo da se Jugoslaviji odobri zajam od milion dolara. Iako je to ostao jedini finansijski učinak njegove misije, stvarni efekat kojim je rezultiralo njegovo neumorno delovanje i kontakti sa ličnostima iz raznih sfera javnog života, bio je nemerljiv. Kao i prilikom prethodne misije, dr Albala se intezivno zalagao na tri polja: za ugroženu domovinu, za tesnu saradju sa saveznicima i cionističku ideju. U nastojanjima da što bolje obavi svoju misiju, često je nailazio na nerazumevanje i surevnjivost kod tamošnjeg jugoslovenskog poslanika, Konstantina Fotića, koji nije bio oduševljen što je David Albala, kao specijalni knežev delegat pri Jugoslovenskom kraljevskom poslanstvu, imao ovlašćenja da, ponekad, dela i bez njegovog znanja i ovlašćenja.
Sistematskom primenom antisemitskih zakona, u periodu Drugog svetskog rata, živote je izgubilo oko 80% od ukupnog broja jugoslovenskih Jevreja, odnosno preko 60.000 ljudi. Međutim, treba naglasiti i to da, tokom Drugog svetskog rata jugoslovenski Jevreji nisu bili samo žrtve i nemi svedoci dešavanja. Oni su aktivno učestvovali u redovima partizanskog narodno-oslobodilačkog pokreta u borbi protiv okupatora. Bili su, procentualno, podjednako zastupljeni kao i svi jugoslovenski narodi - učesnici ovog pokreta. Po završetku ratnih dejstava prihvatili su se teškog zadatka da, zajedno sa ostalim svojim sunarodnicima, obnove porušenu i razorenu domovinu. Svoj doprinos su dali, kako na polju unutrašnje izgradnje države i društva, tako i na ostvarenju spoljnopolitičkih veza i ciljeva kojima je težila nova Jugoslavija.
Kada je, stvaranjem države Izrael 14. maja 1948. godine, jevrejski narod dobio svoju matičnu zemlju, mnogi jugoslovenski Jevreji su iskoristili priliku da se isele, što im jugoslovenske vlasti nisu zabranjivale, kao što je to bio slučaj u ostalim zemljama tzv. "socijalističkog bloka". Jevreji, poreklom iz Jugoslavije, nastavili su da neguju veze sa bivšom domovinom.
Život u Kraljevini
Stvaranjem jugoslovenske države 1918. godine, u okviru koje su se našli Jevreji iz Srbije, kao i oni iz ostalih južnoslovenskih zemalja koje su dotle bile u sastavu Austro-Ugarske. Medju njima su postojale znatne razlike po poreklu, jeziku, kulturi, tradicijama, pa i socijalnoj strukturi. U krajevima južno od Save i Dunava većinom su živeli Sefardi, a u ostalim delovima Kraljevine, Aškenazi.
Oko dve trećine Jevreja koji su naseljavali teritoriju Kraljevine Jugoslavije bilo je poreklom iz istočno-evropskih i srednjevropskih zemalja (Češka, Slovačka, Mađarska, Poljska, Austrija, Nemačka), tj Aškenazi, od kojih su mnogi kao svoj materinji jezik upotrebljavali jidiš, a jedna trećina jugoslovenskih Jevreja je pripadala Jevrejima koji su vodili poreklo iz Španije, Portugalije, Italije, Turske i drugih balkan-skih država. To su bili Sefardi, njihov materinji jezik je bio ladino. 2 Po dolasku u prostore na kojima je kasnije bila formirana Jugoslavija, svi oni su prihvatali jezik sredine, što je, na kraju rezultiralo pojavom da su mladje generacije vremenom napustile jezik svojih roditelja i prihvatile način izražavanja koji je bio u upotrebi u njihovoj neposrednoj životnoj i radnoj okolini.Ž
Karakteristično je da je najveći broj Jevreja živeo u velikim urbanim centrima. 3 Svega oko 5% od ukupnog broja Jevreja je živelo u seoskim naseljima. Sa demografskog stanovišta je karakteristično i to da je, u odnosu na ukupan broj stanovnika jevrejskog porekla, ova etnička grupacija davala visok procenat radnika koji su radili u "neproduktivnim" zanimanjima, što je, samo po sebi interesantan podatak, jer znači da se navedenim zanimanjima bavilo 70% Jevreja, u odnosu na samo 10% radno sposobnog stanovništva u Kraljevini. Sudeći po učešcu u privrednim granama, jevrejsko stanovništvo se najmaje bavilo poljoprivredom, nešto više zanatstvom, ali je zato njegovo prisustvo bilo značajno u oblasti industrije, a preovlađujuće u trgovini i bankarstvu. Kao interesantne možemo navesti podatke o profesijama koji se, doduše, ne odnose na ceo međuratni period, već samo na period 1939/40. godine, tj. neposredno pred rat. Podaci su sledeći: oko 2.000 zanatlija, 5.000 trgovaca, 550 lekara, 350 advokata, 170 inženjera, 100 apotekara, 60 veterinara, 130 profesora i učitelja, 350 rabina i drugog svešteničkog osoblja, 400 industrijalaca, 120 bankara, 500 državnih činovnika, 4.200 privatnih činovnika, 1.300 trgovačkih zastupnika, 300 industrijskih radnika, a samo 130 poljoprivrednika i 700 ostalih zanimanja. Takođe su zanimljivi i podaci o školskoj omladini, iz istog perioda: 3.200 učenika osnovnih škola, 3.000 učenika gimnazija i srednjih škola, 550 učenika trgovačkih akademija, srednjih, tehničkih i stručnih škola, 700 studenata na univerzitetima i drugim visokim školama, 350 učenika u privredi itd. U oblasti spoljno-trgovinske razmene, Jevreji su imali apsolutno preimućstvo u trgovinskoj razmeni izmedju Kraljevine i novostvorene jevrejske drzave u Palestini.
Za razliku od drugih manjina, koje su, uglavnom, naseljavale kompaktne teritorije unutar državnih granica, jevrejsko stanovnistvo je živelo u malim skupinama, rasuto širom zemlje, često, naročito u početku, čvršće medjusobno povezano u gupama prema zemlji iz koje su došli, nego zajedničkom religijom i etničkom osobenošću. Prema poslednjm statističkim podacima iz 1938. godine, u Jugoslaviji je bilo 17.370 jevrejskih porodica sa 71.342 člana i oko 4.000-5.000 Jevreja stranog državljanstva koji su iz raznih evropskih država došli u Jugoslaviju4 i u njoj našli kraće ili duže utočiste.5 Jevreja je bilo u svim pokrajinama, sem Slovenije, gde je živelo samo stotinak Jevreja, i Crne Gore, gde je njihova brojnost bila još manja. U medjuratnom periodu, kao i neposredno posle Drugog svetskog rata, upravo iz spomenutog razloga, evidenciju o Jevrejima u ove dve pokrajine je vodila Jevrejska opština iz Zagreba. Osnovna organizaciona jedinica jevrejske zajednice je bila Jevrejska gradska opština. Neposredno pred izbijanje Drugog svetskog rata, na teritoriji Jugoslavije je postojalo 117 gradskih opština, od čega su 105 bile učlanjene u jedinstveni Savez jevrejskih veroispovednih opstina, a 12 je bilo izdvojeno u Udruženje jevrejskih ortodoksnih opstina.6 Po pravilu, Sefardi i Aškenazi, iako pripadnici jedinstvenog Saveza, bili su učlanjeni u posebne opštine, čak i kada su živeli u istom gradu, bogosluženja su obavljali u odvojenim sinagogama,7 a i groblja su im bila odvojena. U većim gradovima bile su organizovane gradske Jevrejske opštine, a sve one su bile udružene u Savez jevrejskih verispovednih opština, radi koordinacije akcija i medjusobne pomoći.
