Heroji I Rodoljubi U Doba Balkanskih Ratova

HEROJI I RODOLjUBI U DOBA BALKANSKIH RATOVA
„Voli zemlju u kojoj si se rodio i u kojoj živiš, jer je ona tvoja domovina, veli naša Biblija. Dosledni tim rečima, Jevreji su, od kada su napustili rođenu grudu, bili kroz sva vremena dobri građani u svim zemljama kroz koje ih je vodio put istorije. Pravdoljublje i toleranciju naroda među kojima su živeli uvek su visoko cenili i nesumnjivo je da nijednom narodu nisu ostali dužni u primljenoj ljubavi, jer su ovu vraćali punom privrženošću i samoodricanjem. Tako je to bilo i jeste u zemlji Srbinovoj, gde su Jevreji u svemu postupali po rečima svoga čuvenog sunarodnika, slavnoga istoričara Josifa Flavija - radeći u miru na podizanju opšteg narodnog blagostanja i boreći se, za vreme ratova, rame uz rame, voljno, hrabro, pored svoje braće Srba…

…Ljubav Jevreja za srpsku zemlju došla je do svog punog i svestranog izražaja u ratovima 1912-1918. godine, kada su Jevreji građani i vojnici, stari i mladi, primili svoju sinovsku dužnost iskreno, srdačno i sa samopregorevanjem. Časovi tuge i bola, nemaštine i izgnanstva, kao god i časovi radosti i slave, pobede i trijumfa.. bili su zajednički svima bez razlike. Oko 600 jevrejskih ratnika, od oko 7 000 jevrejskih žitelja u predratnoj Srbiji; nekoliko stotina jevrejskih ranjenika; dovoljan broj junaka odlikovanih za hrabrost na bojnom polju; 150 grobova jevrejskih palih neimara na ostvarenju srpske zavetne misli; stotine jevrejske ratne siročadi; veliki broj jevrejskih invalida; ceo jedan kraj, cela Jevrejska mahala na beogradskoj Jaliji sa poginulim starcima, ženama i nejači pod ruševinama svojih domova, prouzrokovanim neprijateljskim bombardovanjem -sve su to rečiti dokazi njihove ljubavi prema srpskom narodu i odanosti prema svojoj Otadžbini."

Klanjajući se senima palih heroja srpskih Jevreja, pisac zaključuje:

„… Neka večni i nerazdvojni zagrljaj u smrti sa vašim palim srpskim drugovima posluži poznijim naraštajima kao simbol trajnog bratstva između dva napaćena naroda na zajedničkoj grudi."40

Još u vreme početaka organizovanja srpske vojske na mo- dernoj osnovi, pre Ustava iz 1888, beogradski Jevreji su oduševljeno služili u srpskoj vojsci, a srpske nacionalne ideale prigrlili su kao svoje iako tada još nisu uživali punu građansku ravnopravnost.41 Služili su u garnizonima beogradskom, smederevskom, požarevačkom i šabačkom, u svim tadašnjim rodovima vojske: pešadiji, konjici, arti-ljeriji, kao dobrovoljci u legiji kneginje, kasnije kraljice Natalije.

Omladina iz redova starih beogradskih jevrejskih po-rodica Alkalaja, Ozera, Amara, Demaja, Koena, Levija, Man-dila, Rusoa, Hiršla i drugih bila je nadahnuta iskrenim srpskim rodoljubljem - veli Ignjat Šlang: „Ta oduševljena omladina često se sastajala u opštinskoj zgradi u Solunskoj ulici gde su održavana književna predavanja i društvena savetovanja Iz tih ozbiljnih dogovora iznikla su razna omladinska udruženja, kao što su Srpsko-jevrejska omladinska zajednica, Srpsko-jevrejsko pevačko društvo, osnovano 1884, „Potpora", osnovana 1897. i druga Rad svih tih društava bio je na prvom mestu patriotski."42

