Izvesnost Masovnog Stradanja I Iluzija Normalnosti

Milan Koljanin

Izvesnost masovnog stradanja i iluzija normalnosti

Stradanje Jevreja u Nemačkoj i u drugim zemljama do kojih je dopirala nacistička vlast ili uticaj nagoveštavali su da i Jevreji u Jugoslaviji mogu da očekuju slične nevolje. Jevrejska javnost je iz raznih izvora bila dobro obaveštena o prilikama u kojima žive Jevreji u drugim zemljama, kao i o sve jačim progonima, odnosno o događajima za koje će se kasnije ispostaviti da je reč o pojedinim fazama “konačnog rešenja jevrejskog pitanja” U obaveštavanju jevrejske javnosti je prednjačilo glasilo jugoslovenskih cionista zagrebački Židov. List je do informacija dolazio ne samo preko velikih agencija, svetske i jevrejske štampe, nego i preko svojih dopis-nika. Vesti o progonima Jevreja objavljivane su i u velikim jugoslovenskim listovima na osnovu izveštaja svetskih agencija, bez komentara.
Jevrejski čitaoci su dobijali i informacije o dis-kriminaciji i progonima Jevreja u raznim državama, pre svega onim sa jakim antisemitizmom, kakve su bile Rumunija, Mađarska i Poljska. Od 1933. godine sve češće su bile vesti o progonima Jevreja u nacističkoj Nemačkoj i ubrzo su postale najbrojnije. Bilo je poznato da su otvoreni koncentracioni logori, znalo se šta taj pojam znači, kao i da su Jevreji postali najbrojniji zatočenici. Krajem 1939. u Židovu je objavljeno da u “poznatom koncentracionom logoru” Buhenvaldu “umi-re dnevno nekoliko Židova od zaraznih bolesti ili od posljedica zlostavljanja.”(1)
Odmah posle izbijanja rata i nemačke okupacije najvećeg dela Poljske, počelo je sistematsko proganjanje Jevreja o čemu je Židov donosio iscrpne izveštaje. Kada su te vesti postale toliko brojne, višestruko proverene i potvrđene, i kada se pokazalo da se radi o do tada neviđenom stradanju, njima su posvećivani uvodnici i cele naslovne strane. Nedvosmislen zaključak velikih jevrejskih organizacija je bio da nacistička Nemačka sprovodi mere koje treba da dovedu do postepenog uništenja miliona Jevreja koji su se našli pod njenom vlašću.
Politika je 3. novembra 1939. prenela vest o preseljavanju Jevreja iz Moravske Ostrave, Katovica i Beča u “rezervat južno od Lublina”. Posle tri dana objavljena je vest da je preko 20.000 Jevreja iz Katovica prebačeno u okolinu Lublina. Pozivajući se na nemačku agenciju DNB, Politika je 20. novembra iste godine na prvoj strani prenela vest, pod naslovom “Zatvaranje barikadama jevrejskog kvarta u Varšavi.” Javnost je obaveštena da je guverner Varšave naredio da jevrejski kvart u Varšavi bude zatvoren barikadama i držan pod strogom kontrolom. (2)Vest je nagoveštavala stvaranje varšavskog geta, kako će se pokazati naredne godine.
Na osnovu niza sličnih vesti, u Židovu je 24. novembra 1939.objavljen članak u kojem su sakupljeni do tada poznati podaci o “rezervatu Lublin”. Utvrđeno je da nemačka vlada sprovodi koncentrisanje svih Jevreja iz Poljske, same Nemačke, Austrije i Češko-moravskog protektorata, ukupno njih oko tri miliona, u “Rezervat Lublin”. Vlada Rajha je ovo predstavljala svetu kao “pravednu lokalnu soluciju” jevrejskog problema. Time što će tako veliki broj ljudi biti koncentrisan u tesnom teritorijalnom getu oko Lublina, na jednom od naj-oskudnijih područja Poljske, bilo je jasno da deportovane čeka smrt od gladi, ukoliko budu još živi kada budu stigli. Detaljno je opisan i celi postupak kojem su podvrgnuti Jevreji: iseljenici moraju da predaju ključeve stana posebnom jevrejskom odboru pod nadzorom nemačkih vlasti, koje će zatim prodati sve zatečene stvari. Predviđeno je da po dolasku u “rezervat” sami izgrade kuće za sebe i da zatim svi rade na poljo-privrednim poslovima, sa izuzetkom lekara. Pri tome će nemačke vlasti u prvo vreme kontrolisati rad u novoj “jevrejskoj državi”, a kasnije će sami Jevreji upravljati svojim poslovima pod vrhovnim nemačkim nadzorom. Prenete su i vesti da je generalni guverner okupirane Poljske odredio da jevrejske opštine moraju da plate velike kontribucije, da su mnogi hramovi uništeni, veliki broj uglednih ličnosti uhapšen ili je poginuo, zbog rata i prisilnog raseljavanja uništena je većina porodica i njihovih egzistencija, uveden je prisilni rad pod najtežim uslovima. Zbog svega toga su učestala samoubistva. Iz britanske štampe prenet je i komentar da će stvaranje “jevrejskog rezervata” oko Lublina za okupatora biti izvor deviza jer će Jevreji iz SAD i Velike Britanije slati novac da spasu svoje saplemenike od smrti izglad-njivanjem. Vesti o stradanjima Jevreja u “jevrejskom rezervatu” ubrzo su potvrdili i nejevrejski očevici, kao i prvi jevrejski begunci iz transporta u Lublin.(3)