Ideja o udruživanju pojedinačnih gradskih jevrejskih opština na prostoru na kojem je kasnije bila formirana jugoslovenska država je postojala i pre Prvog svetskog rata. Ali, tek posle stvaranja Kraljevine, bilo je zaista moguće i realizovati ovu ideju u delo. Pripremeni period za stvaranje organizacije, koja bi predstavljala sve jugoslovenske Jevreje, trajao je od 1919. do 1920. godine. Jedinstveni Savez jevrejskih veroispovednih opština Jugoslavije (u daljem tekstu Savez) bio je formiran 1920. godine. Prvi predsednik je bio Hugo Špicer,8 a potpredsednik Fridrih Pops.9 Period od 1921. do 1933. godine bio je značajan kao period u kojem je došlo do učvršćenja medjusobnih veza i situiranosti Zajednice u okviru Kraljevine. U tom periodu su Jevreji dobili svog predstavnika u Skupštini u ličnosti rabina dr Isaka Alkalaja.10
Takodje, u ovom periodu je bio donet i Zakon o jevrejskoj verskoj zajednici,11 kojim je bio pravno uredjen položaj Jevreja u Jugoslaviji. Ovim zakonom je, između ostalog, bio odredjen i iznos državne subvencije, koji je, ako se posmatra u odnosu na broj pripadnika, bio najveći u državi. U Sarajevu je, u ovom periodu, bio osnovan Srednji jevrejski teološki zavod. Na osnivačkom sastanku Svetskog jevrejskog kongresa 1936. godine jugoslovenski Savez je imao svoje predstavnike i bio je jedan od osnivača. Najzad, period od 1933. godine do početka rata u Jugoslaviji je za jevrejsku populaciju u Jugoslaviji, kao i svuda u Evropi, bio težak. To je bilo vreme jačanja anti-semitizma svuda u svetu, pa tako i u Kraljevini.
Pod velikim psihološkim pritiskom, zabrinut vestima o sudbini svojih sunarodnika u zemljama koje su već bile u zagrljaju Trećeg rajha, veliki broj jugoslovenskih Jevreja se okretao očajničkom pribežištu - napuštanju vere svojih predaka i prihvatanju onih konfesija za koje su pretpostavlali da će im pomoći da prežive zla vremena koja su nailazila.12 Međutim, to im, evidentno, nije mnogo pomoglo, jer su u jugoslovenskoj štampi, neki na već nastupajućem talasu antisemitske histerije, a neki iz čistog senzacionalizma i neprimerene indignacije, s prezrenjem komentarisali ovo, ozbiljnim okolnostima izazvano, pokrštavanje Jevreja i nazivali ih beguncima, izdajicama, kukavicama, otpadnicima i niskim slojem ljudi.13 I pored svih odricanja i psiholoških trauma koje su morali da pretrpe zbog prelaska u tuđu veru, i pored toga što su pokršteni Jevreji prekinuli veze sa jevrejstvom i jevrejskom zajednicom i trudili se da se uklope, po svaku cenu, i u sladu sa novim statusom, treba naglasiti da su svi oni, po izvršenoj okupaciji, bili, u smisli nemačkih odredbi, smatrani za lica jevrejskog porekla i kao takva tretirani. 14
U godinama koje su prethodile otvorenom oružanom sukobu sa Trećim Rajhom, vlada Kraljevine Jugoslavije je bila ozbiljno zabrinuta za opstanak svoje države i sudbinu svojih naroda. Osnova ove bojazni je imala realno ishodište u postavkama i formulaciji "naučnog" polazišta nacional-socijalističke teorije o biološkoj nadmoći "arijevske", odnosno nemačke, rase koju je priroda predodredila da vlada drugim narodima, ili da ih uništi. U predodređenoj hijerarhiji naroda, na dnu lestvice su bili slovenski narodi, kojima je bilo dozvoljeno da očuvaju biološku supstancu, ali im je trebalo unuštiti državnost i pretvoriti ih u sluge Rajha. Početkom 1940. godine, iz govora koji je Hitler održao u povodu godišnjice stupanja na vlast, moglo se sasvim jasno shvatiti da bi i pripadnici drugih naroda, najpre slovenskih, kao najnižih na dnu poželjne lestvice, mogli biti klasifikovani kao "rasno nepoželjni" i tretirani kao takvi. To je, faktički, značilo da je i stanovništvo Kraljevine, budući većinom slovensko, moglo izgubiti status naroda na »lestvici« (kako je to već bilo predviđeno za Poljsku) i preći u kategoriju naroda koji se već nalazio van svake hijerarhije, tamo gde je, prema rasističkoj teoriji pripadao jevrejski narod, koji je, u skladu sa ovom kvazinaučnom teorijom, bio identifikovan sa Apsolutnim zlom, neprijateljem celog čovečanstva, radi čijeg spasa je morao biti sistematski i potpuno uništen.15 Hitler, lično, razmišljao je o »polonizaciji« Srbije, a od bliskih saradnika je dobijao i sugestije da potpuno uništi Srbe. Praktični vojni, politički i ekonomski razlozi su svakako bili osnovni ciljevi velikog nemačkog Rajha u delovanju prema Jugoslaviji i prema Srbima, a motivacione i ideološke osnove bile su u svojoj suštini rasističke.16
Ovu nagoveštenu, ali objektivno vrlo realnu i blisku pretnju, treba svakako uzeti u obzir pri odredjivanju stava o odluci Vlade Kraljevine Jugoslavije da donese Uredbu o upisu u škole lica jevrejskog porekla u školskoj godini 1940/41. Uredba nije bila doneta olako i ne bez velikih dilema i prethodnih konsultacija. Glavni zagovornik i inicijator donošenja ove i drugih uredbi, koje su bile otvoreno anti-semitskog karaktera, bio je Antun Korošec, tadašnji ministar prosvete17. Konačnom uobličavanju i ozvaničenju Uredbe je prethodila živa i dobro organi-zovana aktivnost Savez u nastojanju da se pronađe način da se njeno donošenje bar odloži, ili da se nekako drugačije spreči da Jevreji postanu građani drugog reda. Citavih mesec dana, od 3. septembra do 3. oktobra 1940. godine, predstavnici Savez su neumorno obilazili kabinete i vodili razgovore sa gotovo svim ministrima u Vladi. Kod ministra Korošeca je već 4. oktobra na pregovore otišao lično vrhovni rabin Jugoslavije, dr Isak Alkalaj. Već sledećeg dana on je, zajedno sa dr Fridrihom Popsom, predsednikom Savez, posetio i ministra pravde, doktora Lazara Markovića. Vrhovni rabin Jugoslavije je, po ovom pitanju, bio primljen i u audijenciju kod kneza-namesnika, Pavla Karađorđevića, lično. Dva dana kasnije je posetio i predsednika Ministarskog saveta Dragišu Cvetkovića. Za to vreme predstavnici Saveza su posetili i sledeće ličnosti: ministre Branka Cubrilovića i Juraja Šuteja, potpredsednika ministar-skog saveta, dr Vlatka Mačeka, kao i predsedništvo Narodne odbrane i jugoslovenskog Sokola. Pri svim audijencijama i razgovorima koji su tada vođeni, osim u audijeciji kod ministra Korošeca koji nije skrivao svoja ubeđenja i namere, predstavnici Savez su dobili uveravanja da je ova mera samo privremena, i da će verovatno biti povučena, a da će »prilikama nametnute mere«, ako do njih uopšte bude došlo, biti vrlo blage.18 I pored svih ovih uveravanja i obećanja sa najvišeg nivoa, Uredba je već bila pripremljena, zvanično objavljena u Službenim novinama 5. oktobra 1940. godine19 i odmah stupila na snagu na teritoriji cele Jugoslavije. Ukoliko uvažimo relevantne statističke podatke za period 1939/1940, dolazimo do podatka da je bez mogućnosti pohađanja nastave ostalo 7800 jevrejske dece svih uzrasta koja su već bila obuhvaćena sistemom školovanja, kao i da je, potencijalno, ovo osnovno ljudsko pravo bilo uskraćeno za oko 3000 jevrejske dece koja su tek stasala za polazak u školu i trebalo da se upišu u prvi razred osnovne škole. Ovu, kao i sve ostale uredbe, otvoreno antisemitskog sadržaja, koje su iza nje sledile, potpisali su najpre predsednik Ministarskog saveta Dragiša Cvetković i potpredsednik Ministar-skog saveta Vlatko Maček, a iza njih i svi ostalih ministri. Sem krajnje restriktivnih odredbi o upisu lica jevrejskog porekla u školske ustanove na svim nivoima, u istom broju Službenih novina je bila objavljena i Uredba kojom se Jevrejima zabranjivalo trgovanje predmetima za ljudsku ishranu.20 Pregledom i analizom prethodno navedenih statističkih podataka, dolazimo do zaključka da je ovom Uredbom bilo direktno pogođeno 7.530 lica jevrejske nacionalnosti, uglavnom muškog pola, za koje možemo pretpostaviti da su bili u poziciji jedinog hranioca porodice, čime odredbe ove Uredbe dobijaju na svojoj težini i odsustvu humanosti. Takođe, ovom Uredbom je indirektno bilo pogođeno i 350 lica koja su vršila rabinske i ostale svešteničke dužnosti, kao i 700 lica koja su bila svrstana u kategoriju ostalih zanimanja.
