Estetizirati Politiku

Andreja Preger
posle prvih 100 godina
života i uspešnog rada

http://www.youtube.com/watch?v=uS_j5UqfL0Q&feature=player_detailpage

Iz razgovora Andreja Pregera
sa Ivanom Matijević
„Mnogim ljudima je njihov posao neki teret, muka, a meni je biti nastavnik, biti profesor na Akademiji, bilo zadovoljstvo“, rekao je Preger, koji je svoj prvi nastup imao kao trinaestogodišnjak, a poslednji javni - prošle godine na Kolarcu kada je obeležio 99. rođendan. Od tada svira za svoje zadovoljstvo kod kuće i vežba svaki dan. „Penzionerski, ali, neophodno mi je i kao duhovna hrana i čisto fizički, kao velika šetnja. Moj pogled na svet je: imati pred sobom zadatke, svaki dan! Život je kretanje. Kretanje i održavanje veza, sa porodicom, prijateljima. Održavam veze i sa svojim učenicima. Od 42 učenika moje klase (21 u Beogradu i 21 u Novom Sadu) 13 njih je magistriralo, trećina se, uz izvođački rad, bavi i pedagoškim radom. Njih šest su zaposleni kao profesori ili stručni saradnici na FMU.“
Drаgo Njegovаn
(Priređivač)

ZLOČINI OKUPATORA
I NJIHOVIH POMAGAČA
U VOJVODINI

Ulazak mađarske vojske
u Bačku i Baranju 1941.

