Godisnjica Osvecenja Beogradske Sinagoge

Mladenka Ivanković
Godišnjica osvećenja Beogradske sinagoge
2. 12. 1944 - 2. 12. 2007. Podsećanje na neke značajne dogadjaje iz života jevrejske zajednice u periodu koji je sledio neposredno posle oslobodjenja.
Rad Saveza jevrejskih veroispovednih opština Jugoslavije je bio obnovljen 22. oktobra 1944. godine, samo dva dana nakon oslobodjenja Beograda.
Fridrih Pops, predsednik Saveza još iz predratnog perioda, je na ulazu u zgradu u ulici Kneginje Ljubice 34 postavio tablu kojom se označavalo da na toj adresi, posle proživljenog ratnog perioda, ponovo postoji i radi Savez jevrejskih veroispovednih opština Jugoslavije. Ovaj natpis je bio potvrda nove realnosti u kojoj su jevrejskoj zajednici vraćena sva ljudska prava koja su joj bila uskraćena u ratnom periodu.
Bila je to ona ista tabla koja se nalazila na ulazu u Savez u godinama koje su prethodile velikoj katastrofi. Gospodin Pops je tablu brižno čuvao za sve vreme rata, krijući se kod svojih prijatelja u Beogradu, znajući da i najveće zlo jednom mora proći, da će se ponovo steći uslovi za slobodan život jevrejske zajednice i da će tabla sa starim nazivom ponovo naći svoje mesto na ulazu u dom centralne jevrejske organizacije u Jugoslaviji. Doduše, tada je bio oslobodjen samo Beograd, ali je konačan poraz bloka Sila osovine bio neminovan. Očekivalo se da će se, po oslobodjenju celokupne teritorije Jugoslavije i povratku izbeglog stanovništva u bivša mesta boravka, uspešno rekonstruisati i mreža jevrejskih veroispovednih opština na njenoj teritoriji.
Neposredno posle formalnog obnavljanja rada Saveza, bile su formirane i razne sekcije koje su preuzele staranje o organizovanju pojedinih oblasti u posleratnom životu jevrejske zajednice. Jedna od tih sekcija je bila i verska sekcija.
Vlasti nove Jugoslavije su svojim odlukama i pravnim aktima proklamovale ukidanje antisemitskih zakona i garantovale pravo na slobodu ispovedanja vere. Rukovodstvo Saveza je, na predlog verske sekcije, smatralo da je važno da se u oslobodjenom Beogradu u upotrebljivo stanje dovede bar jedna od postojećih sinagoga. Od svih, odabrana je zgrada Templa u Kosmajskoj ulici broj 19 (danas Maršala Birjuzova), koja je delovala najočuvanije. Zgrada je, kao što je to bio slučaj i sa ostalim jevrejskim sakralnim objektima, za vreme rata bila oskrnavljena, a inventar, uključujući svete knjige, posude i odeću za sveštenike, pa čak i delovi nameštaja, su bili pokradeni.
Na pronalaženju raznetih knjiga, stvari i ostalih delova inventara angažovali su se svi pripadnici jevrejske zajednice koji su bili u mogućnosti da to učine. Uspevali su da udju u trag pokradenim predmetima, da pronadju vlasnike koji su do spornih predmeta došli, u svoje vreme, najčešće kupujući ih od antikvara ili na crnoj berzi. Po saznanju pravog porekla kupljenih stvari, oni su ih, u najvećem broju slučajeva, vraćali dragovoljno i bez prigovora.
Zgrada Hrama je bila očišćena, popravljena u meri u kojoj je to bilo moguće i pripremljena za svečanost osvećenja. 1
Organizator svečanosti je bila AD HOC formirana Jevrejska veroispovedna opština Beograd, koja je u ovom kratkom vremenu, od oslobodjenja Beograda do 14. januara 1945. godine, nosila vrlo interesantno i neobično ime koje je bilo skovano u duhu proklamovanog principa «bratstva i jedinstva« na kojem se, u ono vreme insistiralo. Naziv Opštine je, naime, bio: «Srpsko-Jevrejska veroispovedna opština». Ni pre, a ni kasnije, nijedna jevrejska veroispovedna opština nije imala sličan narodnosni dodatak u svom imenu, pa ni beogradska, kako ćemo to, kasnije, videti.