Usvajanje ovih Uredbi i primena tzv. NUMERUS CLAUSUS-a na određeni deo građanstva predstavlja najuočljiviji indikator početka diskriminatorske poli-tike prema Jevrejima u Kraljevini Jugoslaviji. Do njihovog konačnog uobličavanja i donošenja se nije došlo sasvim jednostavno i glatko. Kada su već bile donešene i stupile na snagu, bile su opravdavane kao iznuđene realnom međunarodnom situacijom i potrebom da se na taj način učini iskorak i pruži dokaz dobre volje opasnom susedu koji je u jesen te, 1940. godine, već pregazio celu Evropu.Međutim, evidentno je da su ovi diskriminatorski zakonski akti bili izraz shvatanja u Vladi i ostalim relevantnim strukturama jugoslovenskog društva, a uzevši u obzir sve realne i pretpostavljene pretnje rasističke ideologije nacizma o kojima smo već govorili, da postoji stvarna potreba za zaštitom nacionalnih interesa na način kako su to učinile i ostale evropske države (i ne samo one) i da se ne treba oglušiti na savete i primer velikog Rajha.
Iako se najveći deo slovenskog i ostalog stanovništva Kraljevine Jugoslavije brinuo uglavnom za svoj lični opstanak i tražio način da »pregrmi« zla vremena koja su nailazila, ne pokazujući otvoreno antisemi-tizam u onoj meri u kojoj je to bilo izražavano kod nekih drugih naroda i država, ipak je bilo pojedinaca i različitih krajnje desničarski organizovanih pokreta koji su, u svojim programima, otvoreno zastupali potrebu sprovođenja zakona o čistoći rase i koji su delovali u skladu s tim, otvoreno i bez ozbiljnijih sankcija od strane vlasti 21 U celom ovom periodu, jevrejske opštine su se trudile da pažljivo prate sve promene u ponašanju državnih vlasti i politike prema nacionalnim i drugim manjinama, kako bi mogle reagovati na vreme, prilagoditi se aktuelnim zahtevima i zaštititi svoje članstvo. Osnovna polja delatnosti bila su: humanitarni, kulturno-umetnički, religiozni, pedagoški i rad na popularizaciji sporta, slično kao što je to bio slučaj i kod ostalih manjina u Jugoslaviji.
Kada govorimo o političkom angažovanju Jevreja, trebalo bi da znamo da je njihovo odredjenje prema široj društvenoj i državnoj zajednici imalo ishodište u ličnom razrešenju osnovnog pitanja i dileme: da li je jevrejstvo samo vera, ili je i nacija. Od toga je zavisilo i formiranje njihovog odnosa i zauzimanja stava u svakodnevnom zajedničkom životu sa ostalim gradjanima. Prema određenju po ovom pitanju, profilisale su se tri osnovne grupe: cionisti, integracionisti i asimilacionisti. Asimilacionisti su smatrali da je neophodno da se Jevreji odreknu svakog isticanja svojih religioznih i drugih posebnosti kako bi se što potpunije uklopili u sredinu u kojoj su živeli, što je u krajnjem ishodu značilo potpuno prekidanje svih veza sa jevrejstvom. Integracionisti su smatrali da Jevreji treba da insistiraju na tome da zadrže svoju religiju, judaizam, kao bitnu odliku svoje posebnosti, dok su sebe nacionalno doživljavali kao pripadnike naroda u čijoj državi žive. 22 Najveći i najbolje organizovan deo Jevreja u Kraljevini je pripadao cionistički orijentisanoj grupi. Oni su insistirali na tome da judaizam ne predstavlja samo religioznu, već i nacionalnu kategoriju i da je potrebno učiniti sve kako bi se osnovala Jevrejska država u Palestini, kuda bi se kasnije, odselili svi Jevreji. U medjuratnom periodu cionistički pokret je imao dosta pristalica u Jugoslaviji.23 Njihove ideje su, teritorijalno posma-trano, bile sporije prihvatane u Beogradu i Srbiji. Kao osnovni razlog tome može se uzeti visok stepen integrisanosti Sefardskog stanovništva, koje je preovladjivalo na ovim prostorima, u srbijansko društvo, a koji je bio ostvaren još i pre Prvog svetskog rata i ujedinjavanja južnoslovenskih teritorija u jednu državu.24 Kada je, posle 1933. godine, došlo do porasta antisemitizma u celoj Evropi, ideja cionizma je zadobila brojne pristalice. Iz mnogih zemalja su krenuli čitavi talasi ilegalnog useljavanja u Palestinu, ali ne i iz Jugoslavije. O tome najrečitije govore podaci prema kojima se u Palestinu iselilo 3% evropskih, a tek 1% jugoslovenskih Jevreja. Jugoslovenski gradjani jevrejskog porekla su se u Palestinu iseljavali pojedinačno.