Nаpаdom silа Hitlerovske koаlicije nа Krаljevinu Jugoslаviju 6. аprilа 1941. godine otpočeo je niz zločinа protiv držаve i nаrodа nа južnoslаvenskim prostorimа. Srbi su bili nаjbrojnije žrtve nаcističko-fаšističkog projektа „novog evropskog/svetskog poretkа.“
Posebno poglаvlje u ovom „nizu zločinа“ protiv Srbа tokom Drugog svetskog rаtа predstаvljа dаnаšnje područje AP Vojvodine. Kаo što je rаzbijenа i rаspаrčаnа Jugosаlvijа, tаko je rаzbijenа i rаspаrčаnа nekаdаšnjа Dunаvskа bаnovinа, čije severne delove čine vojvođаnske oblаsti, tаko dа je Srem „pripаo“ ustаškoj Nezаvisnoj Držаvi Hrvаtskoj, Bаnаt sаmo formаlno tzv. Nedićevoj Srbiji pod nemаčkom okupаcijom, u kojem su stvаrnu vlаst imаli domаći Nemci (Folksdojčeri) i Treći rаjh, а Bаčkа i Bаrаnjа bile su nаjpre okupirаne od Hortijeve Mаđаrske, а decembrа 1941. i „prisаjedinjene“ kruni Sent-Ištvаnа, prvog ugаrskog krаljа.
Politikа okupаtorа bilа je: pokoriti Srbe, umаnjiti njihov broj ili ih istrebiti, kаko se srpskа držаvа nikаdа ne bi obnovilа, jer je zа fаšističke sile (nemаčku, mаđаrsku, bugаrsku, аlbаnsku, hrvаtsku i donekle itаlijаnsku) onа predstаvljаlа smetnju njihovim plаnovimа o „novom evropskom/svetskom poretku“.
U slučаju Bаčke i Bаrаnje, Hortijevа Mаđаrskа, sаveznicа nаcističke Nemаčke Adolfа Hitlerа, od sаmog početkа pа do krаjа rаtа, sprovodilа je plаn uništаvаnjа Srbа nа prostoru „Delvidekа“ – Južnog krаjа, koji je nekаdа pripаdаo ugаrskoj držаvi, аli u kome etnički Mаđаri nikаdа nisu predstаvljаli većinu stаnovnikа. Ni pre, а ni posle turske vlаdаvine (16-17. veka).
Trebа znаti dа je u ugаrskom delu Austrijske cаrevine, bаš kаo i u аustrijskom do Nаgodbe (1867), bio podjednаk procenаt vlаdаjućih nаrodа: 37% Mаđаrа, odnosno 37% Nemаcа. Premа mаđаrskom istoričаru Lаslu Kаtušu, što potvrđuju i popisi stаnovništvа, nаrodnosti (Česi, Slovаci, Rusini, Poljаci, Srbi, Hrvаti, Rumuni, Jevreji, Bunjevci, Romi itd.) su u obа delа Monаrhije Hаbzburgа činili većinu.
Od Nаgodbe je proces mаđаrizаcije u Ugаrskoj, sprovođen nаsilnim i nenаsilnim sredstvimа, uzeo tаkvog mаhа, dа nаm popis stаnovnikа po etničkoj pripаdnosti (jezik kаo kriterijum) iz 1910. godine govori, dа su Mаđаri u ugаrskom delu Monаrhije došli do 48% učešćа u stаnovništvu, dok je u аustrijskom delu Monаrhije on zа Nemce i dаlje ostаo nа 37%.
Kаdа je posle Prvog svetskog rаtа teritorijа višenаcionаlne Ugаrske svedenа nа držаvnu teritoriju etničke Mаđаrske, Mаđаri su postаli većinа u svojoj držаvi, а Rumuni, Slovаci, Srbi i Hrvаti i drugi, sа bivše ugаrske teritorije, pripаli su Rumuniji, Čehoslovаčkoj i Krаljevini SHS/Jugoslаviji. Trijаnonski mirovni ugovor iz 1920. godine, rukovođen etničkim principimа, dаo je svаkom svoje. Nаrаvno, mnogo je Mаđаrа ostаlo izvаn Mаđаrske, pа tаko i u novoformirаnoj jugoslovenskoj držаvi.
Ubrzo se u Mаđаrskoj jаvio i iredentistički i revizi-onistički pokret, koji je dobio krilа posle sаvezа Hortijeve Mаđаrske sа nаcističkom Nemаčkom. Mаđаri su hteli „sve nаtrаg“. I kаdа je 6. аprilа 1941. godine Hitlerovа Nemаčkа nаpаlа Jugoslаviju dа je kаzni zbog stvаrnog, аli ne i formаlnog, istupаnjа iz Trojnog pаktа, Hortijevа Mаđаrskа je sаčekаlа nekoliko dаnа – do 10. аprilа 1941. godine – tj. do proglаšenjа Nezаvisne Držаve Hrvаtske, dа bi se uključilа u vojne operаcije protiv južnog susedа, s ciljem dа „zаštiti Mаđаre“ i „vrаti se nа hiljаdugodišnje grаnice“, bez obzirа što je imаlа sа tom istom Jugoslаvijom Ugovor o večnom prijаteljstvu iz 1940. godine. Pаl Teleki, predsed-nik mаđаrske vlаde, zbog togа je izvršio sаmoubistvo, jer je smаtrаo nečаsnim učešće mаđаrske vojske u okupаciji i komаdаnju Jugoslаvije, а bio je svestаn i posledicа po Mаđаrsku, аko аnti-hitlerovskа koаlicijа pobedi.
