Iseljavanje 1

Mr Mladenka Ivanković
Iseljavanje (1)
Pojedinačno iseljavanje

Iseljavanje iz Jugoslavije posle Drugog svetskog rata, a pre stvaranja države Izrael, odvijalo se na dva načina. Jedan od načina predstavljalo je legalno iseljavanje u Palestinu, uz poštovanje svih pravila koje su postavljale britanske mandatorske vlasti. Na ovaj način se, u preriodu 1945 – 1947. godine u Palestinu, iz Jugoslavije, iselio izvestan broj Jevreja. Bilo je predvidjeno da Jevrejska agencija za Palestinu ustupi pedesetak sertifikata godišnje za useljenje u Palestinu jugoslovenskim Jevrejima. Važnost sertifikata je trajala godinu dana od dana izdavanja, a o njihovom dodeljivanju svojim članovima, zainteresovanim za iseljavanje u Palestinu, odluČivao je Izvršni odbor Saveza. Posle oslobodjenja Beograda, Jevrejska agencija za Palestinu je poslala Savezu pedeset sertifikata koji su, medjutim, zbog razrušene saobraćajne infrastrukture i otežanog transporta na odredište, stigli sa velikim zakašnjenjem i nisu mogli da se upotrebe, budući da su bili odobreni još u maju 1944. godine.
Mnogi jugoslovenski Jevreji su već 1945. godine dobili potrebne sertifikate i iselili se u Palestinu. Pošto su, uglavnom, bili u teškoj materijalnoj situaciji posle logora i repatrijacije, dobijali su, pre odlaska, pomoć od Autonomnog odbora u onom iznosu koliki je bilo moguće izneti iz Jugoslavije. U organizaciji i sprovodjenju legalnog iseljenja svojih članova za Palestinu, jevrejske opštine su nailazile na razumevanje jugoslovenskih vlasti i, kada bi postojala potreba, dobijale pomoć od njih. Ovde ćemo kao ilustrativan i, po mnogo Čemu, indikativan, navesti primer porodice Veljan iz Zgreba.
Naime, Oskar i Frida Veljan su maja meseca 1947. godine dobili sertifikate za legalno useljavanje u Palestinu i prikupili sva neophodna dokumenta kod jugoslovenskih nadležnih službi. Medjutim, sreli su se sa problemom nedostatka novčanih sredstava koja su im bila neophodna da bi putovnje realizovali. Zbog toga su se obratili Autonomnom odboru za pomoć. U svom pismu oni su obavestili Odbor da su dobili dozvolu za useljenje, ali da je « (njihovo) financijsko stanje vrlo slabo, te bez…(pomoći Autonomnog odbora) ne bismo mogli ostvariti našu davnu želju. … Za nekoliko dana imamo jedan putnički parobrod iz Splita za Haifu, koji vozi natrag posjetioce Zagrebačkog velesajma, sa kojim bismo mogli putovati.» Brzina sa kojom je bila povoljno rešena njihova molba je zadivljujuća i svedoči sama za sebe. Molba porodice Veljan je bila datirana 10. juna. U nedostatku sredstava u tom momentu, a usled potrebe da se problem što hitnije reši, rukovodstvo Jevrejske veroispovedne opštine Zagreb je već 12. juna izvestilo da «U vezi telef.(onskog) razgovora sa Beogradom … (i u dogovorima sa) … drugovima iz Antif.(ašističkog) Odb.(ora) Zagreb odobrava se isplata od…( 2.000 dinara )» . Isplata je bila izvršena istog dana.
Neophodna suma je, svakako, bila daleko veća, ali je u celokupnom ovom poduhvatu daleko najbitnija činjenica da je porodica Veljan, kao i mnoge druge pre nje, traženu pomoć dobila blagovremeno, u najkraćem mogućem roku, kao i to da je kod svih uČesnika u procesu odluČivanja, i kod Autonomnog odbora i kod organa narodne vlasti, bio evidentno ispoljen maksimum dobre volje i spremnosti da se pomogne.
Motivi koji su rukovodili pripadnike jugoslovenske jevrejske populacije da se odluČe na pojedinačno iseljavanje u Erec su, uglavnom, bili cionističke prirode, mada je medju njima bio i izvestan broj onih koji su bili obeleženi kao «gradjanski elementi» i, kao takvi, bili nepoželjni u novom jugoslovenskom društvu. Bilo je, zatim, medju njima intelektualaca i obrazovanih ljudi koji su se bavili «neproduktivnim zanimanjima« za kojima nije bilo potrebe u razorenoj zemlji koja je vapila za fizičkom radnom snagom. Veliku grupu medju ovim iseljenicima činili su i ortodoksni Jevreji koji nikako nisu želeli da žive u državi kakva je bila nova Jugoslavija. Antisemitski zakoni su bili ukinuti odmah posle rata, ali su sporadiČno još uvek postojale pojave anitijevrejskih istupanja većinskog stanovništva i nižih organa narodne vlasti koji su, razumljivo, izazivali osećanje liČne ugroženosti, te je i to bio jedan od povoda za iseljavnje.