Ratni period
Plan o potpunom uništenju Jevreja u Evropi uopšte, pa tako i u Jugoslaviji, najvećim delom bio je sproveden u toku Drugog svetskog rata. Sa napadom sila Osovine i okupacijom jugoslovenskih teritorija posle kratkog Aprilskog rata, počela je najveća tragedija u istoriji Jevreja u Jugoslaviji. Teritorija Kraljevine Jugoslavije je bila raskomadana i teritorijalno preoblikovana. Formalno gledano, okupatori su bili različiti. Pored Nemaca, u pojedinim delovima su bili prisutni Italijani, Mađari i Bugari. Takođe i unutrašnje uređenje i linija odgovornosti prema okupatorskoj vlasti su bili različito organi-zovani. Suštinski, međutim, u sprovođenju mera kojima je trebalo da se obezbedi postizanje "konačnog rešenja" na svim tertorijama, nije bilo nikakve razlike. Budući da se državna tvorevina pod nazivom Nezavisna Država Hrvatska, nastala na prostoru nekadšnje Hrvatske i Bosne i Hercegovine pokazala kao kooperativna, dok su na teritoriji, koja u nemačkim vojnim krugovima nije imala neki poseban naziv, već je označavana kao "Područje vojnog upravnog komadanta u Srbiji", otpočeli vojni sukobi sa dva ustanička pokreta, komunističkim i legitimističkim, koji su, uz to, još i sarađivali međusobno, Hitler je u Beograd za vojnog zapovednika poslao generala Franca Bemea, sa ovlašćenjima da primeni sve potrebne mere za svladavanje otpora tamošnjeg stanovništva. Beme je odmah naredio da se, pored komunista i ostalih sumnjivih lica, uhapse i svi odrasli jevrejski muškarci i da se u slučaju gubitaka Vermahta oni streljaju za odmazdu (bez obzira na to da li su sami bili komunisti ili simpatizeri ovog pokreta). Ovom zapovešću, kojom je ubijanje bilo lažno prikazano kao vojna mera, Beme je u Srbiji uveo holokaust.25 Na ovaj način su nemačke okupacione snage u Srbiji imale tu monstruoznu "privilegiju" da se u realizaciju "konačnog rešenja" uključe u njegovoj najranijoj fazi. Interniranje Jevreja u Srbiji je otpočelo 15. jula 1941. godine, formiranjem "Jevrejskog logora" u Šapcu. Upravo su zatočenici ovog logora, streljani oktobra 1941. godine, bili prve žrtve proklamovanog principa o očuvanju čistoće rase.26
Na svim okupiranim teritorijama, podjednako, nastojalo se da se celokupno jevrejsko stanovništvo izdvoji i zatvori u logore koji su, u početku, bili zamišljeni kao radni, sabirni i koncentracioni. Polazilo se od toga da nije "korisno" odmah jednostavno pogubiti lice jevrejske nacionalnosti, već da je mnogo celishodnije najpre upotrebiti ga kao radnu snagu, dok god je to moguće, a tek na kraju procesa totalnog izrabljivanja ovog ljudskog bića je sledio odlazak u koncentracione logore, gde su zatvorenicima oduzi-mali preostalu odeću, pedantno ih lišavali zubnih i ostalih proteza od plemenitog materijala, a zatim bi ih likvidirali fizčki, i tada su bili u prilici da iskoriste delove njihovih zemnih ostataka za potrebe svoje zanatske manufakture, ili su ih, zbog velike brojnosti i potrebe za bržim uništenjem dokaza svojih zločina, spaljivali u krematorijumima, a njhov pepeo koristili da povećaju plodnost svog obradivog zemljišta. Ovakva sudbina bila je namenjena i jugoslovenskim Jevrejima. Postojali su mešoviti logori, u kojima su, pored Jevreja, bila zatvarana i lica ostalih nacionalnosti za koja je bilo procenjeno da predstavljaju pretnju za "novi poredak", a ponegde su bili formirani i čisto jevrejski logori. Ovde ćemo pomenuti samo najbrojnije i najozloglašenije logore. Na teritoriji Srbije: koncentracioni logor "Topovske šupe" na Autokomandi, koncentracioni logor "Banji-ca", koncentacioni logor "Sajmište" (svi u Beogradu), kocentracioni logor u Šapcu, koncentracioni logor "Crveni Krst" u Nišu. Na tertoriji pod bugarskom okupacijom: sabirni logor u Skoplju. Na teritoriji NDH: sistem logora u Jasenovcu, logor u Gospiću, logor u Đakovu, logor u Kerestincu, Sarajevu i drugi. Na teritoriji pod italijanskom okupacijom: sistem logora poznatih pod zajedničkim imenom Dubrovački logor, Kraljevački logor, Brački logor, Hvarski logor, logor na Rabu. Jevreji sa teritorije Kosova i Metohije su bili, uglavnom, transportovani u logore u Albaniji, odakle su, kasnije bili prebačeni u logore Bergen Belsen, Aušvic.27
Kao rezulatat svega toga, zajedno sa oko dva miliona drugih gradjana Jugoslavije i oko šest miliona drugih Jevreja u Evropi, izgubilo je živote i oko 80% od ukupnog broja jugoslovenskih Jevreja, tj. oko 60 000 ljudi.28 Jevrejska društvena i privatna imovina i kulturne dragocenosti su bile skoro u potpunosti opljčkane i uništene. Bilans ovog stradanja, koje je trajalo pune četiri godine, zaostaje jedino za tragedijom Jevreja u Poljskoj. Pored 60.000 ubijenih, medju onima koji su preživeli to užasno doba bio je veliki broj onih koji se nikada nisu fizički i psihički oporavili od strahovitih patnji i tortura kojima su bili podvrgnuti. Treba, međutim, istaći i to da jugoslovenski Jevreji nisu, tokom Drugog svetskog rata, bili samo žrtve i nemi svedoci dešavanja. Oni su učestvovali u redovima partizanskog Narodnooslobodilačkog pokreta u aktivnoj borbi protiv okupatora. Bili su, procentualno, podjednako zastupljeni kao i svi ostali jugoslovenski narodi, učesnici ovog pokreta. Možemo reći da je razlog velike brojnosti učestvovanja Jevreja u redovima narodno-oslobodilačkog pokreta29 bilo to što je NOP predstavljao jedini okvir, jedino mesto gde su se mogli osećati slobodni i ravnopravni i gde su mogli računati na solidarnost. Njihovo učešće je bilo u početku malobrojno, mada ih je bilo i medju prvo-borcima i organizatorima NOP-a. Najveći deo se priključio docnije, naročito posle sloma Italije i oslobodjenja znatnog dela jugoslovenskog primorja. Učestvovali su i u ilegalnim antifašističkim organizacijama u ratnom zarobljeništvu u Nemačkoj, Italiji i Švajcarskoj,30 a takodje i u antifašističkom radu u drugim internirskim logorima i u izbeglištvu.
Posleratni period
Po završetku Drugog svetskog rata preko teritorije Jugoslavije, uz prećutno odobravanje jugoslovenskih vlasti je krajem 1946. godine, poluilegalno prešlo preko 7500 Jevreja, bivših zatočenika koncentracionih logora na svom putu iz Nemačke,31 Rumunije32 i drugih evropskih zemalja ka Palestini. Radilo se o Jevrejima koji nisu bili jugoslovenski državljani.
Jevreji koji su kroz Jugoslaviju tranzitirali iz logora smeštenih u američkoj okupacionoj zoni Nemačke su bili uredno snabdeveni papirima izdatim od strane američkih okupacionih vlasti kao i kolektivnom ulaznom vizom za Kubu, dobijenom od kubanskog konzula u Belgiji. Jevreji iz logora u Rumuniji su imali kolektivni pasoš, izdat od strane rumunskog Crvenog krsta, snabdeven, takodje kolektivnom kubanskom ulaznom vizom. Oni su u Palestinu bili prevoženi, brodovima koji su, uglavnom, bili nabAvljani u nekoj od južnoameričkih država. Po izlasku iz jugoslovenskih luka, dešavalo se da takvi brodovi otvoreno istaknu "cionističku zastavu", što su Britanci okarakterisali kao otvorenu provokaciju i ilegalni akt. Luka ukrcavanja je bio uglavnom Bakar, redje Sušak i Šibenik.33
Budući da je Palestina tada bila pod britanskim mandatom, a broj ovih useljenika daleko nadmšivao predvidjenu kvotu od 1.500 ljudi mesečno, engleske vlasti su oštro protestvovale kod jugoslovenskih diplomatskih predstavnika u Beogradu, Vašingtonu i Londonu, koji su odlučno negirali bilo kakvu umešanost zvaničnih vlasti u ovu operaciju. Ipak, ostalo je zabeleženo da su predstavnici Svetskog jevrejskog kongresa (u daljem tekstu SJK)34 u tom smislu vodili nezvanične pregovore sa Odeljenjem za repatrijaciju Komiteta za socijlno staranje FNRJ, kao i da su sa sadržajem tih razgovora bili upoznati Tito i Aleksandar Ranković.35 I dok je odlazak ovakvih transporta iz luke Bakar bio tolerisan od strane jugoslovenskih vlasti, Jevrejima koji su bili jugoslovenski državljani bilo je strogo zabranjeno da to učine.