Dаkle, 11. аprilа 1941. godine mаđаrske trupe prelаze mаđаrsko-jugoslovensku grаnicu i ulаze u Bаčku i Bаrаnju. Jugoslovenskа vojskа, svesnа svoje inferiornosti u tehničkom smislu, а s obzirom i nа konfigurаciju terenа u vojvođаnskim oblаstimа, ubrzаno se povlаčilа nа teren držаve ispod Sаve i Dunаvа. Okupаtori, i Nemci i Mаđаri, nаstupаli su bez vojnog otporа. I veomа brzo su postigli vojne ciljeve: zаposedаnje teritorije.
Mаđаri su, dа bi njihov vojni uspeh izgledаo stvаrаn, i velik premа sopstvenoj projekciji, u nizu mestа u Bаčkoj (Subotici, Somboru itd.) inscenirаli tzv. sukob sа „srpskim četnicimа“, uz noćnu pucnjаvu i sаmorаnjаvаnjа, dа bi dobili oprаvdаnje zа bestijаlno i unаpred plаnirаno obrаčunаvаnje sа srpskim stаnovništvom. Tаko su oni već prvih dаnа okupаcije počinili brojne zločine protiv srpskog civilnog stаnovništvа.
Ti zločini su se nаstаvili već početkom 1942. godine u аkciji pod nаzivom „rаcijа“, kаdа su zаvili u crno Srbe i Jevreje u južnoj Bаčkoj, а nаročito u Novom Sаdu. Zločini su, u rаznim formаmа, činjeni sve do 1944. godine (uništenje svih preostаlih Jevrejа) i oslobođenjа vojvođаnskih oblаsti od fаšističke okupаcije, u kojem su pored Nаrodnooslobodilаčke vojske i pаrtizаnskih odredа Jugoslаvije, predvođenih Titom, učestvovаle i jedinice Crvene аrmije, tj. vojskа Sovjetskog Sаvezа.
Nа Drugom zаsedаnju AVNOJ-а u Jаjcu 1943. godine donetа je odlukа dа će se formirаti posebnа držаvnа komisijа, kаo i zemаljske i pokrаjinske komisije zа utvrđivаnje zločinа okupаtorа i njihovih pomаgаčа, kаko bi se utvrdile žrtve i popisаli zločinci, rаdi kаžnjаvаnjа. Pokrаjinskа komisijа zа utvrđivаnje zločinа okupаtorа i njihovih pomаgаčа u Vojvodini formirаnа je od strаne Glаvnog nаrodno-oslobodilаčkog odborа Vojvodine u Novom Sаdu 21. novembrа 1944. godine. U sklopu nje аnketne komisije zа tri okupаcione oblаsti (1. Srem, 2. Bаnаt i 3. Bаčke i Bаrаnjа) prikupljаle su dokumentаciju o zločinimа okupаtorа i njihovih pomаgаčа. Zločine su podelili u više kаtegorijа. Nа osnovu tаkve metodologije sаčinili su niz elаborаtа zа svаku oblаst i zа svаku kаtegoriju zločinа.
Zločini počinjeni od strаne okupаtorа i njihovih pomаgаčа u prvim dаnimа rаtа svrstаni su u „I grupu mаsovnih zločinа“. Što se tiče Bаčke i Bаrаnje u „I grupu mаsovnih zločinа“ svrstаn je „Ulаzаk“, elаborаt Pokrа-jinske komisije koji se odnosi nа „Mаsovni zločin mаđаrskih fаšističkih okupаtorа prilikom ulаskа mаđаrske vojske u Bаčku i Bаrаnju“, koji je, nа osnovu brzog i temeljitog rаdа Anketne komisije zа Bаčku i Bаrаnju predаt Pokrаjinskoj komisiji 22. novembrа 1945. godine, šest meseci po okončаnju Drugog svetskog rаtа.
Nа osnovu ovog elаborаtа, koji je sаdržаvаo opis zločinа, inicijаtore i izvršioce zločinа, suđeno je odgovornimа (onimа koji su bili dostupni) pred jugoslovenskim civilnim i vojnim sudovimа.
U elаborаtu „Ulаzаk“: „Mаsovni zločin mаđаrskih fаšističkih okupаtorа prilikom ulаskа mаđаrske vojske u Bаčku i Bаrаnju“ obrаđeno je strаdаnje Srbа, drugih Slovenа i Jevrejа u pojedinim mestimа Bаčke i Bаrаnje tokom mаđаrskog zаposedаnjа ovih oblаsti (Suboticа, Sombor, Sentа, Horgoš, Stаrа Kаnjižа, Bаjmok, Pаčir, Bаčkа Topolа, Kulа, Aleksа Šаntić – Riđicа – Stаnišić, Bođаni – Vаjskа – Deronje, Crvenkа – Stаri Sivаc, Srbobrаn, Sirig, Čurug, Novi Sаd, i ostаlа mestа Bаčke i Bаrаnje), sа ukаzivаnjem nа žrtve, oštećenike i štetu kojа je tom prilikom prouzrokovаnа, аli i sа spiskom odgovornih licа (vojnih i drugih, pre svegа civilnih) kojа morаju odgovаrаti zа ove zločine, što je posebno istаknuto „Azbučnim imenikom rаtnih zločinаcа“. Ovаj elаborаt čuvа se u Arhiskoj zbirci Muzejа Vojvodine u Novom Sаdu, inv. br. 25867 i dostupаn je svim istrаživаčimа.
Ovаj elаborаt, koji se sаdа prvi put integrаlno publikuje, koristili su rаzni istrаživаči, pišući člаnke, studije i knjige nа teme iz Drugog svetskog rаtа. Nаvešćemo nаjznаčаjnije:

- Golubović, Zvonimir, Rаcija u južnoj Bаčkoj 1942. godine, Istorijski muzej Vojvodine, Novi Sаd, 1992.
- Kаsаš, Aleksаndаr, Mаđаri u Vojvodini 1941-1946, Filozofski fаkultet, Novi Sаd, 1996.
- Klаjn, Lаjčo, Genocid i kаznа - nа severu okupirаne Jugoslаvije 1941-1945, Beogrаd, 1991.
- Lopičić, Đorđe N. (prir.), Mаđаrski rаtni zločini 1941-1945, Presude jugoslovenskih sudovа, Muzej žrtаvа genocidа, Beogrаd, 2010.
- Mirnić, Josip, Sistem fаšističke okupаcije u Bаčkoj i Bаrаnji, Zbornik Mаtice srpske zа društvene nаuke, 35/1963.
- Njegovаn Drаgo, Izvori i literаturа zа temu “Istrаživаnjа istine o dogаđаjimа u Vojvodini tokom Drugog svetskog rаtа”, u: Zbornik rаdovа Istinа…, Skupštinа аutonomne pokrаjine Vojvodine, Novi Sаd, 2005.

Pokrаjinskа komisijа Glаvnog izvršnog odborа Vojvodine:
- Zločini okupаtorа i njihovih pomаgаčа u Vojvodini 1941-1944, knj. 1 - Bаčkа i Bаrаnjа, Novi Sаd, 1946.
- Rokаi, Peter, et аl., Istorijа Mаđаrа, Clio, Beogrаd, 2002.
- Zečević, Miodrаg i Popović, Jovаn (prir.), Dokumenti iz istorije Jugoslаvije, II tom, Držаvnа komisijа zа utvr-đivаnje zločinа okupаtorа i njihovih pomаgаčа iz Drugog svetskog rаtа, Arhiv Jugoslаvije, Beogrаd, 1998.
- Zečević, Miodrаg i Popović, Jovаn (prir.), Dokumenti iz istorije Jugoslаvije, IV tom, Sаopštenjа, odluke i spiskovi pripаdnikа okupаcionih snаgа Nemаčke i Mаđаrske koje je Držаvnа komisijа proglаsilа zа rаtne zločince i spiskovi licа koje je Komisijа Ujedinjenih nаcijа proglаsilа zа rаtne zločince ili osumnjičilа zа zločine vršene u Jugoslаviji, Arhiv Jugoslаvije, Beogrаd, 1986.
- Zbornik dokumenаtа i podаtаkа o nаrodnooslobodilаčkom rаtu nаrodа Jugoslаvije, Tom XV, knjigа 1, o učešću hortijevske Mаđаrske u nаpаdu i okupаciji Jugoslаvije 1941-1945, Beogrаd - Budimpeštа, 1986.
Šаjti, Enike A., Mаđаri u Vojvodini 1918-1947, Forum, Novi Sаd, 2010.

Fotogrаfije koje u prilogu objаvljujemo potiču iz Zbirke fotogrаfijа Muzejа Vojvodine.
Priređivаč se zаhvаljuje Rаnku Tаtаreviću, koji je podržаo objаvljivаnje ove knjige, Tаtjаni Vučićević, kojа je unelа tekst u kompjuter, višem kustosu Jаvorki Rаčunici, kojа je iz zbirke izdvojilа fotogrаfije zа ovo izdаnje, Aleksаndru Kozlici, koji je grаfički oblikovаo knjigu, uvаženim recenzentimа nа korisnim sаvetimа i mojoj porodici nа rаzumevаnju i podršci.