Tokom 1940. godine jevrejska javnost je izveštavana o novim merama diskriminacije i progona Jevreja u okupiranoj Poljskoj koji su prerastali u do tada neviđenu katastrofu. Prema naređenju Generalnog guvernera Franka svi Jevreji preko 12 godina morali su da nose žutu traku na rukavu, Jevrejima u gradovima zabranjeno je da hodaju po trotoaru i da dolaze u glavne ulice, zaplenjen im je sav imetak, a sav novac preko 2.000 zlota morao je biti uplaćen do kraja 1939. godine. Zaplenjena je sva roba iz jevrejskih trgovina, gotovina i depoziti u bankama, Jevreji su isterivani iz kuća na prisilni rad, jevrejskim opštinama je nametnuta obaveza da dnevno stave na raspolaganje određen broj ljudi za prisilni rad, nedeljno sledovanje hleba im je racionisano na 250 grama. Svi Jevreji su otpušteni sa posla bez nadoknade, dok su svi viđeniji hapšeni. Samo malobrojni su uspevali da pobegnu u Ukrajinu, jer su sovjetske pogranične snage terale begunce nazad. Vesti o merama protiv Jevreja donošene su i prema nemačkim službenim novinama za okupirane poljske oblasti, Verordnungsblatt des Generalgouverneurs fuer die besetzen polnischen Gebiete), ponekad i prema jevrejskom listu na poljskom jeziku iz Krakova Gazeta Zydovska u kojem su takođe objavljivane zvanične nemačke naredbe o Jevrejima. Objavljivane su i vesti o slučajevima masovnog ubijanja Jevreja u Poljskoj. To je bio slučaj sa masakriranjem preostalih 200 Jevreja u Ostrovu sa motivacijom da su odgovorni za požar jedne zgrade. Potvrde o stradanju Jevreja u Poljskoj stizale su i od svedoka iz neutralnih zemalja. Objavljivana su i saopštenja i izveštaji poljske izbegličke vlade o stradanjima Jevreja i Poljaka sa detaljima o zločinima pri čemu je nedvosmisleno isticano da njihovi mučitelji smatraju da im je “sveta misija” da istrebe Jevreje i Poljake i zauzmu njihova mesta.(4)
Sledile su nove vesti o užasnim uslovima u kojima su živeli poljski Jevreji, o pomoru jevrejske dece u Lublinu, uvođenju posebnih tramvajskih kola sa Davidovom zvezdom za Jevreje u Krakovu, detaljni izveštaji o organizovanju i delovanju jevrejskih saveta (Judenrate), koncentrisanju Jevreja u geta u Varšavi, Lavovu i nekim drugim gradovima, kao i o celokupnom represivnom sistemu kojem su podvrgnuti (4)
Vesti o represivnim merama protiv Jevreja u Poljskoj, među njima i o formiranju posebnog izolovanog dela Varšave za Jevreje i organizaciji života u njemu, prema nemačkim izvorima (DNB) doneo je i izrazito anti-semitski beogradski list Novi Balkan. (5)U moru ostalih članaka u kojima su pogrdnim rečima napadani Jevreji zbog svog “destruktivnog rada” u raznim zemljama čime izazivaju uvođenje sasvim opravdanih mera protiv njih, ovakve vesti su dobijale značenje primera za ugledanje. U drugoj polovini januara 1941. Novi Balkan je na prvoj strani preneo deo članka iz jednog praškog lista na češkom jeziku kojim je za 1941. godinu najavljeno “konačno rešenje”. “Jevrejština je svršila svoje na kontinentu/…/ Dok je u početku 1939. godine raspola-gala još relativno velikom moći, jevrejština je 1940. godine izgubila sve svoje pozicije. Pa ipak, godina 1941. biće konačno odlučujuća za nju, jer će /nedostaje nekoliko reči izbrisanih od cenzure; primedba MK) i jevrejštine potpuno nestati iz Evrope.(5)
Prema vestima koje su stizale do jevrejske javnosti u Jugoslaviji, velike jevrejske organizacije su ubrzo posle prvih obaveštenja o razmerama stradanja Jevreja u Poljskoj počele da prikupljaju dokumenta o tome, kao i da preduzimaju mere da se oni spasu od potpune propasti. Objavljivane su vesti o delovanju velikih humanitarnih organizacija (Joint, United Jewish Appeal) na slanju pomoći ugroženim Jevrejima, ali i drugim izbeglicama, među njima i katoličkim na čemu im se zahvalio i papa. I veliki jevrejski istoričar Simon Dubnov je već početkom 1940. godine ocenjivao da “u čitavoj židovskoj povijesti nema paralele tendenciji istrebljenja koju antisemitizam provodi danas protiv židovskog naroda./…/ Jedina nada za opstanak židovskog naroda je pobeda protiv tamnih sila; Židovi znaju gdje im je mjesto u ovoj borbi”. Profesor Dubnov se založio da Jevreji pripreme jednu “crnu knjigu” o svom stradanju na engleskom jeziku. (6)
I pored svih vesti o stradanjima Jevreja u Evropi, prvi čovek Svetske cionističke organizacije Haim Vajcman je tokom posete SAD prvih meseci 1940. davao umirujuće, optimističke izjave. On je tvrdio da se ostvarenje cionističkog cilja nastavlja, a “udarci ne mogu zaustaviti razvitak židovske domaje i ne predstavljaju više opasnost”. Slične izjave su tada davali i neki drugi istaknuti jevrejski političari što je u Židovu dobijalo istaknuto mesto. (7)