O tome najeksplicitnije svedoče podaci iz izveštaja Ministarstva unutrašnjih poslova, pripremljenog od službe ovog Ministarstva za Aleksandra Rankovića, koji je, na samom dokumentu, dodao da "ovi podaci mogu poslužiti kod razgovora sa engl. ambasadom ili za odgovor na njihovu najnoviju notu". (U izveštaju se navodi: Jula meseca 1946. god. došao je u Jugoslaviju palestinski novinar Jakub Dziwiecki sa zadatkom da preko Jugoslavije organizuje prebacivanje Jevrejskih izbeglica u Palestinu. Pre njega prošao je kroz Jugoslaviju isto u vidu novinara jedan od rukovodilaca reemigracije u Evropi, Uberall. Na njihovu inicijativu Savez jevrejeskih opština tražio je dozvolu od Ministarstva unutrašnjih poslova FNRJ da se dozvoli prebacivanje Jevreja preko Jugoslacije. Odlukom Ministra unutrašnjih poslova FNRJ to im je bilo dozvoljeno. Oni su odmah pristupili organizaciji toga i prebacivanje organizovali na sledeći način.
Organizovali su u Zagrebu prihvatnu stanicu, koja je mogla da primi oko 4 hiljade Jevreja. Oni su dolazili u Jugoslaviju kao repatrirci sa repatriacionim dokumentima za razne zemlje, npr. za Italiju, Francusku, Juž. Ameriku itd. Preko svoje organizacije, razgranate po čitavoj Evropi, organizovano su dolazili u Jugoslaviju brodovi, specijalno pripremljeni za prebacivanje ljudi, tako da je npr. brod od 3 hiljade tona, mogao primiti 3 hiljade lica. Ti brodovi imaju jevrejske posade, a vlasništvo su organizacije HAGANA (vojnička ogranizacija u Palestini), koja vodi borbu i pod čijim rukovodstvom se vrše prebacivanja. Tako je 24. jula iz luke Bakar otišao brod sa 2.700 Jevreja. Taj brod je stigao u Palestinu 4. novembra. Iz luke Bakar otišla su dva broda, od kojih je jedan nosio 3.300, a drugi 520 lica. Manji brod se nasukao kod Rogoznice, te su svi Jevreji bili prebačeni na veći brod, koji je stigao do palestinske obale, ali su ga Englezi odvukli na Kipar. Treći brod otišao je iz Jugoslavije 26. novembra i isto je zaglavio na Kipru. Na njemu je bilo 774 Jevreja. Preko Jugoslavije ilegalnim putem prebačeno je 7.294 Jevreja.
Jevreji, koji su se prebacivali preko Jugoslavije, dolazili su iz Njemačke, gde se još sada nalazi oko 250 hiljada Jevreja, koji se mahom nalaze još uvjek po logorima u kojima su bili za vreme Njemaca, to naročito važi za englesku zonu. Pored toga prebacivali su se iz Mađarske, Rumunije, Cehoslovačke i manjim delom iz Poljske. Jevreji koji su dolazili iz Rumunije, Mađarske, Ceške i Poljske dolazili su sa ispravnim dokumentima, koje su im izdale gore pomenute države. Iz Poljske i Rumunije odlaze Jevreji naročito zbog toga što su ispostavljeni teroru bande. Iz Ceške su dolazili Jevreji-Njemci koji su se, zajedno sa Sudetskim Njemcima, trebalo iseliti iz Ceške u Njemačku. Jevreja-Mađara nije bilo mnogo. Jevreja iz Sovjetskog Saveza, prema našim informacijama i na osnovu naše kontrole, nije bilo. No, mogli bi eventualno imati poljske dokumente. ASMIPCG, PA, isto; takođe Arhiv muzeja istorije Jugoslavije, Fond Kancelarija Maršala Jugoslavije, I-3-b/486.

Sa završetkom ratnih dejstava i potpunim oslobodjenjem teritorije jugoslovenske države, počeo je povratak preživelih Jevreja, jugoslovenskih državljana iz narodno-oslobodilačke vojske, iz zarobljeničkih i internirskih logora i iz izbeglištva. Taj proces je trajao mesecima, u zavisnosti od raznih faktora. Od ukupnog broja predratnog jevrejskog stanovništva, rat je preživelo oko 15.000 ljudi. Od njih se u Jugoslaviju vratilo oko 13.500, a 1.500 se odlučilo, ili da ostane u zemljama gde su stigli za vreme rata, ili da se prijave za odlazak u Palestinu.36
File:Tabela1.jpg
Tabela 1, prema Davidu Pereri
Jevreji su se, po povratku svojim domovima, susreli sa opštom poratnom realnošću: veći deo njihovih kuća i druge imovine je bio porušen i rekviriran. Trebalo je sve započeti od početka i oni su se prihvatili toga izazova. Želeli su da rekonstruišu ne samo svoj lični i porodični život, koliko je to bilo moguće, nego i život
Perera David, isto str.136.
svoje jevrejske zajednice. Da bi se obnovila jevrejska zajednica, posle nečuvene tragedije uništenja, bilo je potrebno da se usaglasi delovanje tri odlučujuća faktora: volja za obnovom i sopstveni napor samih Jevreja; razumevanje i podrška šire javnosti i vlasti nove Jugoslavije37 i, najzad, pomoć i saradnja jevrejskih ustanova u svetu.
Samo dva dana posle oslobodjenja Beograda, 22. oktobra 1944. godine, Fridrih Pops, predsednik Saveza, koji je ratne godine proveo sakrivajući se kod prijatelja u Beogradu, je na ulazu u zgradu u kojoj se pre rata nalazilo sedište Saveza, ponovo postavio natpis "Savez jevrejskih veroispovednih opština", čime je simbolično označio obnavljanje rada Saveza u novoj Jugoslaviji. Priznavanje jevrejske zajednice de facto i dozvolu za njen daljnji rad, označilo je prisustvo delegata nove vlasti na otvaranju obnovljene sinagoge u Beogradu, 4. decembra 1944. godine. Zvanično, Savez je bila priznata za legalnog pred-stavnika jugoslovenskih Jevreja u proleće 1945. godine.38 Nekolicina najagilnijih članova su uložili veliki trud da Savez što pre postane operativan. Već 11. avgusta 1945. godine bio je organizovan privremeni Izvršni odbor. Njegova delatnost se odvijala kroz tri komisije: socijalno-kulturnu, zakonodavnu i finansijsko-administrativnu. Oktobra 1945. godine Albert Vajs, potpredsednik Saveza, David Alkalaj, predsednik beogradske jevrejske Opštine i Vladislav Klajn, major Jugoslovenske Armije i član Izvršnog odbora, su učestvovali na sastanku Evropske konferencije SJK u Parizu. Na taj način i formalno je bila obnovljena veza Saveza sa jevrejskim institucijama u svetu.39 Za svoje zasluge i doprinos u borbi za oslobodjenje, Jevreji dobili su odgovarajuće priznanje od strane novih juglovenskih vlasti. Dovoljno je naglasiti da je među nosiocima najvišeg ratnog odlikovanja nove Jugoslavije, Ordena narodnog heroja bilo i dvanaest Jevreja. Brojni Jevreji su bili nosioci raznih drugih odlikovanja za hrabrost, vojničke i druge zasluge za Narodno-oslobodilački pokret. Veliki je bio i broj onih koji su postigli visoke činove u Jugoslovenskoj armiji, u ratu i posle rata, pri čemu moramo naglasiti da je jedina žena sa činom generala bila upravo Jevrejka, Roza Papo.40 Nije bilo jugoslovenskih Jevreja koji su sarađivali sa okupa-torima. Možemo reći da je promena društvenog uredjenja u Jugoslaviji unekoliko uticala i na promenu kvalifikacione strukture jednog dela članova jevrejskih opština. Dok je, prema podacima za 1938. godinu samo 571, odnosno 0,8% jevrejskog stanovništva Jugoslavije bilo u državnoj službi, a u jugoslovenskoj vojsci samo nekolicina, posle rata se