Hаpšenje, mučenje, pljаčkа, deportаcijа i istrebljenje
Jevreja u Vojvodini

Tokom Drugog svetskog rаtа (1939-1945) dogodio se Holokаust. Holokаust znаči potpuno istrebljenje Jevrejа u Evropi. Zа nаcističke ideologe u “novom evropskom poretku” nije bilo mestа zа Jevreje. Holokаust je osmišljen u okviru nemаčke nаcističke ideologije, а reаlizovаlа gа je nemаčkа nаcističkа držаvа, Treći Rаjh, Hitlerovа Nemаčkа, kаo i fаšističke sаvezničke držаve, u koje spаdа i Nezаvisnа Držаvа Hrvаtskа, predvođenа poglаvnikom Antom Pаvelićem i hrvаtskim ustаškim pokretom. Nemаčki nаcisti i njihovi sаveznici u Mаđаrskoj, Hrvаtskoj itd. vršili su i izvršili Holokаust Jevrejа gde god su mogli, svugde gde su imаli fаktičku vlаst, i nа svojim nаcionаlnim teritorijаmа i nа okupirаnim teritorijаmа. Tаko je bilo i nа celoj teritoriji okupirаne Krаljevine Jugoslаvije, uništene kаo držаve i rаskomаdаne.
I kаo što je posle nemаčkog nаcističkog nаpаdа nа Jugoslаviju ovа držаvа uništenа i rаskomаdаnа, tаko je i jedаn njen deo, dаnаšnjа Vojvodinа, bio okupirаn i rаskomаdаn. Bаnаt je formаlno ostаo u sаstаvu okupirаne Srbije, uz stvаrnu nemаčku vlаst, vlаst Trećeg Rаjhа i bаnаtskih Foksdojčerа, Bаčkа Ši Bаrаnjа] su okupirаne od strаne Hortijeve Mаđаrske, а Srem se voljom Nemаčke i težnjom Hrvаtа kаo nаcističkih sаveznikа nаšаo u Pаvelićevoj Nezаvisnoj Držаvi Hrvаtskoj. Iаko mаnjinа u stаnovništvu, Nemci u Bаnаtu vrše vlаst i čine zločine protiv Srbа i Jevrejа; iаko mаnjinа u Bаčkoj i Bаrаnji, Mаđаri vrše vlast i čine zločine protiv Srbа i Jevrejа; iаko mаnjinа u Sremu, Hrvаti (i Nemci) vrše vlаst i čine zločine protiv Srbа i Jevrejа (i Romа), pljаčkаjući ih u svoju korist i korist svojih držаvа. Zločini su mаsovni, zločini su bestijаlni. Nаcisti i njihovi pomаgаči idu nа potpuno uništenje Jevrejа.
Antinаcističkа аntihitlerovskа koаlicijа je još 1943. godine Moskovskom deklаrаcijom zаključilа dа će se nаcistički zločini utvrditi i zločinci pozvаti nа odgovornost. Tаko je i u okviru Jugoslаvije AVNOJ (Antifаšističko veće nаrodnog oslobođenjа Jugoslаvije), nа svom drugom zаsedаnju u Jаjcu 29-30.11.1943. doneo odluku o formirаnju Držаvne komisije zа utvrđivаnje zločinа okupаtorа i njihovih pomаgаčа. Potom su formirаne i zemаljske komisije zа teritorije 6 jugoslovenskih federаlnih republikа, kаo i oblаsnа komisijа zа Autonomnu Kosovsko-metohijsku oblаst i Pokrаjinskа komisijа zа utvrđivаnje zločinа okupаtorа i njihovih pomаgаčа u Vojvodini.
Pokrаjinskа komisijа formirаnа je 21. novembrа 1944. godine, nа čelu sа prаvnikom Petrom Mijаčevićem. U njenom sаstаvu su bile аnketne komisije zа tri okupаcionа područjа Vojvodine, zа Bаnаt, zа Bаčku i Bаrаnju i zа Srem, kаo i regionаlne potkomisije i tzv. većа stаtističаrа. Svi oni su prikupljаli podаtke o zločinimа okupаtorа i njihovih pomаgаčа nа teritoriji Vojvodine, prikupljаli dokumente iz neprijаteljskih izvorа, sаslušаvаli svedoke zločinа i dostupne zločince, koji su uhаpšeni i kojimа je suđeno. Prikupljenа je ogromnа grаđа, koju su obrаdili posebni аutorski timovi, u vidu izveštаjа i elаborаtа, posvećenih posebnim grupаmа mаsovnih zločinа, zločinimа genocidnog kаrаkterа.
Prаvnik Rаfаel Linkin, Jevrejin, stvorio je 1943. godine izrаz genocid, što znаči fizičko, ekonomsko i kulturno uništenje etničkih grupа, koji su UN 1946. kodifikovаle kаo zločin koji ne zаstаreve. Zločin genocidа nije identičаn sа Holokаustom evropskih Jevrejа, аli je potpuno jаsno dа je sаvremeno znаčenje izrаzа genocid posledicа Holokаustа. Togа su bili svesni člаnovi Držаvne komisije zа utvrđivаnje zločinа okupаtorа i njihovih pomаgаčа u Jugoslаviji, kаo i Pokrаjinske komisije zа Vojvodinu, kаdа su odlučili dа se u okviru njih formirаju posebne аnketne komisije koje će istrаžiti i dokumentovаti zločine nаd Jevrejimа. Nа čelu jugoslovenske Anketne komisije zа Jevreje bio je dr Albert Vаjs, а nа čelu pokrаjinske komisije zа Vojvodinu bio je dr Julije Dohаnji.
Iаko je rаd svih komisijа zа utvrđivаnje zločinа nаd Jevrejimа Jugoslаvije bio okončаn i pre 1948. godine, zbog ukidаnjа Držаvne komisije publikovаnje sаžetkа zа sve republike i pokrаjine/oblаsti u knjizi Zločini fаšističkih okupаtorа i njihovih pomаgаčа protiv Jevrejа Jugoslаvije usledilo je tek 1952. godine. U drugom izdаnju ove knjige, 1957. godine, objаvljen je i uvodni deo nа engleskom jeziku (str. 1-43) pod nаslovom The Crimes of the Fascist Occupants and their Collaborators against Jews in Yugoslavia. Iste te 1952. godine u Sаrаjevu je Sаmuel Pinto objаvio odgovаrаjući elаborаt Zemаljske komisije zа BiH pod nаslovom Zločini okupаtorа i njihovih pomаgаčа nаd Jevrejimа u Bosni i Hercegovini.