Neki istaknuti jugoslovenski jevrejski javni radnici mnogo realnije su sagledavali situaciju, među njima i dr David Albala. On se od decembra 1939. nalazio u specijalnoj diplomatskoj misiji u SAD. Ubrzo po dolasku ušao je u cionističke krugove u Vašingtonu pokušavajući da navede američke cioniste i rukovodstvo Svetske cionističke organizacije na mnogo aktivnije delovanje u vezi sa stradanjem evropskih Jevreja. I pored velikog angažovanja, naročito tokom 1941. godine, Albala je doživeo velika razočarenja, posebno zbog odbijanja njegovog predloga za delimičnu evakuaciju Palestine. On je postao vrlo kritičan prema cionističkom rukovodstvu i samom Vajcmanu, jer su oni, po njegovom mišljenju, bili potpuno nedorasli zadatku sa kojim su se suočili. (8)
Sa odmicanjem rata velike jevrejske organizacije su upozoravale da će se neizmerno uvećati pomor evropskih Jevreja ukoliko se značajno ne poveća pomoć. U vezi sa organizovanjem slanja pomoći ugroženim Jevrejima u Jugoslaviji, za početak juna 1940. najavljen je dolazak predstavnika evropskog odeljenja Džointa Morisa Tropera. Izveštavalo se i o velikim teškoćama koje Džoint ima u deljenju pomoći Jevrejima u oku-piranim krajevima, pri čemu je isticana najveća zabrinust za poljsko jevrejstvo. Početkom avgusta 1940. preneta je procena predstavnika Američkog Crvenog krsta u Evropi da je oko 150.000 begunaca ubijeno prilikom pokušaja da izmaknu sa ratnih područja. (9)
Veliko širenje ratnog požara na evropskom zapadu od aprila 1940. donelo je stradanja Jevrejima i na ovim područjima, o čemu je jevrejska javnost redovno oba-veštavana. Sa velikom tugom i zabrinutošću Židov je propratio vesti o padu Francuske juna 1940, u čemu se s razlogom videla najava još težih dana. Sledile su vesti o evakuaciji jevrejskih begunaca iz zapadnoevropskih zemalja, kao i o tome da će oni koji nisu uspeli da se evakuišu “otputovati u Lublin”. Ubrzo posle okupacije dela Francuske i stvaranja Petenove vlade u Višiju, počele su da stižu vesti o antisemitskim demonstracijama u nekoliko francuskih gradova, čemu su sledile zakonske mere diskriminacije Jevreja. Dok je vlada u Višiju naredila delimično interniranje jevrejskih izbeglica u posebne logore, položaj Jevreja u okupiranom delu Francuske je bio mnogo teži.
Od druge polovine septembra 1940. jevrejska javnost je počela da dobija informacije preko vanrednog, zatim stalnog dopisnika Židova iz Lisabona dr Roberta Vinterštajna (Winterstein). Neutralna Portugalija i Lisa-bon su bili mesto gde su se slivale informacije i ljudi iz raznih evropskih zemalja tako da su mogle da se dobiju verodostojnije informacije o stradanjima Jevreja, pogo-tovo onih u zapadnoj Evropi. O tome je Vinterštajn slao redovne iscrpne izveštaje. (10)
Nova velika briga za jevrejsku javnost u Jugoslaviji bilo je širenje rata na Bliski istok i sve veće ugrožavanje Palestine. Ona je redovno i detaljno obaveštavana o italijanskim bombardovanjima gradova u Palestini, o razaranjima i žrtvama. (11) U ratom zahvaćenim oblastima žrtve su bili i jugoslovenski građani, među njima i Jevreji. Verovatno prva žrtva Drugog svetskog rata među jugoslovenskim Jevrejima je bio jedanaestogodišnji dečak Asa Mandel. On je poginuo prilikom italijanskog vazdušnog napada na Tel Aviv 9. septembra 1940. kada je život izgubilo ukupno 122 Jevreja i Arapa. (12) U vezi sa odnosom Italije prema Jevrejima i jevrejskim izbeg-licama čitaoci Židova mogli su da saznaju jednu informaciju čiji životni značaj se pokazao ubrzo posle okupacije Jugoslavije. Izbeglice iz Nemačke i Poljske italijanske vlasti su internirale u posebne logore, ali se sa njima relativno blago postupalo. (13)
Detaljni i redovni izveštaji u jevrejskoj štampi o postupanju prema Jevrejima na teritorijama koje je okupirao Treći rajh, kao i u zemljama pod njegovim uticajem jasno su najavljivali šta može da snađe Jevrejsku zajednicu u Jugoslaviji u slučaju nemačke okupacije. U tom pogledu naročito je bilo važno praćenje stradanja Jevreja u okupiranoj Poljskoj. Bilo je očigledno da je počelo “rešavanje jevrejskog pitanja” u Evropi, i videlo se kojim sredstvima; diskriminaciji, ponižavanju i eksproprijaciji sledilo je deportovanje u ograničenu siromašnu oblast i geta gde će biti kon-centrisani svi evropski Jevreji. Tamo su živeli pod veoma teškim uslovima sa obavezom teškog fizičkog rada, pre svega u poljoprivredi. Izveštaji o masovnim streljanjima još uvek su bili relativno retki, ali je bilo izvesno da izgladnelost i bolesti odnose hiljade života. Tako je u jugoslovenskoj jevrejskoj javnosti tokom 1940. godine pojam “transportovanja na Istok” dobio sasvim određeno značenje: deportovanje cele jevrejske zajednice ili njenih velikih delova u Poljsku gde će se živeti i raditi pod teškim uslovima koji će odneti mnoge živote. Ovaj pojam će u novim okolnostima posle okupacije i podele Jugoslavije, a naročito od 1942. godine dobiti mnogo zlokobniji sadržaj.