U izveštaju Svetskom jevrejskom kongresu, rukovodstvo Saveza je naglašavalo da je iseljavanje lično opredeljenje pojedinaca, a ne cele jevrejske zajednice u Jugoslaviji. Po vokabularu i naČinu na koji je ovo obrazloženje Svetskom jevrejskom kongresu bilo formulisano može se naslutiti koliku je brigu i trud rukovodstvo Saveza unosilo u svoj rad na konsolidovanju jevrejske zajednice u Jugoslaviji i osvajanju što boljih pozicija u novoj društvenoj stvarnosti. Ono je procenilo da izjašnjavanje za masovniji odlazak u Palestinu ne bi, u datom trenutku, ostavilo povoljan utisak kod vlasti, pa je i delalo u skladu sa tim, pokazavši, pri tome, zavidnu dozu samostalnosti u odnosu sa Svetskim jevrejskim kongresom, Čija je Članica bio i Čije je preporuke trebalo da poštuje, po mogućstvu što potpunije.
Organizovano iseljavanje (Alije)
Pored dopuštanja velikom broju jevrejskih izbeglica, žrtava Holokausta, iz evropskih zemalja da, na svom putu ka Palestini nesmetano tranzitiraju preko njene teritorije i iskoriste jadranske luke za ukrcanje, jugoslovenske vlasti su, posle proglašenja države Izrael dozvolile i masovno organizovano iseljavanje svog jevrejskog stanovništva u ovu zemlju.
I prethodni postupci oko dopuštanja tranzita, uz rizik da se dodatno koplikuju odnosi sa Velikom Britanijom koja je imala mandat na upravu nad teritorijom Palestine, kao i dozvoljavanje masovnog organizovanog iseljavanja jevrejskog stanovništva su, osim kao plod delovanja jugoslovenskih Jevreja, Članova KPJ, takodje bili rezultat prihvatanja prakse sovjetske «realpolitike » i stava o potrebi da se, po svaku cenu, spreČi dalja britanska dominacija na Mediteranu i Srednjem istoku, uz istovremeno rešavanje problema preseljavanja Jevreja iz Sovjet-skog Saveza, zemalja istoČne Evrope i balkanskih zemalja.
Ova «realpolitika« je, u suštini, predstavljala uporište i osnov za definisanje stava politike jugoslovenskog državnog rukovodstva prema iseljavanju jevrejskog stanovništva u Palestinu, mada je u javnosti to bilo predstavljeno kao izraz sopstvenog principijelnog stava o poštovanju ljudskih prava svojih gradjana kojima nove vlasti garantuju i dopuštaju potpunu slobodu u odluČivanju o svim pitanjima, pa i u izboru mesta boravka.
O tome se Josip Broz Tito, prilikom prijema koji je bio priredjen u Čast Ferederika Vajta, predstavnika Džointa za Jugoslaviju, izjasnio ovako: «…Naša vlada se nije kolebala ni jednog trenutka da našim Jevrejima omogući slobodan izbor, da li žele i dalje da žive u našoj zemlji kao punopravni gradjani ili žele dragovoljno da odu u Izrael, jer smatramo da i Jevreji imaju pravo na svoju državu.« Očigledno je da su jugoslovenski zvaniČnici, na svim nivoima, nastojali da, sa jedne strane, realnu postojeću medjunarodno-politiČku situaciju iskoriste da svoju državu predstave u najboljem svetlu, a sa druge strane, da istaknu kako je Jugoslavija potpuno nezavisna u vodjenju svoje spoljne politike i postupanju sa svojim gradjanima.
Odredbe koje su britanske vlasti propisale za dobijanje sertifikata za ulazak jevrejskih useljenika u Palestinu prestali su da važe pošto je bila proglašena nezavisnost države Izrael, 14. maja 1948. godine. Iseljavanje jevrejskog stanovništva iz Jugoslavije za Palestinu je, neposredno posle rata, bilo neznatno po broju i podlegalo svim pravilima koja su bila propisana za imigraciju u Palestinu, a koja su bila strogo kontrolisana od strane britanskih mandatorskih vlasti. Ova iseljavanja su bila pojedinaČna sve do avgusta 1948. godine, kada je Savez zapoČeo sa pripremama za organizovano iseljavanje koje se u novonastalim medjunarodno-politiČkim uslovima odvijalo u velikim talasima.