njihov broj popeo na preko 30%. Ovde moramo uzeti u obzir činjenicu da je znatan broj intelektualaca (lekara, zubara, apotekara, veterinara, inženjera, pravnika, ekonomista i sl.) nastavio svoju profesionalnu karijeru u okviru državnih ustanova, tj. prešao u državnu službu. Prema podacima za 1938. godinu, medju jevrejskim stanivoništvom u Jugoslaviji, bilo je više od 5% onih koji su se svrstavali u kategoriju privatnih činovnika i nameštenika, dok je, posle rata, najveći deo iz ove kategorije našao zaposlenje u državnim preduzećima, a samo je mali broj nastavio da samostalno obavlja svoje zanimanje do odlaska za Izrael. Samostalnih trgovaca, trgovačkih putnuka i agenata je 1938. godine bilo čak 9,5% od ukupnog broja jevrejskog stanovništva. Izvestan broj ovih ljudi je posle rata nastavio sa samostalnom delatnošću, dok nije bila izvršena i nacionalizacija trgovinskih radnji, te su se i oni uklopili u državna preduzeća. Deo komunistički orijentisane omladine je učestvovao u partizanskom pokretu. U borbi je srazmerno veliki broj dobio razne činove podificira i oficira i posle rata je uglavnom ostao na službi u Jugoslovenskoj narodnoj armiji. Razlog zbog čega se, u priloženoj tabeli, u rubrici "u JNA" ne prikazuje veći broj je u tome što se najveći broj Jevreja-oficira i podoficira nije formalno učlanio u jevrejske opštine. Kao i medju ostalim nacionalnostima, i medju Jevrejima je posle rata naglo porasla brojnost studentske populacije. Dok je u školskoj godini 1938-1939. studiralo svega 0,9% ukupnog broja članova jevrejskih opština, posle rata taj procenat je stalno rastao, da bi se 1952. godine popeo na 4%. Broj zemljoradnika i zemljoposednika u jevrejskoj populaciji u Jugoslaviji je i pre Drugog svetskog rata bio neznatan, svega 0,15%. Izvestan broj zemljoposednika je opstao i u prvim posleratnim godinama, dok nije sasvim iščezao sprovodjenjem agrarne reforme.
Položaj jevrejske manjine u novoj Jugoslaviji je bio dobro utemeljen zahvaljujući stalnoj politici prilagođavnja. Bio je to jedan od retkih primera gde se manjina nije manifestovala kroz religiju. Položaj Jevreja u novoj Jugoslaviji bi se najbolje mogao opisati frazom "verska zajednica ateista" koju je prvi put upotrebio Albert Vajs 1954. godine.41
File:Tabela2.jpg
Tabela 2, prema Davidu Pereri
Mreža jevrejskih opština je posle rata bila reorganizovana prema zakonima koji su važili u Kraljevini Jugoslaviji. Po tim zakonima, opštine su prvenstveno bile tretirane kao verske zajednice. U ranom posleratnom periodu one su bile obnovljene pod starim nazivom "Savez jevrejskih veroispovedniih opština Jugoslavije". Na području Vojvodine je deo jevrejske populacije bio organizovan u Udruženje ortodoksnih jevrejskih opština, koje je postojalo i pre rata, sa sedištem u Subotici i organizovanim članstvom u Senti, Adi, Bačkom Petrovom Selu, Molu i Iloku, sa preko 500 preživelih članova, koji se uvećavao povratkom interniraca posle završetka rata. Najveći broj Jevreja koji se posle rata vratio u Jugoslaviju naseljavao se u većim gradovima, iako nisu ranije tamo živeli.
Nasuprot tome, u mnogim mestima gde su pre rata postojale jevrejske opštine, nije više uopšte bilo Jevreja, ili je njihov broj bio tako mali da nisu postojali uslovi za formiranje opštine. Do 1946. godine je bilo formirano ukupno 56 jevrejskih opština, od koih su neke, u većim gradovima, postale matične opštine za Jevreje iz manjih okolnih mesta u kojima opštine nisu mogle biti formirane. Na smanjenje manjih, pa i nekih srednjih jevrejskih opština, uticala je vrlo prisutna unutrašnja migracija. Migracioni pravci su vodili iz manjih naselja do velikih gradova. Kao osnovni razlozi za ovu pojavu se može navesti to što mnogi Jevreji, koji su se vraćali iz logora, zarobljeništva i internacije nisu želeli da se vraćaju u stara mesta boravka, kao i težnja pojedinaca da žive u jačim jevrejskim zajednicama. Kako je tekla ta migracija u periodu 1946-1952. godine možemo videti iz navedene tabele:
File:Tabela3.jpg
Tabela 3, prema Davidu Pereri
Položaj svih posleratnih jevrejskih opština se temeljio na Zakonu iz 1945. godine. Nije postojao poseban zakon kojim je bio uređen status jevrejske zajednice. Problem je nastupio kod tumačenja - da li jevrejsku zajednicu treba smatrati etničkom ili religioznom grupom.
Najvažniji element za jevrejsko stanovništvo u posleratnoj Jugoslaviji je bilo stalno nastojanje da pronadje sve moguće načine da se uključi u zajedničku borbu za učvršćenje rezultata narodno-oslobodilačke borbe i tako stvori uslove za tretiranje Jevreja kao ravnopravnih gradjana.42 Jevrejski zvaničnici i ličnosti koji su svojim obrazovanjem, ugledom u jevrejskoj zajednici ili nekim drugim kvalitetom bili uzor svojim sunarodnicima neprekidno su isticali da njihov narod duboko oseća pozitivne promene u posleratnoj Jugoslaviji. Naglašavali su da su, po prvi put, slobodni da se osećaju i izjašnjavaju kao Jevreji i da su zahvalni zbog toga. Pozivali su sve pripadnike jevrejske zajednice da se uredno odazivaju svim pozivima narodne vlasti i ispunjavaju svoje gradjanske dužnosti i obaveze. Ova taktika je i zvanično bila utvrđena na Kongresu SJVOJ koji je bio održan u Beogradu 29 - 30. marta 1947. godine.43 Pitanje statusa jevrejske zajednice je ponovo dobilo na aktuelnosti posle značajnog smanjenja brojnosti njenih članova, posle organizovanog odlaska njenih članova u Izrael u periodu 1948 - 1952. godine,44
Rezime
Brojnost jevrejske populacije u Kraljevini Jugoslaviji, je prema statističkim podacima iz 1938. godine iznosila 17.370 porodica sa 71.342 člana. Osnovna organizaciona jedinica jevrejske zajednice je bila Jevrejska gradska opština. Život jugoslovenskih građana jevrejske nacionalnosti je bio pravno regulisan "Zakonom o verskoj zajednici Jevreja u Kraljevini Jugoslaviji" od 13. decembra 1929. godine.
U toku Drugog svetskog rata, doslednom i sistematskom primenom antisemitskih zakona, živote je izgubilo oko 80% jugoslovenskih Jevreja, odnosno oko 60.000 ljudi.
Međutim, tokom Drugog svetskog rata jugoslovenski Jevreji nisu bili samo žrtve i nemi svedoci dešavanja. Oni su aktivno učestvovali u redovima partizanskog narodno-oslobodilačkog pokreta u aktivnoj borbi protiv okupatora. Bili su, procentualno, podjednako zastupljeni kao i svi ostali jugoslovenski narodi - učesnici ovog pokreta. Po završetku ratnih dejstava, prihvatili su se teškog zadatka da, zajedno sa ostalim svojm sunarodnicima, obnove porušenu i razorenu domovinu. Svoj doprinos su dali kako na polju unutrašnje izgradnje države i društva, tako i na ostvarenju spoljnopolitičkih veza i ciljeva kojima je težila nova Jugoslavija.