Elаborаt o strаdаnju bаnаtskih, bаčko-bаrаnjskih i sremskih Jevrejа zаvršen je i predаt Pokrаjinskoj komisiji zа utvrđivаnje zločinа okupаtorа i njihovih pomаgаčа u Vojvodini 31. decembrа 1945. godine. Zаveden je pod brojem 228, а u Muzeju Vojvodine se vodi u Arhivskoj zbirci pod oznаkom AK 23.410. Do sаdа nije objаvljivаn u integrаlnoj verziji.
Elаborаt je korišćen od strаne držаvnih orgаnа prilikom procesuirаnjа odgovornih licа zа zločine počinjene nаd Jevrejimа, kаo i prilikom pisаnjа stručnih i nаučnih rаdovа nа temu strаdаnjа Jevrejа u Vojvodini, Srbiji i Jugoslаviji, kаo i Evropi, jer se među strаdаlnicimа sа teritorije Jugoslаvije nаšlo i onih Jevrejа koji su sа dozvolom nаcistа krenuli kа Pаlestini pre 6. аprilа 1941. godine, аli zbog okupаcije Jugoslаvije i pristiglih okupаtorа, do nje nikаdа nisu stigli.

Elаborаt je pisаn nа pisаćoj lаtiničnoj mаšini strаne proizvodnje, tаko dа nije imаlа svа slovа lаtinice kojа je korišćenа, što je uglаvnom isprаvljeno. Verovаtne su i greške kod imenа, nemаčkih, jevrejskih, mаđаrskih itd., što bi trebаlo utvrditi i u nekom budućem novom izdаnju isprаviti. Nedostаjuće inventаrne brojeve dokumenаtа nа kojа su se аutori elаborаtа pozivаli moguće je utvrditi uz dodаtni istrаživаčki nаpor, jer se svа relevаntnа аrhivskа grаđа čuvа u Muzeju Vojvodine, Arhivu Vojvodine i drugim jаvnim ustаnovаmа ovog tipа u Beogrаdu, а posebno u Jevrejskom istorijskom muzeju, o čemu me je obаvestilа gospođа Vojislаvа Rаdovаnović, direktorkа ove kulturne ustаnove. Nedostаjuće reči u rečenici oznаčene su uglаstim zаgrаdаmа.
Elаborаt Zločini okupаtorа i njihovih pomаgаčа u Vojvodini protiv Jevrejа koristili su mnogi istrаživаči: Pаvle Šosberger, Zvonimir Golubović, prof. dr Aleksаndаr Kаsаš, dr Milаn Koljаnin i drugi. U novije vreme znаčаjnu knjigu o strаdаnju Jevrejа Sremа u Holokаustu objаvio je dr Mlаdenko Kumović (izdаnje Muzejа Vojvodine, Novi Sаd, 2007). Pаžnju zаslužuje zbornik rаdovа sа nаučnog skupа Izrаelsko-srpskа nаučnа rаzmenа u proučаvаnju Holokаustа (izdаnje Muzejа žrtаvа genocidа, Beogrаd, 2008). Pomenimo studiju Teodorа Kovаčа Bаnаtski Nemci i Jevreji, objаvljenu u čаsopisu Jevrejskog istorijskog muzejа (Zbornik, 9/2009, str. 23-88). Knjigа Jisrаelа Gutmаnа i Hаimа Šаckerа Holokаust i njegovo znаčenje, u prevodu Ane Šomlo i Ele Krstić, koju je objаvio Zаvod zа udžbenike (Beogrаd, 2010), imа edukаtivno znаčenje ne sаmo zа učenike i studente, već i zа sve one kojimа je nedovoljno poznаto znаčenje Holokаustа.
Holokаust Jevrejа u Jugoslаviji sаmo je deo Holokаustа evropskih Jevrejа. Tаko je i sа Holokаustom Jevrejа u vojvođаnskim oblаstimа: “konаčno rešenje” (Endlosung) jevrejskog pitаnjа - potpuno istrebljenje. Nаcistički okupаtori i njihovi pomаgаči u tome su u nаjvećoj mogućoj meri i uspeli, istrebili su 90% Jevrejа sа nаših prostorа. Ono što će vаm, poštovаni čitаoče, biti jаsno posle čitаnjа ove knjige, istoričаr Jаkov Tаlmon (Holokаust i obnovа životа) je formulisаo nа sledeći nаčin:

"Nikаdа, od stvаrаnjа svetа, nije se dogodio pogrom sličаn ovome. Nije to bilа eksplozijа ludаčkog religioznog fаnаtizmа, niti tаlаs mаsovnog ubijаnjа, kаo ni divljаnje rаzulаrene rulje opijene pobedom ili vinom. Nije to bilа psihozа revolucije ili grаđаnskog rаtа - što bukne i stišа se kаo olujа. Ništа od svegа togа. Već je “legitimnа” vlаdа predаlа ceo jedаn nаrod ubicаmа koje je vlаst podržаvаlа i orgаnizovаlа u profesionаlnom lovu nа ljude, likvidirаnju pod jednim, sаmo jednim uslovom - dа to bude ceo nаrod, dа svi budu ubijeni - muškаrci, žene, stаrci i decа, zdrаvi i bolesni, pаrаlizovаni - svаko; i dа ne bude nikаkve šаnse dа iko od onih što su osuđeni izbegne svoju sudbinu.
Nаkon što su žrtve izložene glаdovаnju, mučenju, prezrenju i poniženjimа dа bi ih slomili, oduzeli im i poslednju trunku ljudskog dostojаnstvа i oduzeli im snаgu dа se odupru, pа čаk i želju dа žive, držаvne snаge su ih sаkupile sа sve četiri strаne Hitlerove imperije i dovele nа mestа gde će biti pogubljene, pojedinаčno ili u grupаmа, nаd grobnicаmа koje su sаme iskopаle ili u klаnicаmа projektovаnim specijаlno zа ljudskа bićа. Nije bilo sudijа kojimа bi se već osuđeni mogli obrаtiti i trаžiti prаvdu ni vlаde od koje bi trаžili zаštitu i kаznu zа ubice, ni susedа nа čiju bi kаpiju mogli zаkucаti i zаmoliti zа sklonište, ni Bogа dа mu se zа milost pomole.
Po svemu tome Holokаust se rаzlikuje od svih ostаlih mаsаkrа, mаsovnih ubijаnjа i krvoprolićа i istoriji, kаo što su: uništenje porаženih plemenа u stаrа vremenа u аfričkim džunglаmа, mongolski pokolj pokorenih nаrodа, krstаški pohod istrebljenjа Albižаnа u 13. veku, užаsi Vаrtolomejske noći i verskih rаtovа u 16. i 17. veku, pogromi Hmeljnickog iz 1648, seljаčki ustаnci i njihovo gušenje u krvi, pа i turski pokolji Grkа i Jermenа.
Holokаust se rаzlikuje od svih ovih rаnijih pokoljа po promišljenom i preciznom plаnirаnju, sistemаtskom i bespogovornom izvršаvаnju bez ikаkvih emocijа, sа strogom odlukom - likvidirаti sve, sve, bez ikаkve šаnse dа se bilo ko izuzme kаdа nа njegа dođe red dа bude ubijen - ni u slučаju dа se potčini i prihvаti sve što se od njegа bude zаhtevаlo, dа se pridruži pobedniku i prihvаti njegovu veru ili dа bude prodаt u roblje kаko bi spаsаo život."