Delegacija Saveza je posetila Mošu Pijade u nameri da zatraži podršku oko realizacije izvodjenja alije. Moša Pijade je, sasvim u skladu i sa svojim jevrej-skim poreklom i aktuelnom jugoslovenskom politi-kom po tom pitanju, pristao da im pruži neophodnu pomoć i založi se da proces organizovanja i izvodjenja alija protekne bez smetnji od strane vlasti. Sa svoje strane, Bencion Levi, naČelnik u Ministarstvu unutrašnjih poslova, vodio je razgovore sa nadležnima u ovom Ministarstvu. Krajnji rezultat njihovih udruženih napora bilo je donošenje odluke Vlade Jugoslavije prema kojoj je svaki Jevrejin, ili osoba koja je mogla dokazati svoje jevrejsko poreklo, sa svim Članovima svoje porodice, mogao da se slobodno iseli u Izrael . Postojali su i uslovi koji su unekoliko ograniČavali tu slobodu, a odnosili su se, pre svega, na pravni status i kvalifikacionu strukturu osoba koje su se opredelile za iseljavanje. Ipak, vlasti su u najvećem broju sluČajeva davale odobrenje za iseljavanje i bio je vrlo mali broj onih koji nisu mogli da ga dobiju zbog toga što su se bavili profesijama za koje nova Jugoslavija, posle njihovog eventualnog odlaska, ne bi imala dovoljno struČnog osoblja i čiji bi odlazak mogao da dovede u pitanje projektovanu brzinu i opseg razvoja države i društva u pojedinim oblastima.
I tako se Savez, koji je samo godinu dana ranije brinuo o raspodeli pedesetak odobrenih sertifikata godišnje za useljenje u Palestinu, našao pred zadatkom da organizuje masovno iseljavanje. Pri Izvršnom odboru Saveza bila je formirana «Komisija za iseljenje u državu Izrael».
Pri svim većim regionalnim jevrejskim veroispovednim opštinama bili su formirani transportni odbori, komisije i štabovi za organizaciju i sprovodjenje iseljavanja, sa zadatkom da pruže nepohodna upustva i pomoć svom Članstvu oko naČina liČne pripreme za iseljenje, sa jedne, i saobraćanju sa lokalnim narodnim vlastima, sa druge strane. Osnovna pravila i naČin organizacije izvodjenja grupnih alija je utvrdjivao Savez, kao predstavnik jugoslovenske jevrejske zajednice u direktnom kontektu sa pred-stavnicima resornih ministarstava FNRJ koja su, u svom resoru, bila nadležna da propisuju i prate realizaciju neophodnih radnji, nužnih za pravilno izvodjenje masovnog iseljavanja jugoslovenskih Jevreja u Izrael.
Radom svih transportnih odbora je rukovodio Savez veroispovednih komisija FNRJ iz Beograda. Izvršni odbor Saveza je u Beogradu oformio Glavni putni štab koji je radio na koordinaciji svih aktivnosti regi-onalnih i opštinskih štabova oko izvodjenja iselja-vanja. Zavisno od brojnosti iseljenika iz pojedinih mesta (koja su se razlikovala u pojedinim alijama), Glavni štab je bio upotpunjen i predstavnicima onih gradova iz kojih su, u toj aliji, odlazile najbrojnije grupe iseljenika. Što se tiČe mesnih i opštinskih transportnih štabova, oni su bili birani na sledeći naČin: na svakih tridesetak osoba koje su se iseljavale, bio je biran jedan brigadir. Od izabranih brigadira bivao je oformljen opštinski gradski putni štab, a iz njega je za svakih pedeset osoba bio odredjivan po jedan predstavnik za Glavni štab. Pri izboru osoba koje su, na lokalnom nivou, bile zadužene za poslove oko organizacije i izvodjenja alija, naroČita pažnja je bila obraćana na to da dotiČne osobe budu od poverenja, dobro obaveštene o potencijalnim iseljenicima i strpljive u radu sa njima, jer je nervoza zbog putovanja, rastanka od prijatelja, a negde i od porodice, kao i neizbežna ljudska navika da se ponešto zabašuri i izbegne poneka obaveza bila, nekako je deo celokupnog ovog procesa. Zbog toga je u svakom od svojih cirkularnih upustava, pri pripremanju svake od alija, Savez uvek iznovao upozoravao da se «… skreće pažnja svima iseljenicima da treba izmiriti sve materijalne obaveze, kao što su isplata dužne poreze, taksu za radio, socijalno osiguranje, elektriČno osvetljenje, vodu itd. Ovo su beznačajne obaveze, ali ostavljaju vrlo ružnu sliku, kada se naknadno ustanovi da pojedini iseljenici nisu izmirili ove obaveze, a nadležne ustanove traže da se ova dugovanja izmire….Dužnost je Transportnih ko-misija…(da im na to skrenu pažnju, kao i da ih upozore da) treba da predadu svoje karte za snabdevanje kao i karte domaćinstva ustanovama ili reonima preko kojih te karte primaju. Rezervni oficiri i vojni obveznici … da predadu svoje vojne isprave. … i traže potvrdu, kako bi ih predali organima koji vrše pregled u vozu.»