Iz perspektive vremena posle Holokausta pasivno držanje jevrejske zajednice u Jugoslaviji pred bliskom smrtnom opasnošću može da deluje začuđujuće. Međutim, jugoslovenski Jevreji nisu bili nikakav izuzetak u odnosu na svoje sunarodnike iz drugih evropskih zemalja i rukovodstva velikih jevrejskih organizacija. I pored izuzetno jake antisemitske pro-pagande, zlokobnih Hitlerovih najava “konačnog rešanja jevrejskog pitanja” i progona na prostoru gde je zavladao “novi poredak”, istorijski izvori su saglasni u tome da je malo ko pretpostavljao da može doći do sveopšteg i sistematskog uništenja celog jevrejskog naroda.
Stav jevrejske zajednice u Jugoslaviji koji je u osnovi bio i stav najvećeg dela jevrejske javnosti, repre-zentovala je poruka vrhovnog rabina dr Isaka Alkalaja povodom jevrejske Nove godine, Roš ašane 5701 (1940/1941). “Verni veri svojoj i svojim tradicijama mi ćemo uprkos svih teških i mučnih prilika u kojima živimo, hrabro i neumorno čuvati i visoko nositi sve večne vrednosti koje propovedaju naša vera i naša tradicija./…/ U tome nas neće pokolebati ovo bolesno vreme, ovo neprirodno stanje u kome se danas nalazi veliki deo ljudskog društva. Kao stari, iskusni narod mi ćemo strpljivo čekati da prođe ova oluja i groznica današnjice i da se izopačenost na svim stranama odagna i razbije, jer mi smo ubeđeni da je sve to prolazno.” (14)
I pored dobre informisanosti i sasvim realnih izgleda da se i sama ubrzo nađe u tragičnom položaju Jevreja okupiranih zemalja, jevrejska zajednica u Jugoslaviji nije preduzimala neke mere predostrožnosti. Isto je bilo i sa inicijativama da se spasi barem deo jevrejske kulturne baštine. U beogradskoj Sefardskoj opštini usvojene su mere o delovanju opštine u “vanrednim prilikama”, koje će “automatski stupiti na snagu kad se za to bude ukazala potreba”. Nema bližih podataka o tome kakve su to mere bile, ali se pokazalo da ni beogradski Jevreji nisu imali delotvornu organizaciju koja je mogla makar da ublaži uništavajući udar okupatora. (15)
Na sednici Izvršnog odbora Saveza jevrejskih opština 30. novembra 1939. dr David Albala je upoznao skup da je dr Erih Fišer iz Jerusalima preko Vrhovnog rabina Alkalaja uputio predlog da se kod opština pokrene akcija za prenošenje starih arhiva u Palestinu. Izvršni odbor Saveza je doneo rešenje da se preporuči Glavnom odboru Saveza “da se pozabavi uopšte pitanjem saču-vanja opštinskih arhiva”. Na osnovu tog rešenja na sednici Glavnog odbora 3. decembra iste godine David Albala je tražio da se raspravi pitanje “mogućnosti sačuvanja opštinskih arhiva i predmeta od istorijske vrednosti”. Glavni odbor je prepustio Izvršnom odboru da donese potrebne odluke. Po ovom pitanju, međutim nije ništa preduzimano i o njemu se raspravljalo tek pola godine kasnije. U to vreme dr Albala je već bio u svojoj drugoj diplomatskj misiji u SAD. Na sednici Glavnog odbora Saveza 23. maja 1940. dr Fran Hercog je pred-ložio da se donesu odluke “koje se odnose na rad Saveza i smeštaj arhive u vanrednim prilikama ako takve budu naišle”, ali ga je podržao jedino Pavle Vinterštajn. (16)
Jugoslovenski cionisti su smatrali da tragične prilike u kojima se našao jevrejski narod u Evropi nameću i njima nove zadatke. Posle početka Drugog svetskog rata i stradanje kojima su bile izložene velike jevrejske zajednice u Evropi, jugoslovenski cionisti su isticali da preostale jevrejske zajednice treba da nadoknade taj nedostatak što se ubrzo pokazalo i na njihovom primeru. Neko vreme posle izbijanja rata vodeće jevrejske ustanove u Ženevi, Parizu, Londonu, Amsterdamu i SAD jedino su preko Saveza jevrejskih opština Jugoslavije mogle da budu u vezi sa jevrejskim izbeglicama iz Poljske i njihovim zaštitnicima u Rumuniji i Mađarskoj. Organi Saveza su bili na raspolaganju i danju i noću da bi preneli informacije “o tolikoj nesreći kakva je zadesila veliki i tako vredan deo našeg naroda, kao što je poljsko jevrejstvo”. (17)
Rukovodstvo jevrejske zajednice je ocenjivalo da je u novim uslovima jugoslovenskom jevrejstvu zapala dužnost da nosi “teret nacionalne izgradnje i renesanse celog naroda.” Isticali su da je njihova pozicija srećna, jer im je u Jugoslaviji “omogućena nesmetana gradilačka delatnost” i imaju dobru i čvrstu cionističku organi-zaciju. Takav stav je iznet i u rezoluciji Saveznog veća Saveza cionista Jugoslavije donetoj krajem decembra 1939.godine u Banja Luci. I kasnije su jugoslovenski cionisti isticali značaj koji je u novim okolnostima dobila njihova organizacija, kao i da je ona to svojim svakodnevnim radom i potvrdila, iako u međuvremenu ni njihova ravnopravnost u Jugoslaviji nije ostala neokrnjena. (18)
Jugoslovenski Jevreji su imali povoljne uslove života i rada, a do oktobra 1940. uživali su punu građansku ravnopravnost, tako da ih ni položaj u društvu nije podsticao da preduzimaju vanredne mere. Tokom prvih godina ratnog sukoba u Evropi život jevrejske zajednice u Jugoslaviji se odvijao gotovo kao i do tada. Iako pod teškim utiskom progona Jevreja, na ratnim područjima, velikog priliva izbeglica i jačanja antisemitizma, koji je oktobra 1940. u nekim sferama sankcionisan od same države, Jugoslovenski Jevreji su uglavnom bili okupirani svojim svakodnevnim brigama, ili društvenim aktivno-stima u jevrejskim organizacijama.