Kada je, stvaranjem države Izrael 14. maja 1948. godine, jevrejski narod dobio svoju matičnu zemlju, mnogi jugoslovenski Jevreji su iskoristili priliku da se isele, što im jugoslovenske vlasti nisu zabranjivale, kao što je to bio slučaj u ostalim zemljama tzv socijalističkog bloka. Jevreji poreklom iz Jugoslavije su nastavili da neguju veze sa bivšom domovinom.
(Nastavak u sledećem broju: Iseljavanje) FUSNOTE
1. Kapetan Albala je u to vreme bio u misiji u SAD, u koju ga je uputila srpska vlada u cilju pridobijanja američkog javnog mnjenja za srpsku stvar, a Milenko Vesnić je, tada, u SAD boravio, tadodje, državnim poslovima. Arhiv jevrejskog istorijskog muzeja Beogradu (u daljem tekstu AJIM) fond Zaostavština Davida Albale. Detaljnlje vidi kod M. Koljanin, Druga misija dr Davida Albale u Sjedinjenim Američkim Državama 1939-1942 godine, Jevrejski Zbornik, Beograd 2003, 7-77. Dr David Albala je bio jedan od osnivača cionizma u Srbiji i ulazi u red nekoliko najuglednijih i najagilnijih cionističkih vođa i neumornih delatnika za ostvarenje cionističkog sna o formiranju Erec Izraela, matične zemlje za sve Jevreje sveta. Albala je rođen u Beogradu. Završio medicinu u Beču. Bio je poliglota. Osim srpskog, govorio je nemački, francuski, engleski, italijanski i španski. Za vreme balkanskih ratova je služio kao trupni lekar. U Prvom svetskom ratu je takođe služio kao trupni lekar-rezervni sanitetski oficir do juna 1917. godine kada je bio stavljen na raspolaganje Minstarstvu inostranih poslova Srbije. 1917-1918. godine učestvovao je kao član delegacije Kraljevine SHS u Parizu. Bio je član Kraljevske srpske političke misije u SAD, gde je i umro vršeći poverene mu zadatke.
2.Prema: Ženi Lebl, Do «konačnog rešenja», Jevreji u Beogradu 1521-1942, Beograd 2001, str. 171.
3. U 11 mesta - Beograd, Zagreb, Sarajevo, Subotica, Novi Sad, Skoplje, Osijek, Zrenjanin, Bitolj, Senta i Zemun, živelo je oko tri četvrtine od ukupnog broja Jevreja u Jugoslaviji, dok su ostali bili nastanjeni po manjim gradovima. Perera David: "Neki statisticki podaci o Jevrejima u Jugoslaviji u periodu do 1938. do 1965. god.", Jevrejski almanah 1968-1970, Beograd, 1970, str 135.
4 Perera David, Isto, str 135.
5 Uglavnom su Jevreji-izbeglice iz drugih država Jugoslaviju nameravali da koriste kao zemlju tranzita, u želji da stignu na svoje krajnje odredište - Palestinu, ali im je ta namera bivala osujećena, pa su bili primorani da se nastane u Jugoslaviji, gde ih je zatekao rat, te su tu i stradali. Detaljniije vidi: Ristović Milan, U potrazi za utočistem. Jugoslovenski Jevreji u bekstvu od holokausta 1941-1945, Beograd, 1998, 495.
6 Ovo udruženje je bilo osnovano 1924. godine. Najveći gradski centar je bio u Subotici. Interesantno je napomenutida je Vojvodina u celom posmatranom periodu bila teritorija na kojoj su, uglavnom, bile smeštene ortodoksne opštine. One su na ovom prostoru obnovile svoju delatnost neposredno posle Drugog svetskog rata, u novoj Jugoslaviji. Neometano su postojale sve do početka organizovanog iseljavanja jevrejskog stanovništva u Palestinu (Izrael), kada su se svi kolektivno iseljavali.
7 Jedna od najpoznatijih i najlepših beogradskih sefardskih sinagoga, sinagoga Bet Izrael, teško je stradala u toku Drugog svetskog rata, najpre od nemačkog, a kasnije i od savezničkog bombardovanja. Na njenim temeljima je, kasnije, sagrađena Galerija fresaka u ulici Kralja Uroša.
8 Advokat iz Osijeka.
9 Advokat iz Beograda.
10 Dr Isak A. Alkalaj je na mesto vrhovnog rabina Kraljevine SHS bio postavljen novembra 1923. godine, a do tada je bio glavni rabin beogradske seferdske opštine.
11 Proglašen 13. decembra 1929. godine pod imenom "Zakon o verskoj zajednici Jevreja u Kraljevini Jugoslaviji". Lazić Ivan, Pravni položaj verskih zajednica u staroj i novoj Jugoslaviji, Naše teme, 6, Zagreb 1967, str. 1097.

12 Prema statistici koju je objavio Savez JOVJ, iz jevrejstva je, tokom 1938. godine, istupilo 821 Jevrejin, i to 241 strani i 580 jugoslovenskih državljana. Ovaj nesrazmerno veliki broj pokrštrnih tumačio se psihozom straha koja je te godine nastala u Jugoslaviji zbog glasina o donošenju protivjevrejskih zakona. Ženi Lebl, Do «konačnog rešenja», Jevreji u Beogradu 1521-1942, Beograd 2001, 272
13 Ženi Lebl, isto, 273-274
14 Prema Ženi Lebl, isto.
Ova ideološka postavka je bila bila uobličena u državni program uništenja Jevreja i poznat je kao izraz »konačno rešenje jevrejskog pitanja«. Prema Milan Koljanin, Nemačka okupaciona politika i genocid nad Jevrejima u Srbiji 1941-1942. god, Genocid u 20. veku na prostorima jugoslovenskih zemalja, Zbornik radova, Beograd, 2005,
15 str. 110-133.
16 Milan Ristović, Nemački »novi poredak« i Jugoistočna Evropa 1940/41-1944/45 Planovi o budućnosti i praksa, Beograd 1991, str. 47-55, 87-89.
17 Inače antisemita po ubeđenju.
18 Ženi Lebl, isto, str. 277.
19 Službene novine Kraljevine Jugoslavije, br. 229-LXXX-A, str. 1859, 5. oktobra 1940. godine
20 Službene novine Kraljevine Jugoslavije, br. 229-LXXX-A, str. 1858, 5. oktobra 1940. godine.
21 Kao što je, na primer, bio »Zbor«, profašistička organizacija Dimitrija Ljotića, stvorena po ugledu na Nacional-socijalističku partiju Nemačke, nacionalistička organizacija »Slobodni jug« Ljubodraga Stojadinovića, nacionalistčki pokreti u Crnoj Gori, Hrvatskoj i Sloveniji kao i profašistički orijentisani pokreti nekih nacionalnih manjina. Svi oni su svoju institucionalnu organizaciju u potpunosti sproveli posle vojnog sloma i okupacije jugoslovenskog prostora i stavili se na raspolaganje okupacionim vlastma.
22 Na primer: "Srbi mojsijeve vere " ili "Hrvati izrelitičke veroispovesti".
23 Kao i medju jevrejstvom celog sveta, uostalom.
24 Detaljnie vidi kod Popović Nebojša, Jevreji u Srbiji 1918-1941, Beograd 1997, 236.
25 Gabriele Anderl/Walter Manoschek, Neuspelo bekstvo, jevrejski *Kladovo - transport* na putu za Palestinu 1939 - 42, Beograd, 2004, str, 11
26 Gabriele Anderl/Walter Manoschek, isto.
27 Prema Jaša Romano, Jevreji Jugoslavije 1941-1945. Žrtve genocida i učesnici narodno-oslobodilačkog rata, Beograd, 1980, 590
28 Albert Vajs, Isto.
29 Prema raspoloživim podacima, u redovima NOV i POJ je za vreme Drugog svetskog rata učestvovalo nešto preko 1.300 Jevreja.