Za sve osobe koje su se prijavile za iseljenje, za svaku od alija, bilo je pre svega neophodno da se obavi lekarski pregled. U tu svrhu, u svim većim mestima, kao što su Beograd, Zagreb, Sarajevo, Subotica, Novi Sad, Skoplje, Osijek, Sombor i Rijeka, bile su obrazovane lekarske komisije od po tri Člana. U manjim mestima, ukoliko nije bilo dovoljno lekarskog kadra, komisije su mogle brojati i manje Članova, pa je, ponegde, Čitav pregled mogao obaviti i samo jedan lekar, pod uslovom da je imao priznatu, odgovarajuću struČnu spremu. Savez je preporuČivao da takve komisije, najverovatnije zbog motivisanosti, treba da budu sastavljene od lekara koji su Jevreji «… koji se i sami iseljavaju (sa tom istom alijom) u Izrael …Ukoliko takvih nema, lekari u komisiji neka po mogućnosti budu Jevreji, ali mogu biti i ne – Jevreji, ako jevrejskih lekara nema ili ih nema u dovoljnom broju.» Opšti lekarski pregledi i laboratorijske analize su, uglavnom, bili obavljani u mestima boravka, ili najbližem opštinskom centru. SpecijalistiČki pregledi, kao što su na primer bili radiološki, seriološki, neurološki, neuropsihijatrijski i sliČni, su bili obavljani u većim gradovima, gde su za to postojali potrebni kadrovi i neophodna oprema i aparati. Troškove lekarskih komisija i specijalistiČkih pregleda trebalo je da snose sami iseljenici, a za siromašna lica je bilo predvidjeno da njihove troškove refundira njihova veroispovedna opština koja je za to dobijala namenska sredstva od Autonomnog odbora. U praksi se, medjutim, sve završavalo tako da su svi potencijalni iseljnici dobijali sredstva za troškove lekarskih pregleda. Iako su bili svesni da im možda, baš zbog nekog od negativnih lekarskih nalaza, neće biti odobreno iseljenje u Izrael, u pregledanom arhivskom materijalu nismo našli tragova o eventualnom izbegavanju pojedinaca da se podvrgnu obaveznim lekarskim pregledima.
Kod sprovodjenja obavezne vakcinacije protiv trbušnog tifusa i velikih boginja bilo je, medjutim, otpora kod pojedinih lica koja su nameravala da se isele u Izrael. Zbog toga je Savez naglašavao da je potreno ljudima objasniti «…da je ovo vakcinisanje ne samo obavezni propis države Izrael … nego je to, pre svega, u interesu samih iseljenika, kako bi se zaštitili od opasnosti zaraze ovim opasnim bolestima, koja uvek postoji kod masovnih preseljavanja, kao i u logorima gde će useljenici privremeno boraviti. Na to treba …skrenuti pažnju.»
Pripremni rad za prvu aliju bio je izveden za samo Četiri meseca i već u novembru i decembru 1948. godine je ukupno 4.115 osoba otišlo u Izrael. Broj prijavljenih je bio daleko veći, ali nisu svi odmah mogli dobiti odobrenje za odricanje državljanstva, jer je trebalo proveriti da li zadovoljavaju sve predvidjene uslove, što je, s obzirom na njihovu brojnost, zahte-valo duži vremenski period. Odricanje državljanstva je, naime, predstavljao jedan od osnovnih uslova da bi se uopšte pristupilo pribavljanju ostalih dokumenata za iseljavanje. Pošto su jugoslovenske vlasti jednom delu potencijalnih iseljenika to odobrile, bile su izvršene pripreme za drugi talas iseljavnja, sa 2.567 osoba koje su samo šest meseci kasnije, u junu i julu 1949. godine krenule za Izrael. Za manje od godinu dana iz Jugoslavije se iselilo ukupno 6.682 osoba, Čime se broj Članova jugoslovenske jevrejske zajednice smanjio za šezdeset posto.