I u nekim velikim jevrejskim opštinama vladalo je mišljenje da su prilike u zemlji i pored svega “nor-malne”. Sredinom januara 1941. u Beogradu je pokrenut dvonedeljni list Glasnik Jevrejske aškenaske vero-ispovedne opštine jasne cionističke orijentacije. Cela jevrejska zajednica je pozvana da u ovim vremenima kada su velike jevrejske zajednice u raspadanju ili su sasvim propale, odgovori svojim zadacima na izgradnji Erec Jisraela. Na stranicama lista je, osim vere u buduć-nost, izražavana i bojazan od sutrašnjice kao i svest da “Opština mora biti spremna na izvršenje mnogo težih zadataka, nego što je ranije imala”. (19)
Iako su tokom tridesetih godina više puta iskazivali zabrinutost zbog sve češćih manifestacija antisemitizma, pre svega u štampi, ni jugoslovenski Jevreji nisu mogli da pretpostave kako će biti “rešavano” jevrejsko pitanje u “novoj Evropi”. I pored svih vesti i svedočenja o pro-gonima, vladalo je uverenje da se tako nešto neće dogoditi i u Jugoslaviji, odnosno da se rat neće proširiti i na nju. Ova iluzija je potpuno vladala i među cionističkim rukovodiocima, a rukovodstvo Saveza jev-rejskih opština je, izgleda, verovalo da će Jugoslavija ostati izvan rata. Harizmatični vođa jugoslovenske cionističke organizacije i veliki borac protiv fašizma, dr Aleksandar Liht se, čak, oštro protivio odlasku mlađih cionista u Palestinu. Tražio je koncentraciju svih snaga na jevrejskom frontu u samoj Jugoslaviji da bi se odbila fašistička opasnost. Zbog toga je došao u sukob sa nekim svojim mlađim cionističkim saradnicima čiji odlazak je osuđivao kao dezerterstvo. Lihtu i cionističkim vođama su početkom 1941. jevrejski omladinci iz Hašomer ha-caira prebacivali što se oslanja isključivo na britansku politiku, jer se mora uzeti u obzir i faktor Sovjetske Rusije pri rešavanju budućnosti Palestine. (20)
Istaknuti jevrejski javni radnik dr Isak Eškenazi iz Beograda se sećao da su im izbeglice često govorile da će nacisti doći i do njih, što su oni “odbijali sa bagatelisanjem”. I pripadnici mlade generacije Jevreja, kao što je bila studentkinja prava Vera Kon Alkalaj iz Beograda, i pored dobre informisanosti o progonima Jevreja u Nemačkoj i drugim zemljama, mislili su “da se to ne može nama desiti”. Jevreji iz poslovnih krugova delili su ovo mišljenje. Trgovac Mirko Fuks iz Novog Sada, inače zastupnik “Opela” za područje Vojvodine, i posle nemačke okupacije Poljske smatrao je da “to kod nas neće. To Jugoslavija neće dozvoliti…!” .(21) U srpskoj sredini na ovakav stav je verovatno uticalo široko rasprostranjeno antinemačko i demokratsko raspoloženje i nezadovoljstvo zvaničnom politikom i pored sve beznadežnijeg položaja u kojem se zemlja nalazila. Međutim to je pre svaga bio izraz jednog veoma raširenog stava neverice, potiskivanja, pa i suzbijanja. Ovakav stav je bio raširen pogotovo kod onih jevrejskih zajednica, kao što je bila jugoslovenska, koje duži period nisu bile ugrožene jačanjem antisemitizma ili nacional-socijalističkom ekspanzijom. Pod uticajem sve gorih vesti ovakav stav će vremenom slabiti, ali se neće sasvim izgubiti čak ni u vreme okupacije u sasvim izmenjenim okolnostima.