Opština je izdala «Oglas« koji je, ujedno bio i obaveštenje o obnavljanju Hrama, poziv na svečanost i objava početka redovnog održavanja bogoslouženja. Ovaj «Oglas« je, za današnje pojmove izgledao skromno: bio je iskucan pisaćom mašinom na običnom belom kancelarijskom papiru. Medjutim, u ono vreme, pronaći dovoljnu količinu kvalitetnog kancelarijskog papira bio je poduhvat ravan podvigu.
Osvećenje Hrama je bilo izvršeno u subotu 2. decembra 1944. godine. Čin osvećenja Hrama je obavio rabin Albert Altarac, a posle njega je govorio književnik Žak Konfino, koji je u ovom kratkom periodu (do januara naredne godine) vršio dužnost predsednika beogradske JVO. Osvećenju Hrama je bila prisutna i delegacija članova AVNOJ-a, predvodjena Mošom Pijade.
Tekst koji je Altarac izgovorio prilikom osvećenja se čuva u Arhivu Jevrejskog muzeja u Beogradu. Tekst je, u punoj meri, ogledalo vremena u kojem je nastao. Dosta je kratak i prikladno formulisan i možemo ga shvatiti kao molitvu, prvu slobodnu, posle dugog vremena skrivanja i stradanja, i kao izraz zahvalnosti onima koji su jevrejskom narodu na ovim prostorima doneli slobodu. Tekst glasi:
«SVEMOGUĆI BOŽE - GOSPODARU SVETA ! Blagosloveno da je ime Tvoje i da je blagosloveno Tvoje mesto. Amen.
Primi molitvu našu u milosti. Amen. Neka se raduju nebesa, neka se veseli zemlja, neka šumi more i ono što ga napunja, nek se raduje polje i sve što je u njemu. Amen. Danas si ostvario svoje obećanje, koje si dao našim praocima govoreći: TEBI DAĆU ZEMLJU HENANSKU. Amen.
Daj snage našim borcima da njihova borba bude PLEMENITA BORBA ZA VELIKE IDEALE, ZA IDEALE MIRA, ZA ONE IDEALE ZA KOJE SE BORE NAJBOLJI SINOVI ČOVEČANSTVA. Amen.
UČINI DA KRV KOJU SU DALI ZA IZGRADNJU BOLJE BUDUĆNOSTI NE BUDE UZALUD PROLIVENA. Amen.
NEKA SVAKA NAŠA ŽRTVA UŠTEDI MILIONE LJUDSKIH ŽIVOTA BUDUĆIH POKOLJENJA!
Neka naše suze i naš bol uštedi plač našoj deci, i neka se naša borba pretvori u plamenu himnu CELOG POŠTENOG I NAPREDNOG ČOVEČANSTVA kako bi u prah satrli sve što je zlo i nevaljalo. Amen.
BLAGOSLOVI I ČUVAJ NAJBOLJEG SINA NAŠIH NARODA, VOLJENOG UČITELJA I VODJU MARŠALA JUGOSLAVIJE, JOSIPA BROZA TITA. Amen.
BLAGOSLOVI BOŽE NAŠU DOMOVINU FEDERATIVNU NARODNU REPUBLIKU JUGOSLAVIJU, NJEZINU VLADU I NJENE RUKOVODIOCE, KAKO BI PROCVALA I OJAČALA I POSTALA MOĆNI BEDEM MIRA U SVETU. Amen.«
Osvećenje Hrama i ponovno redovno održavanje bogosluženja (i pored toga što mnogi nisu mogli da im prisustvuju, ne zbog formalne smetnje od strane državnih vlasti, već iz prostog razloga što je subota tada bila obavezan radni dan) je imalo vrlo pozitivan efekat na, u tim danima malobrojnu i ratnim strahotama stradalu jevrejsku zajednicu. U Kosmajskoj 19 su ponovo dobili svoje duhovno utočište u koje su dolazili slobodno i bez ikakvog straha, gde su se susretali, razmenjivali sećanja, dobijali besplatan, po verskim pravilima spremljen, mada skroman, obrok u opštinskoj menzi i pronalazili za sebe po neki sadržaj koji bi im pomogao da se ponovo osećaju korisnim i potrebnim zajednici.
Ovaj datum je značajan u životu jevrejske zajednice u novoj Jugoslaviji zbog toga što se smatra da je njoj, učešćem predstavnika vlasti nove Jugoslavije na svečanosti osvećenja Hrama, i zvanično bila priznata potpuna ravnopravnost u društvenom i državnom životu nove državne tvorevine.