Četiri beogradska Jevrejina istakla su se požrtvovanjem, rodoljubljem i junaštvom u srpsko-turskom ratu 1876-1877. i za svoje zasluge bili odlikovani. To su Samuilo Pops, beogradski opštinski lekar, Bernard Bril, beogradski lekar, Benjamin Ruso i Mihailo Ozer koji su se pro-slavili junaštvom na bojnom polju tako da se o njima govorilo u celoj Srbiji. Međutim, rodoljublje srpskih Je-vreja doći će do punog izražaja u ratovima koje je Srbija vodila za slobodu. O tome svedoči Spomenica poginulih i umrlih srpskih Jevreja u balkanskim ratovima 1912-1913. godine i u Prvom svetskom ratu 1914-1918. Spomenica sadrži dugu listu sa imenima kratkim podacima i fotografijama Jevreja koji su dali svoje živote na frontu, odnosno na vojnoj dužnosti za stvar Srbije i svih naroda Jugoslavije.

To je dirljiv dokument koji pokazuje kako su se srpski Jevreji, oficiri i obični vojnici, ljudi iz svih krajeva, borili, patili i žrtvovali svoje živote uz svoju braću Srbe, na svim srpskim frontovima od Kumanova do Jedrena, od Kosmaja do Albanije i Soluna od logora u Austro-Ugarskoj do srpskih dobrovoljačkih odreda u Rusiji. Među tim borcima i žrtvama srećemo ljude svih profesija: radnike i zanatlije (obućare, molere, limare, krojače, stolare, instalatere, tapetare), trgovce, trgovačke pomoćnike i putnike, intelektualce (lekare, advokate, novinare, studente, činovnike). Ima mladića od dvadeset godina (npr., Nisim Albahari, redov VI pešadijskog puka, poginuo na Kajmakčalanu), i starijih ljudi preko 60 godina (npr., David A. Koen koji je likvidiran u bugarskom logoru 1915). Međutim, spisak ne sadrži imena žrtava iz redova nebo-račkog stanovništva imena ljudi, žena i dece koji su našli smrt pod ruševinama svojih domova ili pod šrap-nelima neprijateljskih topovskih granata 1914-1915. godi-ne. Spomenica navodi samo imena mrtvih heroja Ona ne govori o herojima koji su preživeli rat. O ovim drugim, o nekima od njih, biće reči na sledećim stranicama.

Spomenik podignut u Beogradu srpskim Jevrejima poginulim u ratovima 1912-1918. predstavlja jednovremeno spomenik srpsko-jevrejskog bratstva, a tekst predgovora Spomenici dirljivo je i trajno svedočanstvo rodoljublja i čovečnosti srpskih Jevreja.

„Proglas srpske vlade upućen narodu septembra 1912. o mobilizaciji srpske vojske radi oslobođenja braće na Jugu od petvekovnog ropstva pod Turcima, naišao je na isti, jednodušan oduševljeni odjek u srcima jevrejskih građana kao i kod braće Srba",43 piše beogradski rabin Ignjat Šlang. U sinagogama su priređena molepstvija za pobedu srpskog oružja i održani dirljivi rodoljubivi govori koji su apelovali na Jevreje vojnike i oficire „da ispune svoje građanske dužnosti prema miloj otadžbini dostojanstveno i verno kao pravi potomci starih Makabeja".

Od 5 000 duša, koliko je onda brojalo celokupno jevrejsko stanovništvo Kraljevine Srbije, preko šest stotina, odnosno oko 12%, učestvovalo je u ratu. Jevrejsko građanstvo obrazovalo je svoje odbore za prikupljanje novčanih sredstava za Crveni krst, za bolnice, za invalide. Vojne bolnice koje su osnovali beogradski Jevreji bile su uzorno organizovane i dobile su jednodušno priznanje.