30 Samo radi primera treba navesti da je u logorima zarobljenih jugoslovenskih oficira u Nemačkoj na okupu bilo oko 400 Jevreja. U italijanskim logorima je bilo preko 300 Jevreja, uglavnom civilniih lica, koji su posle kapitulacije Italije bili kolektivno prebačeni u Švajcarsku i tamo internirani. Detaljnije vidi u Ivanković Mladenka, Jugoslovenski antifašisti u Švajcarskoj 1941-1945. godine, Beograd, 1996, 218.
31 Transport se vršio železnicom, preko teritorija Cehoslovačke, Madjarske i Jugoslavije u zonu "A" Julijske krajine. Ostalo je zabeleženo da je, samo u toku meseca aprila 1946. godine deset grupa ovakvih lica, u ukupnom broju od 582, prošlo vozom do pogranične stanice Divaci u zoni "A". Sve grupe su imale organizovano rukovodstvo koje je izjavljivalo da su članovi tih grupa u Jugoslaviju došli iz Austrije, Cehoslovačke, Poljske i Nemačke. Prema protestnoj noti Britanske ambasade Ministarstvu unutrašnjih poslova, br. 612, Arhiv Saveznog ministarstva Srbije i Crne Gore, fond Politička arhiva (u daljem tekstu ASMIPSCG, PA, 1946. god.kutija 60.
32 Transport se, takodje, vršio železnicom preko Velike Kikinde i Novog Sada do Bakra. ASMIPSCGS PA, kutija 60, službena zabeleška Branka Popovića, načelnika Odeljenja za repatrijaciju Komiteta za socijalno staranje.
33 Kao krajnje odredište je bila navedena neka od kubanskih luka. Medjutim, redovno se dešavalo da brod "zaluta" i pristane u lukama Palestine. Tako je i bio otkriven ovaj način prebacivanja ilegalnih jevrejskih useljenika: jedan od brodova je doživeo havariju u Istočnom Mediteranu i usledila je inspekcija britanskih mandatnih trupa.
34 Bili su to članovi organizacije Mosad Le-Aliyah Bet, dela organizacije Hagana, direktno odgovornih Svetskom jevrejskom kongresu koji je bio zvanično priznat od strane britanskih mandatorskih snaga u Palestini.
35 O tome najeksplicitnije svedoče podaci iz izveštaja Ministarstva unutrašnjih poslova, pripremljenog od službe ovog Ministarstva za Aleksandra Rankovića, koji je, na samom dokumentu, dodao da "ovi podaci mogu poslužiti kod razgovora sa engl. ambasadom ili za odgovor na njihovu najnoviju notu". (U izveštaju se navodi: Jula meseca 1946. god. došao je u Jugoslaviju palestinski novinar Jakub Dziwiecki sa zadatkom da preko Jugoslavije organizuje prebacivanje Jevrejskih izbeglica u Palestinu. Pre njega prošao je kroz Jugoslaviju isto u vidu novinara jedan od rukovodilaca reemigracije u Evropi, Uberall. Na njihovu inicijativu Savez jevrejeskih opština tražio je dozvolu od Ministarstva unutrašnjih poslova FNRJ da se dozvoli prebacivanje Jevreja preko Jugoslacije. Odlukom Ministra unutrašnjih poslova FNRJ to im je bilo dozvoljeno. Oni su odmah pristupili organizaciji toga i prebacivanje organizovali na sledeći način.
Organizovali su u Zagrebu prihvatnu stanicu, koja je mogla da primi oko 4 hiljade Jevreja. Oni su dolazili u Jugoslaviju kao repatrirci sa repatriacionim dokumentima za razne zemlje, npr. za Italiju, Francusku, Juž. Ameriku itd. Preko svoje organizacije, razgranate po čitavoj Evropi, organizovano su dolazili u Jugoslaviju brodovi, specijalno pripremljeni za prebacivanje ljudi, tako da je npr. brod od 3 hiljade tona, mogao primiti 3 hiljade lica. Ti brodovi imaju jevrejske posade, a vlasništvo su organizacije HAGANA (vojnička ogranizacija u Palestini), koja vodi borbu i pod čijim rukovodstvom se vrše prebacivanja. Tako je 24. jula iz luke Bakar otišao brod sa 2.700 Jevreja. Taj brod je stigao u Palestinu 4. novembra.
Iz luke Bakar otišla su dva broda, od kojih je jedan nosio 3.300, a drugi 520 lica. Manji brod se nasukao kod Rogoznice, te su svi Jevreji bili prebačeni na veći brod, koji je stigao do palestinske obale, ali su ga Englezi odvukli na Kipar. Treći brod otišao je iz Jugoslavije 26. novembra i isto je zaglavio na Kipru. Na njemu je bilo 774 Jevreja. Preko Jugoslavije ilegalnim putem prebačeno je 7.294 Jevreja.
Jevreji, koji su se prebacivali preko Jugoslavije, dolazili su iz Njemačke, gde se još sada nalazi oko 250 hiljada Jevreja, koji se mahom nalaze još uvjek po logorima u kojima su bili za vreme Njemaca, to naročito važi za englesku zonu. Pored toga prebacivali su se iz Mađarske, Rumunije, Čehoslovačke i manjim delom iz Poljske. Jevreji koji su dolazili iz Rumunije, Mađarske, Češke i Poljske dolazili su sa ispravnim dokumentima, koje su im izdale gore pomenute države. Iz Poljske i Rumunije odlaze Jevreji naročito zbog toga što su ispostavljeni teroru bande. Iz Češke su dolazili Jevreji-Njemci koji su se, zajedno sa Sudetskim Njemcima, trebalo iseliti iz Češke u Njemačku. Jevreja-Mađara nije bilo mnogo. Jevreja iz Sovjetskog Saveza, prema našim informacijama i na osnovu naše kontrole, nije bilo. No, mogli bi eventualno imati poljske dokumente. ASMIPCG, PA, isto; takođe Arhiv muzeja istorije Jugoslavije, Fond Kancelarija Maršala Jugoslavije, I-3-b/486.
36 Perera David, isto str.136.
37 Početkom maja 1945. godine, kao jedan od prvih zakona u novoj Jugoslaviji, bio donet "Zakon o zabrani izazivanja nacionalne, rasne i verske mrznje i razdora". "Službeni list DFJ" br. 36 od 29. maja 1945. godine.
38 Kirkanen Arri, Yugoslav Jewry, Aspects of Post-World War II and Post - Yugoslav Developments, Helsinki 2001, str.56.
39 ASMIPSCG, PA, 1945. god. kutija 24. 40 Detaljnije vidi kod Gordiejew Paul Benjamin, Voices of Yugoslav Jewry, New York 1999, 538.
41 Jevreji su bili tretirani kao nereligiozna manjina, iako su bili priznati i kao verska zajednica, na osnovu zakona iz 1953. godine.
42 Kao indikativno se može uzeti uputstvo koje je rukovodstvo SJVO uputilo svom članstvu uz cirkularno obaveštenje o opštim izborima 1945. godine. AJIM, fond Autonomni odbor, kutija 285.
43 AJIM, fond Pretsednčka komisija, kutija 1149.
44AJIM, fond Predsednička komisija, kutija 1149. JVO je pitanje masovnih alija (organizovanih talasa iseljvanja) pokrenulo još u junu 1948. godine (izveštaj A. Vajsa za Agence Juive, sa sedištem u Parizu. AJIM fond Predsednička komisija, kutija 1201.
Autor, mr Mladenka Ivanković, je naučni saradnik Instituta za noviju istoriju Srbije iz Beograda.

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License