Bilo je pokušaja da se u okvirima porodica izvrše pripreme za naslućivano zlo doba. Vekovni progoni su u kolektivnom i porodičnom pamćenju ostavili iskustvo da u vanrednim, pre svega ratnim okolnostima materijalna sredstva mogu da znače spas onog najvažnijeg, života. Zeev Milo (Mordehaj Miler) iz Zagreba je upamtio da je u krugu njegove porodice i prijatelja vladalo uverenje da rat neće zahvatiti Jugoslaviju, ali da je gotovo svaki Jevrejin preduzimao nešto za vanredne prilike. Neki su prodavali imovinu i pokušavali da se isele. To je išlo vrlo teško, ali nije bilo nemoguće. Neki su slali iz zemlje samo svoju decu. Ko je mogao, prebacivao je deo novca u inostranstvo, menjao ga za čvrstu valutu ili kupovao zlato i dragocenosti da bi ih pohranio na neko sigurno mesto. Neki su poveravali svoj novac prijateljima “arijevcima” da bi im oni kasnije vratili kada dođu teška vremena. (22)
Slično raspoloženje nije bilo karakteristično samo za jevrejsku zajednicu u Jugoslaviji. Čak i u zemljama koje su se našle pod nemačkom okupacijom, kao što je bila Poljska, među mnogim Jevrejima je prvih meseci vladalo uverenje da “ne može biti tako loše”. Dok su sve brojniji mlađi Jevreji prebegavali na teritoriju Sovjetskog Saveza da bi izbegli prisilni rad i koncentracione logore, stariji su ostajali uvereni da ni najokrutniji okupator neće ništa učiniti starcima, ženama i deci. (23)
Ni prilike u kojima su živeli u Jugoslaviji, ni sve veće stradanje posle početka rata nisu u većoj meri uticale da se jugoslovenski Jevreji pojačano iseljavaju u Palestinu ili u druge prekomorske zemlje. Na mali broj iseljenih Jevreja iz Jugoslavije u velikoj meri je uticala i restriktivna politika useljavanja većine zemalja, među njima i onih koje su tradicionalno bile zemlje masovne imigracije (SAD, britanski dominioni). U tome se ništa nije promenilo ni posle međunarodne konferencije o izbeglicama održane u Evijanu od 6. do 15. jula 1938. Pojedine zemlje su čak još više ograničile useljavanje Jevreja. Zbog političkih obzira prema arapskom stanovništvu Velika Britanija je “Belom knjigom” 17. maja 1939. ograničila useljavanje Jevreja u Palestinu na 15.000 useljenika godišnje u roku od pet godina. Jugoslovenski generalni konzul u Jerusalimu obavestio je 8. jula 1939. Ministarstvo inostranih poslova da je od britanskih vlasti dobio obaveštenje da je broj sertifikata za useljavanje vrlo ograničen što će veoma otežati useljavanje i Jevreja iz Jugoslavije. To se odnosilo i na one koji su tražili kapitalističke certifikate, odnosno koji su bili u stanju da uplate 1.000 funti. (24)
Veoma restriktivna bila je i američka politika useljeničkih kvota koja je ozakonjena 3. juna 1921. go-dine i potvrđena “Zakonom o useljavanju” (“Immigra-tion Act”) tri godine kasnije. To se posebno odnosilo na kvote za područje istočne i južne Evrope čime je trebalo sprečiti masovno useljavanje Jevreja, Slovena i Italijana i sačuvati “nordijsku supremaciju” u SAD. (25) Stoga je i broj useljenika iz Jugoslavije u SAD, među njima i Jevreja, bio minimalan. Među 51.776 useljenika u SAD od 30. juna 1940. do 30. juna 1941. bilo je 23.737 (45,84%) Jevreja. Useljenika iz Jugoslavije u tom periodu bilo je svega 142 (0,27%), a među njima bilo je 72 (50,7%) Jevreja. Učešće Jevreja među useljenicima iz drugih zemalja u SAD bilo je uglavnom veće, čak i mnogo veće. Iz Nemačke u njenom tadašnjem obimu, taj procenat je bio najveći, što je i razumljivo. Od 4.028 useljenika iz Nemačke, Jevreja je bilo 3.793 (94,16%). Istovremeno, Jevreji su preovlađivali i među, inače malobrojnim, useljenicima u SAD iz nekih Jugoslaviji susednih zemalja, što svakako govori o njihovom položaju u ovim zemljama. Među 122 useljenika iz Rumunije bilo je 89 (72,95%), Jevreja, od 330 useljenika iz Mađarske bilo je 237 (71,81%) Jevreja. Najpribližniji procentu jevrejskih useljenika iz Jugoslavije bio je onaj iz Italije: od 450 useljenika u SAD u navedenom periodu, bilo je 224 (49,77%) Jevreja. (26)
Zbog preovlađujućeg osećanja sigurnosti i patriotskog raspoloženja među jugoslovenskim Jevrejima, i neki kojima su obezbeđeni dokumenti za odlazak u sigurnost neutralnih i drugih zemalja odbijali su to da učine. Jedan od motiva za ovakvo postupanje je bio iskazivanje solidarnosti sa zajednicom pred nadolazećom opasnošću. Porodice Franko-Davidović i Laze Avramovića nisu iskoristile priliku da otputuju u SAD, i pored obez-beđenih dokumenata. (27) Isto tako postupio je i dr Iro Gutman, lekar iz Užica. On je 1940. dobio od polubrata iz Amerike za sebe i svoju porodicu sve potrebne dokumente za iseljenje. Međutim, kao patriota i rezervni oficir, on je tu ponudu odbio ne želeći da bude “dezerter iz svoje domovine”. (28)

Iz knjige: Milan Koljanin Jevreji i antisemitizam u Kraljevini Jugoslaviji 1918-1941, Institut za savremenu istoriju, Beograd, 2008.

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

1 Židov, br.53, 29.decembar 1939, 8.
2 “Između mraka i svijetla”, Židov, br.10, 8.mart 1940, 1; “Jedna krvava bilanca”, isto, br. 3. maj 1940, 1.