„Jevrejska saradnja na velikom delu oslobođenja bila je priznata i cenjena od svih krugova javnoga mišljenja Svečana pratnja poginulog rezervnog oficira Moše Amara, viđenog trgovca beogradskog, koji je, osvojivši Uroševac (Ferizović), junački poginuo u borbi sa neprijateljem, bila je prava manifestacija srpsko-jevrejskog patriotskog bratstva Kralj je poslao svoga prvoga ađutanta da ga zastupa na pratnji i da izjavi sažaljenje porodici poginulog juna-ka Isto to učinili su i Kraljevska vlada, Ministarstvo vojno na osobito svečan način, takođe ostala ministarstva i razna druga nadleštva"

Junačku smrt Moše Amara koji je prvi ušao u Uroševac na čelu svoga odreda, komanda III srpske armije toliko je cenila da je za uspomenu na nju nazvala breg na kome se nalaze kasarne u Uroševcu - „Amarov breg". Ama-rovo junaštvo opisano je i proslavljeno u dnevnoj štampi, a ilustrovani časopisi doneli su, pored njegove slike, još u slici predstavljen, i sam slučaj njegove junačke pogibije. Osim Moše Amara za Srbiju svoje živote daju i njegova dva rođena brata, Moni i David, kao i braća od stričeva.

U Drugom balkanskom ratu, vođenom protiv Bugarske 1913. godine, pored mnogih drugih pali su i rezervni oficiri: Benko Davičo, beogradski advokat, Maks Gutman i Hajnrih Šatner. U ovim ratovima odlikovana je većina jevrejskih ratnika raznim ordenima „Javno mišljenje u celoj zemlji priznalo je zasluge jevrejskih ratnika i to zvanično i opšte priznanje učvrstilo je još više osećanje bratstva među Srbima i Jevrejima"

Stari ratnik, pukovnik Vasa Madžarević piše u svom članku44 da su heroji Srbi Mojsijeve vere, hrabro ginući sa svojom braćom pravoslavnim Srbima, stvorili nerazorivo bratstvo srpsko-jevrejsko i da su „njihova ratna od-ličja i grobovi posejani na Kumanovu, Oblakovu, Merdarima, Prištini, Ceru, Gučevu, Mačkovom kamenu, Valjevu, Kosmaju, Vlasini i Kajmakčalanu, krvava tapija koju naši Jevreji imaju na ovu zajedničku Otadžbinu…"

Madžarević zatim podseća na nekoliko svetlih likova srpskih Jevreja ratnika palih za nacionalnu srpsku i jugoslovensku stvar, i opisuje njihove podvige.

Avram Pilesov iz Niša istakao se u balkanskim ratovima 1912-1913, u bici na Kumanovu, 10. oktobra 1912. Stanje je bilo kritično; VII puk, Beograđani, nalazio se u teškoj situaciji posle pogibije svoga komandanta Aleksandra Glišića „Kad pogibe i zastavnik, stanje se još više pogorša Pilesov, videći opasnost, zaboravio je na kišu kuršuma, jurnuo je ispred vojnika i zgrabio od mrtvog zastavnika pukovsku zastavu. Zatim je poleteo i grmnuo: Napred, braćo, napred junaci! Pojurio je sa razvijenom zasta-vom na Turke, a vojnici, kao preporođeni, jurnuše za njim kao stihija i juriš potpuno uspe."

Poručnik Ašer Levi proslavio se kao komandir čete slavnog Drugog (Gvozdenog) puka za vreme balkanskih ratova 1912-1913. Komandant puka dao je o njemu ovu ocenu: „Neobično hrabar, prezire smrt, hladan i u najstrašnijim časovima, u svakoj pa i u najtežoj situaciji priseban, pre-ma vojnicima roditeljski blag." U borbi na Zletovskoj reci „zadivio je ceo Gvozdeni puk kad je prvi pred četom uleteo u bugarske rovove. Sam je tom prilikom zarobio ceo jedan bugarski vod".

Dorćolac Avram Saso, redov Š čete, I bataljona, Sedmog pešadijskog puka, limar po zanimanju, simpatičan veseljak, pao je na Jedrenu, gde su Srbi došli u pomoć Bugarima. Pri jurišu na Jedrene, Saso ranjen u nogu previo je ranu, nastavio juriš i izbio na gradski bedem Papaz Tepe, kličući: „Živela Srbija". Ali, smrtno ranjen pada.