Broj iseljenika je, prema statistiČkim pregledima Ministarstva unutrašnjih poslova Jugoslavije bio unekoliko drugačiji. Prema njihovim podacima: «…prva grupa Jevreja od 4.055 lica iselila se decembra meseca 1948. god., a druga grupa od 2.465 lica u toku juna – jula meseca 1949. god. Iz naše zemlje do sada se ukupno iselilo 6.520 Jevreja. Me-djutim, treba napomenuti da se nisu svi Jevreji iselili, koji su se prijavili za iseljavanje, i koji su dobili odobrenje za odlazak od našeg ministarstva. Tako je iz prve grupe odustalo od iseljenja oko 422 lica, a iz druge grupe 755. Izvestan broj Jevreja koji je odustao, iako je imao odobrenje za iseljavanje, ovo je uČinio iz opravdanih razloga: bolest u porodici, važni materijalni razlozi i sl. Svakako da ima i izvestan broj Jevreja koji se kod odustajanja od iseljenja rukovodio i proraČunatim motivima: očekivnje prvih vesti o stanju i poslovima u Izraelu, pronalaženje mogućnosti za šverc itd. Prema odobrenju druga Ministra A. Rankovića dozvoliće se naknadno iseljavanje svima Jevrejima koji su iz opravdanih razloga do sada odustali. …Ukupno… (na dan 1. septembra 1949. godine, kada je ovaj izveštaj bio pisan)…broj iseljenika … (u toj godini je iznosio) … 2.465. »

Podaci o broju iseljenih u organizovanim alijama do 1. IX 1949. godine, prema podacima Ministarstva unutrašnjih poslova FNRJ

Po državljanstvu
Državljanstvo Broj Jugoslovensko 2.434 Drugo državljanstvo 15 Bez državljanstva 16 Ukupno 2.465

Po polu
Pol Broj Muških od 14 god. naviše 938 Ženskih od 14 god. naviše 1097 Deca od 14 god.-muška 193 Deca od 14 god.-ženska 237 Ukupno 2465

Po zanimanju
Zanimanje Broj Intelektualci30 Činovnici 508 Zanatlije 246 Radnici 126 Seljaci 12 Slobodne profesije 56 Ukupno 978
Zatvorenici 28

Razlike u broju iseljenih za Izrael nisu zanemarljive. Obadva izvora, i Ministarstvo unutrašnjih poslova Jugoslavije, i Savez veroispovednih opština Jugoslavije, su iscrpno i pedantno vodili svoje spis-kove lica koja su dobila dozvolu za iseljenje za Izrael i osnovni podaci u njihovim spiskovima se slažu. Do razlike u konaČnom broju lica zaista iseljenih u Izrael u okviru prve i druge alije je, najverovatnije, došlo zbog toga što je, izmedju podnošenja molbe za odu-stanak od iseljavanja i realizacije iseljavanja protekao izvestan vremenski period u toku kojeg su neki od podnosilaca tih molbi ozdravili, rešili problematičnu porodiČnu situaciju, dobili potrebne informacije ili su se jednostavno predomislili, pa su, na kraju, kada je trebalo da brodovi isplove, i oni otputovali za Izrael. Ne treba zaboraviti da su, prema reČima samog službenika Ministarstva unutrašnjih poslova, oni već imali dozvolu za iseljenje koja nije bila poništena, već samo odložena. Zbog toga bi trebalo, po ovom pitanju, kao relevantne uzeti podatke iz spiskova koje je vodio Savez.

Organizovana iseljavanja prve tri alije, bila su finansirana sredstvima koja je obezbedio Svetski jevrejski kongres. Treći talas iseljavanja, za koji su i jugoslovenska vlada i jevrejska zajednica pretpostavljali da će biti i poslednji, bio je marta 1950. godine, kada se iselilo 892 osobe. Medjutim, pošto je i posle izvršene tri alije i dalje vladalo veliko interesovnje za masovno iseljavanje u Izrael, sledeće godine su bile izvršene pripreme za izvodjenje Četvrte i pete alije. U okviru Četvrte alije, maja 1951. godine, u Izrael se iselilo 819, a u orkviru pete alije, koja je bila izvedena u julu sledeće godine, 141 osoba. Najmanja je bila šesta alija koja je bila izvedena oktobra 1952. godine. U okviru šeste alije se u Izrael organizovano iselilo samo 84 osobe. Posle ove alije, iseljavanja za Izrael su bila individualna, pod istim uslovima koji su važili i za organizovana iseljavanja, slobodno, bez prethodnog traženja izlazne vize, sve do 13. juna 1967. godine, kada je došlo do prekida diplomatskih odnosa SocijalistiČke Federativne Re-publike Jugoslavije i Izraela.
Ukupan broj osoba koje su se u periodu od 1948. do 1952. godine, u okviru organizovanih alija, iselili za Izrael je, tako, dostigao brojku od 8.618 osoba. Od toga je 4.517 bilo poreklom iz Srbije, 2.747 iz Hrvatske, 974 iz Bosne i Hercegovine, 308 iz Makedonije, 68 iz Slovenije i 4 iz Crne Gore.