3 Politika, 3. novembar 1939, 7. U ovoj vesti iz Berlina navedeni su brojevi iseljenih Jevreja iz pomenutih gradova, kao i da će do 1. marta naredne godine Beč biti “oslobođen od Jevreja. U vezi sa ovim transportovanjem opet se šire glasovi da će svi Jevreji koji žive u Nemačkoj vremenom biti naseljeni u Poljskoj”. Na istoj strani objavljene su još dve vesti pod naslovima: “Nove demonstracije Poljaka u Vilni protiv Litvanaca i Jevreja” i “U Tel Avivu obrazovan odbor za evakuaciju Jevreja iz Poljske”. Politika, 20. novembar 1939,1.
4 “Rezervacija”, Židov, br. 48, 24. novembar 1939, 2; “Na putu ka ‘novom domu”, isto; “Status poljskih Židova”, isto, 4; “Stvaranje ‘židovskog rezervata’ oko Lublina”, isto, 6; “Informacije o židovskom rezervatu”, isto, br. 50, 8. decembar 1939, 3; “Iz okupiranih krajeva”, isto, br. 8, 23. februar 1940, 4.
5 “Vijesti preko Letonije”, Židov, br. 51, 15. decembar 1939, 5; “Naredba za poljske Židove”, isto; “Iz Srednje i Istočne Evrope”, isto, br. 52, 22. decembar 1939, 5; “Iz okupiranih krajeva”, isto, br. 8, 23. februar 1940, 4. Pokazalo se da su neki krugovi bliski poljskoj izbegličkoj vladi, pa i sami članovi te vlade, i dalje izrazito antisemitski opredeljeni; Moše Schweiger, “Židovska tragedija -Quantite negligeable”, isto, br. 21, 24. maj 1940, 2.
6 “Pomor židovske djece u Lublinu”, Židov, br. 39, 27. septembar 1940, 4; “Prilike u Poljskoj”, isto, br. 40, 2. oktobar 1940, 6; “Pismo iz Poljske. Život poljskog židovstva. Organizacija židovske općine u Varšavi”, isto, br. 45, 1. novembar 1940, 2; “Iz štampe”, isto, br. 48, 22. novembar 1940, 8; “Položaj Židova u Generalnom guvern-manu”, isto, br. 52, 20. decembar 1940, 2.
7 “Nove uredbe o Jevrejima u Varšavi”, Novi Balkan, br. 35, 22. decembar 1940, 2. U istom broju, takođe bez komentara, preneta je i vest o nesreći broda koji je prevozio Jevreje iz Bugarske u Palestinu kada se udavilo oko 200 putnika, među njima i 60 dece; “Nesreća u Mramornom moru”, isto, 4.
8 “Kraj jevrejske dominacije u Evropi”, Novi Balkan, br. 39, 19. januar 1941, 1.
9 “Papa zahvaljuje za dar od 250.000 dolara za katoličke izbjeglice”, Židov, br. 12, 22. mart 1940, 3; “Njemačke vlasti dopuštaju neograničen uvoz macota u Poljsku, Njemačku i Protektorat”, isto, br. 14, 5. april 1940, 5; “Djelovanje Joint Distribution Committee za njemačke Židove”, isto.
10 “Tragedija Židova u Poljskoj”, Židov, br. 52, 22. decembar 1939, 5; “Veliki historičar prof. Simon Dubnow za izdavanje ‘Crne knjige židovskih patnja’”, isto, br. 6, 9. februar 940, 6.
11 “Optimizam dra Weizmanna”, Židov, br.10, 8. mart 1940, 3; “Zasjedanje Akcionog komiteta. Situacija je ozbiljna, ali se ne može usporediti sa položajem u prošlom ratu”, isto, br. 31, 2. avgust 1940, 1.
12 M. Koljanin, “Druga misija dr Davida Albale”, 18, 40-41, 47-50, 54-55, 64-65.
13 “Morris S. Tropper opominje: 500.000 Židova u Evropi umrijeće…”, Židov, br. 18, 3. maj 1940, 4; “Dr Tropper u Jugoslaviji”, isto, br. 22, 31. maj 1940, 6; “Tragedija bje-gunaca”, isto, br. 32, 9. avgust 1940, 3; “Poteškoće Jointa u radu u okupiranim krajevima”, isto.
14 “Židovska tragedija raste”, Židov, br. 16.19. april 1940, 1; “Tragedija galuta”, isto, br. 20, 17. maj 1940, 4; “Svjetionik je ugašen”, isto, br. 25, 21. jun 1940, 1; “Tragedija bjegunaca” isto, br. 32, 9. avgust 1940, 3.
15 “Nema više dileme”, Židov, br. 34, 23. avgust 1940, 1; “Bivši židovski ministri u strogom pritvoru”, isto, br. 35, 30.avgust 1940, 2; “Položaj Židova u Francuskoj”, isto, br. 38, 20. septembar 1940, 6; “Položaj Židova u današnjoj Francuskoj”, isto, br. 39, 27. septembar 1940, 4; “Položaj Židova u zaposjednutim područjima”, isto, 6; “Položaj Židova u zemljama Evrope”, isto, br. 40, 2. oktobar 1940, 6; “Uredba o Židovima u Francuskoj”; isto, br. 44, 23.oktobar 1940, 3; “Koncentracioni logori za Židove”, isto; “Na galutskom brodu”, isto, br. 50, 6. decembar 1940, 1; “Druga ratna zima galutskog židovstva”, isto, br. 52, 20. decembar 1940, 2.