Naredni, po vremenskom redosledu, značajan datum je bio 14. januar 1945. godine, kada je bio zvanično obnovljen rad Jevrejske veroispovedne opštine Beograd. Postojanje i rad JVO Beograd su bili obnovljeni u skladu sa svim važećom pravilima formalne i pravne procedure. Imala je svoj pravilnik, utvrdjene kriterijume po kojima je bilo moguće stupanje u članstvo, odredjeni su ciljevi i zadaci opštine, a bila je definisana i teritorija na kojoj je opština delovala. Po tim prvim pravilima, geografska oblast na kojoj je Opština delovala je bila daleko šira od područja grada Beograda: «Opština obuhvata područje Narodnog odbora grada Beograda, a kao matična opština (u širem delokrugu) i područja uže Srbije i Autonomne Kosovsko - Metohijske oblasti.«
Jevrejska veroispovedna opština Beograd je, naglašavalo se u tekstu njenog pravilnika, nastala «…spajanjem ranijih jevrejskih opština u Beogradu: Jevrejske sefardske veroispovedne opštine i Jevrejske aškenaske veroispovedne opštine, a na osnovu odluke donete na zboru gradjana…». U članstvo Opštine su mogla biti primana samo lica jevrejske nacionalnosti. Mnogi roditelji, iz njima znanih razloga, su, kasnije, pokušavali da svoju mušku novorodjenčad prijave u članstvo, izbegavajući da ih podvrgnu obredu «Berit mila», što je bilo u suprotnosti sa pravilima. Rabin Altarac se protivio, pa je, pošto je problem dospeo i do Narodnog odbora, bio prinudjen da se pismeno opravda, pozivajući se, pri tom, i na Pravilnik opštine, i na verske zakone, citirajući Toru, ali i na odredbe Ustava FNRJ, citirajući član kojim se garantovala sloboda veroispovedanja i obavljanja verskih obreda. Ova epizoda, koja nam iz današnje perspektive može izgledati neobična, predstavljala je, u ono vreme, incident sa mogućim ozbiljnim posledicama.
Već naredne školske 1945/46. godine, verska sekcija je, uz dozvolu nadležnih državnih vlasti, organizovala versku nastavu za decu osnovnoškolskog uzrasta, kao i za srednješkolce. Časovi veronauke su se održavali «…nedeljom od 10-12 časova u opštinskom domu Kralja Petra 71 i ponedeonikom od 4-5 časova u Jevrejskom obdaništu, Visokog Stevana br.2«. Za svakog učenika i učenicu su bila odredjena dva časa nedeljno i svako je mogao slobodno odabrati termine, prema svom raspoloživom vremenu. Liturgijski deo je sa učenicima obradjivao rabin Albert Altarc, a istorijski deo, sa dodatkom o obredima, profesor Solomon Kalderon.
Na inicijativu Verske sekcije, a uz moralnu podršku Saveza, osnovan je i sinagogalni hor pod rukovodstvom Solomona Mošića.
I pored činjenice da je rat već mesecima bio iza njih, mnogi članovi jevrejske zajednice nisu mogli da prebrode zaostali naučeni i iracionalni strah od okupljanja i prisustvovanja sahranama. Tom činjenicom se može objasniti pojava da je, od ukupno oko 1.800 jevrejskih žitelja Beograda, koliko ih je bilo krajem 1945. godine, ponekad bilo nemoguće sakupiti potreban minjan da bi umrli član zajednice mogao biti sahranjen po verskim propisima. Zbog toga je, na inicijativu rabina i još 13 članova zajednice, 28. 12. 1945. godine bio obnovljen rad «…ustanove Hevra Kaduša - Rehica…«, koja je, ubrzo zatim dobila nophodne dozvole od strane vlasti i delovala u zajednici sa verskom sekcijom i pod pokroviteljstvom JVO Beograd.
U obnovljenom Hramu su, pored redovnih službi, bili svečano obeležavani veliki praznici, a održavana su i druženja članova, predavanja i zabave za decu na Purim.
Autor mr Mladenka Ivanković je naučni saradnik Instituta za noviju istoriju Srbije iz Beograda.

BlinkListblogmarksdel.icio.usdiggFarkfeedmelinksFurlLinkaGoGoNewsVineNetvouzRedditYahooMyWebFacebook

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License