Stav jugoslovenskih vlasti po pitanju organizo-vanog iseljavanja njenih jevrejskih gradjana u Izrael je bio koncipiran vrlo liberalno. Po sporazumu jugo-slovenske i izrelske vlade, bilo je predvidjeno da će Jugoslavija odobriti iseljavanje svim svojim gradjanima jevrejske nacionalnosti koji se na to budu odlučili. Iseljenje je bilo odobreno i mešovitim brakovima «…gde je muž Jevrejin…» , a pored Jevreja jugoslovenskog državljanstva i Jevrejima inostranog državljanstva ili bez državljanstva, uzimajući kao osnovni kriterijum jevrejsko poreklo, a bez obzira na sadašnju veroispovest. Iseljavanje nije bilo odobreno tamo gde su postojale smetnje fomalno – pravne prirode.
Zvanično, jedini ograniČavajući razlog za uskraćivanje prava na odlazak nekom jugoslovenskom gradjaninu jevrejskog porekla je bilo njegovo učestvovanje u nekoj od kažnjivih radnji za koju je bila zaprećena kazna zatvorom od deset godina, ili više, bez obzira na to da li je već bio osudjen, ili se tek nalazio u zatvoru zbog istrage po tom osnovu. Svi ostali, oni koji su se već nalazili na izdržavnju kazne, kao i oni koji su tek bili u istražnom zatvoru, bili su pomilovani, dobijali su oprost kazne ili im je ona bila preinaČena u uslovnu i bilo im je omogućeno da dobiju dozvolu za otpust iz državljanstva.
Sem toga, ogranaČavajuća je bila i odredba prema kojoj je, izuzetno, moglo biti uskraćeno pravo odlaska državnim službenicima svih profesija za koje je bilo ocenjeno da bi njihov odlazak štetno uticao na društveni i privredni napredak zemlje. Što se tiČe ovog ograničavajućeg faktora stručnosti i nezamenljivosti, na jugoslovenske gradjane jevrejskog porekla koji su pripadali grupi visokih intelektualaca i stručnjaka u izvesnim oblastima bio je vršen pritisak, naroČito u periodu prve tri alije, da i pored dobijenog otpusta iz državljanstva ne otputuju za Izrael, Čak i ukoliko bi u tome bili razdvojeni od svoje porodice koja se iseljavala. Ovaj pritisak je bio naročito jak ukoliko su u pitanju bili članovi KomunistiČke partije. Apelovano je na njihovu svest o potrebi da svojim struČnim znanjem doprinesu izgradnji nove Jugoslavije i bilo obećavano da će im se, nakon izvedenog prvog perioda izgradnje, odobriti odlazak ostatka porodice u Izrael, što se, najčešće, nije dešavalo.
Indikativan, za ovu problematiku, bio je sluČaj porodice Ašer, koju su sačinjavali roditelji, dva sina i tri sestre. Svi su dobili otpust iz državljanstva i dozvolu za odlazak u Izrael, već sa prvom alijom. Budući da su se sinovi bavili zanimanjima koja su u posleratnom periodu u Jugoslaviji bila deficitarna, na njih je bio izvršen pritisak da se ne isele, tako da su oni odustali, uz obećanje da će im kasnije biti doz-voljeno da se pridruže roditeljima.
Medjutim, kada je, posle isteka dogovorenog roka, trebalo da dobiju dozvolu, ona im je bila uskraćena, te su se njihovi roditelji, u krajnjem očajanju, obratili Josipu Brozu, kao najvišoj instanci, da interveniše po tom pitanju: «Usudjujemo se da uputimo molbu Vama, druže Maršale, jer nas na to prisiljava velika nevolja: nesnosna bolest i roditeljska ljubav. Ostavili smo u Jugoslaviji dva svoja sina, dva oka svoja: Ašera Samuela Ašer (apotekar vojne bolnice u Skoplju) i Alberta Samuela (lekara Glavne vojne bolnice u Beogradu). Mi smo u starosti 86 i 81 godi. Došli smo u Izrael…bez sinova, koji su se bili prijavili za prvu partiju iseljenja u Izrael, no uvidjajući da su kao struČnjaci još potrebni Jugoslaviji, odustala su, odnosno odložili svoje iseljenje do završetka Petogodišnjeg plana. Mi smo tada shvatili tu potrebu i nismo insistirali…U Izraelu imamo …(tri kćerke, ali je od njih jedna udovica sa troje dece, a druge dve su udate, ali nemaju sredstava da izdržavaju roditelje)… Zato Vas molimo…. da nam pustite sinove…(kako im je to prethodno bilo obećano)…kako bi mogli da poslednje dane svog života proživimo sa svojom decom…i da se više ne muČimo. « Situaciju je, u ovom sluČaju, dodatno komplikovala Činjenica da su obadvojica bila zaposlena u vojnim ustanovama.