16 “Prva zračna navala na Hajfu”, Židov, br. 31, 2. avgust 1940, 2; “Ponovo bombardovanje Hajfe”, isto; “Mnogo-brojne žrtve u Tel Avivu”, isto, br. 39, 27. septembar 1940, 1.
17 Asa je bio sin dr Ota Mandla, direktora Jugoslovenske trgovinske agencije i dopisnika Zavoda za unapređenje spoljne trgovine; AJ, 430-1-2, Generalni konsul, Ministarstvu inostranih poslova, pov. br. 101, Jerusalim, 16. septembar 1940; “Mnogobrojne žrtve u Tel Avivu”, Židov, br. 39, 27. septembar 1940, 1.
18 “U Italiji je internirano 40.000 bjegunaca”, Židov, br. 38, 20. septembar 1940, 6.
19 “Roš ašana-praznik večne istine”, Vesnik Jevrejske se-fardske veroispovedne opštine, br. 22, 1. novembar 1940, 1.
20 Vesnik Jevrejske sefardske veroispovedne opštine, br. 11, 1. novembar 1939, 11-12.
21 JIM, reg. br. 5857, Zapisnik 7. sednice Izvršnog odbora SJVOJ, 30. novembar 1939; isto, Zapisnik 2. sednice Glav-nog odbora SJVO, 3. decembar 1939; isto, Zapisnik sednice Izvršnog odbora SJVOJ, 23. maj 1940; M. Koljanin, “Druga misija dr Davida Albale”, 15.
22 JIM, reg. br.5857, Zapisnik 6. sednice Izvršnog odbora SJVOJ, 30. oktobar 1939.
23 “Odgovornost naše zajednice”, Židov, br. 50, 8. decembar 1939, 1-2; “Savezno vijeće Saveza cionista Jugoslavije”, isto, br. 53, 29. decembar 1939, 1-6; “Cionizam”, Vesnik Jevrejske sefardske veroispovedne opštine, br. 13, 1. januar 1940, 1; “Rad se nastavlja”, Židov, br. 48, 22. novembar 1940, 1.
24 Dr Fridrih Pops, “Naša prva reč” Glasnik Jevrejske aškenaske veroispovedne opštine, br. 1, 15. januar 1941, 1; Dr Josif Holender, “Naša Opština i opštinari”, isto, br. 3, 15. mart 1941, 4.
25 Pinkas jevrejskih opština Jugoslavije, Zagreb (dr Josef Lador-Lederer), 441. Armando Moreno, Spasavajući decu, spasao i sebe, u: Mi smo preživeli, knj. 2, 197.
26 Jakir Eventov, Nostalgija Evropljanina. Uz deseto-godišnjicu smrti Aleksandra Lichta, 20. sivan 5718-8 jun 1958, Jevrejski almanah 1957-58, 197-199; Šlomo Herman, “Mac Michael versus Greenwood”, Iton Hatnua, br. 3, Zagreb, februar 1941, 6-13.
27 Dr Isak Eškenazi, Doživljaji za vreme nacizma, Zbornik 2, Jevrejski istorijski muzej, Beograd 1973, 276; Vera Kon Alkalaj, Ožiljci na srcu i duši, u: Mi smo preživeli, 1, 94-95; Jevrejke. Životne priče žena iz Vojvodine, 106, sećanje Lee Fuks.
28 U psihologiji potiskivanje je nesvestan i nevoljan proces pomoću kojeg se održavaju izvan svesti misli, uspomene ili slike čija evokacija izaziva osećanje nepodnošljive nelagodnosti. Pojam suzbijanja (represije) označava svesno odbacivanje neke neprijatne misli ili predstave; Potis-kivanje, u: A. Poro, Enciklopedija psihijatrije, str. 492-493 (M.-L. Laka-Momzen).
29 Z. Milo, Tako je to bilo, 81.
30 Ruth Altbeker Cyprys, A Jump for Life. A Survivor’s Journal from Nazi-Occupied Poland, Edited by Elaine Potter, London 1997, 18.
31 Evian Conference, u: Encyclopedia of the Holocaust, Vol. II, 454-457 (David S. Wyman); White Paper of 1939, isto, Vol. IV, 1649-1650 (Abraham J. Edelheit).
32 AJ, 430-1.
33 R.Vistrič, Hitler i holokaust, 175-177. Ozakonjeni anta-gonizam prema emigraciji iz istočne i južne Evrope dobio je i svoje “naučno” rasističko opravdanje. Ljudi iz ovih zemalja, a naročito sa Balkana, su zbog svojih urođenih inferiornih psiholoških i bioloških svojstava “trajna opasnost” za američko društvo tako da je useljavanje sa ovih područja drastično smanjeno na račun useljavanja iz “nordijskih” zemalja; Dinko Tomašić, “Ideja o superiornosti nordijaca i hrvatsko radništvo u Americi”, Arhiv za pravne i društvene nauke, Beograd 1935, prema: isti: Politički razvitak Hrvata, Zagreb 1938, 189-206.
34 0 AJ, 371-199, U.S. Department of Justice, Immigration and Natural Service, Washington, Immigrant aliens admitted, year ended June 30, 1941, by principal races and countries of last permanent residence, 12-41.
25 Božidar Kovačević, Jevreji u Srbiji od XVIII do početka XX veka, Jevrejski almanah 1959-1960.
36 Olivera Đurđić, “Moje sećanje jedini spomenik mojima”, u: Mi smo preživeli…4. Jevreji o Holokaustu, Beograd 2007, 86.

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License