Dok su Jevreji kao vojnici vršili svoju dužnost prema otadžbini na frontu, neboračko stanovništvo je na razne načine učestvovalo u ratnom naporu Srbije. Tako je Beo-gradska jevrejska opština organizovala vojnu bolnicu sa većim brojem postelja za ranjenike i bolesne vojnike koja je vanredno funkcionisala Osim toga, beogradski Jevreji su priređivali manifestacije u cilju održavanja borbenog duha i morala, kao i u znak solidarnosti sa svojom srpskom braćom, te radi prikupljanja priloga za žrtve rata. Jednu takvu manifestaciju zabeležio je beogradski list „Pijemont" (broj 352 od 23. HP 1913), pod naslovom „Beogradski Jevreji za Invalidski fond Sveti Đorđe". U napisu se ogleda ona atmosfera oduševljenog rodoljublja i uzajamne ljubavi i poštovanja u kojoj su bili sjedinjeni Srbi pravoslavni i „Srbi mojsijevci". Evo toga članka objavljenog pre više od pola stoleća:

„Prvo srpsko-jevrejsko žensko društvo priredilo je juče po podne u prostorijama Oficirskog doma svoju huma-nu manifestaciju. To nije prva niti će biti poslednja ove vrste. Solidarnost naših Jevreja s nama, po svim linijama našeg društvenog života, već je osveštena stvar. To više nije solidarnost, nije politika, nije težnja - to je tekovina. Mi se s najvećom radošću okrećemo jučerašnjem koncertu kao potvrdi srpsko-jevrejske zajednice.

Duhovita i topla istorijska slika Sabetaja Džaena prikazana pred prepunom salom bila je puna iskrenosti i topline. Kroz uspomenu na junačke Makabejce govore nam na sceni njihovi čestiti potomci, herojski pali u našim svetim ratovima za slobodu potištenih.

U tonu koji otkriva duboku jevrejsku tugu, sprovedeno je slavlje u čast osmorice Jevreja, koji ostaviše kosti na Jedrenu i na Kosovu. Manjina je krenula protiv većine, pravda je proslavila oružje manjine, i krv palih junaka upijaju upaljene svetiljke na sceni kao sveto ulje, u novom kandilu narodne svesti i narodne snage…"

„Svetlost što se sa svetiljki razliva i vas, žive, osvetljava, to su nove nade na sve bolju budućnost…
…Ne gasite se nikad svetiljke! Rastopite ako još ima leda u kojoj duši! Ogrejte sve one što još čekaju slobodu! Okupljajte se oko svetlosti! Grejte duše, neka se ozare du-hovima što postaše naši mučenici, ali i naši heroji i naši ponosi! Ne žalite živote za velike ideje, jer život je onaj plavičasti dim, što se diže i gubi za trenutak…

Slava palima! Slava onima što žive za narod, a ne za sebe!

Dečak i devojčica u nošnji oslobođene braće izlaze na scenu sa rečima tople zahvalnosti. Njihov nežni glasić diže se kao himna Bogu, usred upaljenih buktinja. Scena je bila dirljiva. Reči koje su izgovorili duhovi palih junaka izazvale su suze. To je bio momenat sažimanja našeg herojstva sa herojstvom junački palih Jevreja. To su dela koja ne blede. Iz njih proističe uzajamna ljubav, i istovetnost zasluga i istovetnost sudbina.

Ostale tačke koncerta, specijalno umetničko sviranje na klaviru gospođica Amar i Rauman pozdravljeno je usrdnim aplauzom.

Gotovost ljubaznih dama, beogradskih Jevrejki, da se pojave na sceni zarad veličanja imena palih boraca i zarad prikupljanja priloga za Fond svetog Đorđa zaslužuje našu veliku blagodarnost.

… Prilog je obilat."