Praksa, da se na potencijalne iseljenike u Izrael vrši pritisak da od istoga odustanu, išla je toliko daleko da je, u sluČajevima «izostanka saradnje« i insistiranju odredjene osobe na odlasku, pribegavano taktici uskraćivanja saglasnosti ustanove u kojoj je bila zaposlena, a koja je bila neophodna za dobijanje otpusta iz državljanstva. Ova pojava je uzela toliko maha da je reagovao Sekretarijat vlade FNRJ za personalnu službu. On je 18. novembra 1949. godine, uputio službeni dopis Sekretarijatima vlada Narodnih republika za personalnu službu, saveznim ministar-stvima, komitetima i komisijama u kojem je ovim institucijama bila dodatno skrenuta pažnja da ne budu previše revnosni pri uskraćivanju oslobodjenja duž-nosti i odobravanja odlaska službenika i da se ne rukovode «…svojim lokalnim interesima (pri odre-djivanju ) da li je taj službenik zbilja neophodan ili ne…«jer time mogu da ugroze generalnu državnu politiku. Dopisom se izriČito upozorava da«…Kri-terijum u ocenjivanju treba da bude takav, da se samo takvim službenicima ne dozvoli odlazak, onima koji su zaista neophodni našoj zemlji i usled Čijeg bi odlaska nastao zastoj u radu ili šteta u izvesnoj grani naše privrede, nauke ili kulture «
Prema sporazumu, gradjani su, najpre, bili u obavezi da dobiju dozvolu nadležnih jugoslovenskih vlasti za istupanje, odnosno otpust iz državljanstva. Dozvolu je davalo, ili uskraćivalo, na osnovu detaljne provere svih predvidjenih podataka, Ministarstvo unutrašnjih poslova. Po dobijanju obaveštenja da im je otpust iz državljanstva odobren, zainteresovani gradjani su bili u obavezi da odu u Beograd, u Odeljenje za putne isprave Ministarstva unutrašnjih poslova FNRJ radi identifikacije. Tom prilikom su bili u obavezi da podnesu dokaz o svom jevrejskom poreklu koji su im izdavale njihove veroispovedne opštine. Ukoliko bi sve bilo u redu, gradjani su dobijali konačno odobrenje Ministarstva FNRJ za iseljenje, koje su uzimali i čuvali sve do dana ukrcanja u brod. Prilikom ukrcavanja, bili su dužni da uz odobrenje pokažu i liČnu kartu. Na osnovu ova dva dokumenta, vršena je identifikacija i uporedjivanje sa podacima iz kolektivnog pasvana. Tek posle toga se moglo smatrati da je osoba prošla sve neophodne kontrole i da može da se iseli.
Po dobijenom saznanju da je osobama, prijavljenim za iseljenje, to bilo i odobreno od zvaniČnih vlasti, pristupalo se relizaciji ostalih radnji, vezanih za organizaciju iseljavanja: sačinjavanje liste putnika i njenog dostavljanja nadležnim organima Svetskog jevrejskog kongresa, radi dobijanja neophodnog novca za isplatu potrebnih troškova na ime prevoza osoba i njihovog prtljaga do luka u kojima se vršilo ukrcavanje, smeštaja i ishrane u periodu Čekanja na polazak broda, putnih karata i ishrane na brodu i, eventualno, plaćanja troškova dangube za brodove koji su se, iskrcavši iseljenike u Haifi, vraćali prazni u Jugoslaviju.
Za potrebe prevoza robe i ljudi, Jugoslovenske železnice su izdvojile znatan broj vagona, a ponegde su bile formirane i specijalne kompozicije, sastavljene uglavnom od vagone treće klase. Prema rasporedu koji je bio izradjen u saglasnosti sa predstavnicima nadležnih narodnih vlasti, organizacija prevoza železnicom obavljala se na sledeći način: putnici su se okupljali u većim regionalnim centrima na koje su bili upućeni prema mestima stanovanja i kupovali individualne karte, čija je cena iznosila od 800 do 1.000 dinara. Svi oni su se sabirali u Beogradu i Zagrebu, gde su, na dan polaska transporta, bila organizovana skupna mesta, odakle je trebalo da se putovanje nastavi posebnim vozovima. Beogradska grupa je bila obrazovana od iseljenika sa teritorije Srbije, Vojvodine (sa izuzetkom Subotice i Sombora), kao i od iseljenika iz Makedonije. Grupu koja je kretala iz Zagreba su sačinjavali iseljenici iz cele Hrvatske, iseljenici iz jednog dela Vojvodine (Sombora i Subotice), Slovenije, kao i iseljenici iz Bosne i Hercegovine. Iseljenici iz Crne Gore su u luke ukrcavanja dolazili direktno, prema dobijenom rasporedu.
