Geto U Balkanskim Osmanskim Gradovima

Olga Zirojević
GETO U BALKANSKIM OSMANSKIM GRADOVIMA
U Enciklopediji Leksikografskog zavoda (t.5, Zagreb 1961, str. 147) čitamo: "GETO (tal. Ghetto), odvojeno gradsko podrnčje, u kojem su Židovi bili prisiljeni živjeti ili su se tamo slobodno nastanjivali. Već 1051. na crkvenom koncilu u Narboni, kasnije u Mainzu 1310. i Valenciji 1338, odlučeno je, da se Židovi odvoje od krišćana. Medjutim, historija je zabilježila prvu pojavu geta tek u 16. st. u Veneciji, gdje su Židovi izolirani u posebnu gradsku četvrt, pokraj ljevaonice željeza (Ghetto), odakle i naziv".
Postojanje "Velike avlije" u Sarajevu, "Kortizo di Buton"-a u Skoplju, "agade" (agada) u Sofiji, kao i jevrejskih mahala, odnosno četvrti po ostalim značajnim gradskim središttma evropske Turske svedočili bi u prilog postojanja geta, poput onih u hrišćanskoj Evropi, i na prostorima ove nekada moćne imperije.
I strani putnici koji raznim povodima dolaze u Tursku, uglavnom zatiču Jevreje u posebnim gradskim cetvrtima.
Zvanični osmanski popisi (poznatiji pod imenom defteri) redovno upisuju odvojeno verske, odnosno etnicke skupine, shodno tome i jevrejske skupine (cemaat-i yahudiyan), znatno redde mahale.
O svakodnevnom životu Jevreja, žitelja osmanskih gradova, pouzdanije i detaljnije svedoče, medjutim, dokumenti nastali iz sasvim odredjenih i praktičnih potreba, a to su response - pitanja i odgovori iz rabinske literature, kao i turski sudski dokumenti, uz druga zvanična akta. Citajući ih, pred našim očima kao da iz tame izranja jedan davno iščezli svet, svet koji kupuje, zakupljuje, prodaje, zaveštava imovinu, isteruje na sudu svoju pravdu, ženi se, razvodi, oslobadja robije, gradi i umire, često od nasilne smrti. Tu se, neretko, daje i lični opis glavnih aktera, poneki su čak i kosttmirani, uz obilje drugih pojedinosti, toliko značajnih na sudu.
Dokumenti, znači, dovoljno detaljni i pouzdani da daju odgovor i na pitanje o postojanju ili, pak, o nepostojanju geta u državi Osmanlija.
Recimo, najpre, da se sam termin geto - odomaćen na čitavom hrišćanskom prostoru - tu uopste ne upotrebljava. Umesto njega nailazimo na termin "jevrejska kuća" (yahudihane) koji sasvim očigledno pokazuje da je prvo stanište u Tursku dobeglih Jevreja bila najpre jedna, bez sumnje velika kuća (ili han).
Do mahale se svakako doslo u kasnijem vremenu, zahvaljujući stalnom prilivu jevrejskih izbeglica i visokom natalitetu. Od jedne kuće (ili hana) - ovekovečene u izrazu yahudihane - preko više kuća sa zajedničkim dvorištem - otuda "Velika avlija" odnosno Kortiž(o) i Kurtižos - došlo se do jevrejskog džemata, odnosno mahale, kojih je po većim gradovima (Sarajevo, Skoplje, Bitolj, Sofija) moglo biti i nekoliko, i koje su, najverovatnije, bile otvorena naselja, bar u kasnijem vremenu.
No, uporedo sa postojanjem posebnih jevrejskih četvrti, mnogobrojna sačuvana svedočanstva ne ostavljaju mesta sumnji o stanovanju Jevreja i unutar drugih, to znači muslimanskih i hrišćanskih mahala, bilo u sopstvenim bilo u iznajmljenim kućama.
Ima svedočanstava da je Jevrejin davao svoju kuću u zakup nejevrejinu, ili, pak, za sebe iznajmljivao hrišćansku kuću.
Raspoloživi izvori svedoče, dalje, da su Jevreji kupovali kuće na vakufskom (zadužbinskom) zemljištu (koje je bilo u punoj svojini vakufa), posedovali su takve kuće, pa i osnivali porodične vakufe (u korist svojih potomaka) od svojih nekretnina, ili su, pak, stanovali u kućama koje su sami izgradjdivali (pod utvrdjenim uslovima) na vakufskom zemljištu.
Broj Jevreja, i ne samo njih, koji su stanovali u drugim inovernim mahalama, možda je bio i znatan, ali ttme nikako nije bila dovedena u pitanje osnovna intencija ove centralizovane teokratske imperije da, što iz religijskih, što iz fiskalnih razloga (porezi su, pretežno, razrezivani po mahalama odnosno verskim zajednicama), grupiše gradsko (pa i seosko) stanovništvo po posebnim četvrtima (mahalama). U tom kontekstu ova mera se nikako ne može smatrati diskriminatorskom, jer je važila za sve podanike Carstva, muslimane i zimije (nemuslimane).
Yahudhane - to treba istaći, nije identična sa mahaiom, to je redovno zidom ogradden skučen prostor namenjen stanovanju velikog broja porodica. Oslanjajući se na rabinsku literaturu može se zaključiti da su geta u Osmanskoj imperiji stvarana na inicijativu samih Jevreja. "Bili smo svi - kaže se tu - okupljeni na jednom mestu sa zidinama unaokolo i katancima na kapijama, sagradjenim kao tvrddava u sredini grada (…) za čuvanje doma Izraela". Ključevi katanaca sa kapija bili su ovde (za razliku od prakse hrišćanskih gradova) u rukama Jevreja, koji su sami želeli ovo izdvajanje "da bi naše devojke ostale skromne, da ne bi izlazile izvan zidova, da se ne bi pokvarile, sačuvaj Bože…"
U zaključku se ne može zaobići Ivo Andrić. On sarajevsku "Veliku avliju" naziva "vrstom geta".

Slično tvrdi i Slavko Goldstein: "U gradovima pod turskom vlašću nije bilo geta u zapadno-evropskom poimanju. Ipak se jevrejsko stanovnistvo koncentriralo u zbijena naselja ili mahale, katkad organizirano uz pomoć i po volji vlasti, katkad spontano - okupljanjem oko sinagoge i iz ekonomskih razloga. Tako su nastale jevrejske četvrti i mahale u Bitoli, Skopju, Beogradu, Sarajevu i drugdde". Turske vlasti, opet, ako se izuzmu pohlepa i korumpiranost lokalnih vlastodržaca, uglavnom nisu pribegavale represiji prema Jevrejima. O tome svedoči i njihovo rano izlaženje (ne znamo u kojoj meri masovno) iz ovih zajedničkih stanista, i nastanjivanje po muslimanskim i hrišćanskim mahalama. Cuveni solunski rabin Samuel de Medina (16.vek) govori o slobodi kretanja u svim delovima Carstva ističući činjenicu da su kapije gradova bile danonoćno otvorene, tako da je svako mogao ući i izaći bez ikakve prepreke. Republika

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License