Povodom srpskih pobeda u balkanskim ratovima 1912-1913. godine i učešća srpskih Jevreja u njima, baron Karlo Rihthofen, nemački oficir i diplomata, održao je predavanje koje je Leon Lebl preveo na srpski i objavio u Beogradu u posebnoj brošuri pod naslovom „Da li su Jevreji ratnički narod?"45

U predgovoru brošure ističe se da sjajni primeri hra-brosti i rodoljublja koje su pokazali Srbi mojsijevci u balkanskim ratovima daju jasan i nepobitan odgovor na ovo pitanje. Dovoljno je samo navesti imena junački poginulih i umrlih heroja Potporučnik Moša Amar, pao kod Ferizovića (Uroševca), Isak B. Amar, pao kod Nagoričana, David Anđelković i Avram Demajo pali na Kumanovu, slavni je-drenski kvartet Avram Saso, Isak Anđelo, Josif Albahari i Josif B. Ruso, zatim Danilo Nahmijas kod Velesa, Nisim Koen kod Bitolja, Jakov Mevorah kod Stracina, Samuilo Elić kod Vidina, poručnik Maks Gutman kod Krivolaka, poručnici Ašer M. Levi, Benko Davičo, Hajnrih Šatner i mnogi drugi.

Oni su svojom junačkom smrću i visokim shvatanjima dužnosti potvrdili da Jevreji - protivno rasprostranjenom shvatanju - imaju snage za najviše vojničke vrline i najveća požrtvovanja u ratu kad im je zemlja u kojoj žive majka a ne maćeha, i kada vodi rat za slobodu, za pravo na dostojan život, borbu za samoodbranu, a ne rat zavojevački, ugnjetački i pljačkaški.

Posle zaključenja ugovora o miru u Bukureštu kojim su okončani balkanski ratovi 1912-1913. i izvršeno prisajedinjenje Stare Srbije i Makedonije, beogradski Jevreji stupili su u vezu s Jevrejima novooslobođenih krajeva da bi ih obavestili o prilikama u kraljevini i pozvali ih da prigrle svoju novu otadžbinu. U tom radu učestvovale su mnoge istaknute jevrejske ličnosti, a naročito Isak Alkalaj, glavni rabin Beogradske sefardske opštine, kao i Moša Pinto i Šalom Ruso, učitelji iz Beograda. Tim pitanjima bavila se i jevrejska masonska loža „Srbija" nezavisnog reda Bene-Berit.

Evo što Samuilo Alkalaj u pesmi pisanoj uoči Prvog svetskog rata poručuje Austriji kao odgovor na njene pretnje Srbiji.

NA BRANIKU

Pa dođite!
Eto, kao čovek jedan
Na branik slobode usta narod ceo,
Za krvavu žetvu biće i sad vredan
Kao što je doma kad žanje plod zreo.

Dođite u zemlju gde vas sve, sve mrzi
I krševi goli i ravnice plodne,
I ljudi i zveri i potoci brzi,
I sunce što prži jutrom i u podne.

Ta doček vam sprema narod duše gole,
Nezarobljen rolstvom, u slobodi velik;
Sad il' nikad baca sve muke i bole,
Malen brojem ali silan kao čelik

Samuilo A. Alkalaj rođen je 1887. u Smederevu. Po završenim komercijalnim naukama stupio je u Francusko-srpsku banku u Beogradu. Kasnije je ostao šef bančine filijale u Bitolju. Bio je na specijalizaciji u Parizu te di-rektor beogradske banke „Metropol" sve do Hitlerovog napada na Jugoslaviju 1941. Tada je izbegao sa porodicom u Italiju, gde je interniran. Posle rata nastanio se u SAD, u Bostonu. Osim privrednom delatnošću, S. Alkalaj se bavio novinarstvom i književnošću. U Makedoniji, oslobođenoj od turske vlasti posle balkanskih ratova 1912-1913, uređivao je 1915. godine sa Jovanom Mandilom „Bitoljske novine", list koji je vršio pozitivan uticaj na jugu. Kao omladinac uređivao je jevrejski list „Zajednica" u kome je objavio niz književnih priloga Iz toga vremena potiče i ova njegova patriotska pesma.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License