Gradjani su sa sobom na brod mogli poneti liČni i ručni prtljag. KoliČina ličnog prtljaga je od početka bila utvrdjena na 150 kilograma po osobi, bez obzira da li se radilo o odrasloj osobi ili detetu i za njega se na ime manipulativnih troškova (za prenos stvari od vagona na brod) naplaćivalo po 200 dinara po jedinici prtljaga. Ovako odredjene koliČine su zaista bile dovoljno velike i omogućavale su svakome da kao liČni prtljag ponesu sve ili bar većinu svojih tzv. mekih stvari koje je trebalo da im posluže u periodu od iskrcavanja, pa dok ne budu stigli teretni brodovi sa pokućstvom. Kod predavanja liČnog prtljaga posto-jala su ograniČenja u pogledu upotrebljene ambalaže i naČina pakovanja. Kao liČni prtljag ni u kom sluČaju nisu mogli biti predavani sanduci i sliČni vid pakovanja, nepodesni za prenošenje i unošenje na brod, već je bilo propisano da on mora biti spakovan isključivo u kuferima, denjcima, balama, ruksacima i sl. Lični prtljag se predavao i carinio zajedno sa pokućstvom, ali je u luku bio dopreman posebnim vagonima u okviru istih kompozicija sa iseljenicima i prenet je sa njima istim brodom, ali im nije bio pristupačan tokom puta, već tek po prispeću u Izrael.
Količina ručnog prtljaga je, u poČetku, bila ograničavana isključivo sposobnošću odredjene osobe da taj prtljag ponese i bilo je dozvoljeno da svako može uneti na brod, bez nadoknade, onoliko prtljaga koliko je bio u stanju da sam ponese. Već od treće alije, težina ručnog prtljaga je bila ograniČena na 20 kilograma.
Skladištenje i organizaciju prevoza iseljeničkog pokućstava i robe obavljalo je brodarsko preduzeće «Transjug». Ova roba je bila prevožena zasebnim brodovima i njihov red vožnje se nije poklapao sa redom vožnje brodova koji su prevozili iseljenike. Savez je upozoravao iseljenike da budu spremni na duži period čekanja na svoje pokućstvo, kada budu prispeli u Izrael: «Transport teretnog prtljaga obaviće se…teretnim brodom, koji će otpremiti stvari posle odlaska putničkog transporta, a prema mogućnostima slobodnog brodskog prostora itd. Prema dosadašnjem iskustvu, treba računati s tim da će transport teretnog prtljaga uslediti tek 2–3 meseca (a možda i više) posle putničkog transporta». Nadoknada za prevoz selid-benih stvari se izračunavala prema zapremini selidbene ambalaže i iznosila je 1.900 dinara za svaki kubni metar, što je pokrivalo cenu transporta, manipulacione troškove u luci, kao i ostale admi-nistrativne i režijske troškove oko organizovanja prevoza do Haife. Kubaturu su izračunavali sami iseljenici, po uputstvima trasportnih odbora, na osnovu spoljnih dimenzija upotrebljene ambalaže, pa je iseljenicima preporuČivano da sve svoje pokućstvo, po mogućnosti, pakuju zajedno, ili u što manji broj sanduka i koleta. Naglašavalo se da je potrebno da se merenje dimenzija izvrši što taČnije i da ne bi trebalo da bude varanja pri prijavljivanju kubature prtljaga, što se, evidentno, ponekad dešavalo, jer to ostavlja ružnu sliku o Savezu i jevrejskoj populaciji, uopšte.
U cirkularu koji je, u tom smislu, bio upućen svim jevrejskim veroispovednim opštinama, bilo je izriČito naglašeno da će «…transportni odbori i opštine moći da proveravaju i kontrolu obave…( jer se )…dešava da nesavesni pojedinci prijave netačnu kubaturu, Čime nanose veliku štetu Savezu…Sami iseljenici biće lično odgovorni za podatke o zapremini koje se oznaČe…na sanducima…Glavna komisija za iselenje, odnosno Savez, pridržavaju pravo da zadrže i ne izvrše otpremu svakog liftvana ili sanduka čija kubatura ne bude odgovarala podacima…na osnovu kojih je izvršena uplata.»
(Nastavak u sledećem broju)
Autor, mr Mladenka Ivanković, je naučni saradnik Instituta za noviju istoriju Srbije u Beogradu

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License