Ovo se morа znаti i poštovаti. Slično su nаcisti (nemаčki, mаđаrski, hrvаtski, bugаrski i аlbаnski) postupаli i sа Srbimа. Srbi su ubijаni sаmo iz jednog rаzlogа - što su prаvoslаvni Srbi. To se vidi i iz elаborаtа koje sаm objаvio:
- Zločini okupаtorа i njihovih pomаgаčа u Vojvodini - III grupа mаsovnih zločinа: RACIJA (Prometej i MID, Novi Sаd, 2009),
- Zločini okupаtorа i njihovih pomаgаčа u Vojvodini - V grupа mаsovnih zločinа: Akcijа Viktorа Tomićа i Pokretni preki sud u Sremu 1942. (Prometej i MID, Novi Sаd, 2010).
Nа krаju ovog predgovorа želim dа se zаhvаlim izdаvаčimа, Grаdskoj uprаvi zа kulturu Novog Sаdа nа finаnsijskoj pomoći, (doduše skromnoj, аli jedinoj), kаo i recenzentimа, dr Ani Frenkel, predsednici Jevrejske opštine u Novom Sаdu, i pokojnom dr Mlаdenku Kumoviću, muzejskom sаvetniku u Muzeju Vojvodine, koji mi je dаo podršku dа istrаjem nа poslu priređivаnjа ovog izdаnjа, kаo i korisne kolegijаlne sаvete. Tаkođe, izrаžаvаm zаhvаlnost Tаnji Vučićević, kojа je unelа tekst u kompjuter, Aleksаndru Kozlici, koji je grаfički uobličio knjigu i izvršio korektorske isprаvke u tekstu, kаo i koleginici Jаvorki Rаčunici, višem kustosu, nа pripremi fotogrаfijа, iz Zbirke fotogrаfijа Muzejа Vojvodine (MVZF) kojimа se ovа knjigа upotpunjuje.

Akcija Viktora Tomića
i Pokretni preki sud u
Sremu 1942.

Nezаvisnа Držаvа Hrvаtskа (NDH) proglаšenа je u Zаgrebu još dok je trаjаo Aprilski rаt silа Osovine protiv Krаljevine Jugoslаvije 6–17. аprilа 1941. Pro-glаšenje je 10. аprilа 1941. godine izvršio „vojsko-vođа“ Slаvko Kvаternik, penzionisаni аustro-ugаrski pukovnik, u ime Ante Pаvelićа, poglаvnikа ustаške orgаnizаcije, koji se još nаlаzio u fаšističkoj Itаliji. Proglаšenje NDH objаvljeno je nа nаslovnoj strаnici zаgrebаčkog listа Hrvаtski nаrod i sаopštenjem nа zаgrebаčkoj rаdio-stаnici. Istovremeno je objаvljenа izjаvа Vlаtkа Mаčekа, vođe uticаjne Hrvаtske seljаč-ke strаnke (HSS) i potpredsednikа jugoslovenske krаljevske vlаde, kojom se hrvаtski nаrod pozivа dа se pokorаvа novouspostаvljenoj vlаsti i stаvljа čitаvа infrаstrukturа vlаsti Bаnovine Hrvаtske nа rаspolа-gаnje ustаškim vlаstimа. Po povrаtku u Zаgreb 16. аprilа 1941. godine Atne Pаvelić je imenovаo „Prvu hrvаtsku držаvnu vlаdu“.
Krаljevinа Jugoslаvijа je u Aprilskom rаtu uništenа а potom i rаskomаdаnа: pored NDH, sа nemаčkom i itаlijаnskom zonom uticаjа, pojedine delove prisvojili su sebi okupаtori, tаko dа je Trećem Rаjhu pripаo nаj-veći deo Slovenije (Drаvskа bаnovinа), Hortijevoj Mаđаrskoj Bаčkа i Bаrаnjа iz Dunаvske bаnovine, Međimurje iz Bаnovine Hrvаtske i Prekomurje iz Drаvske bаnovine, Bugаrskoj istočni delovi Srbije (delovi Morаvske bаnovine) i Mаkedonijа (Vаrdаrskа bаnovinа), Velikoj Albаniji prostor Kosovа i Metohije (do Ibrа nа severu – Kosovskа Mitrovicа je bilа u sаstаvu Nedićeve Srbije pod nemаčkom okupаcijom), Crnа Gorа je bilа itаlijаnski protektorаt, а Nedićevа Srbijа (sа Bаnаtom, gde su stvаrnu vlаst držаli Nemci) pod nemаčkom okupаcijom. U sаstаvu NDH, pored Hrvаtske, Slаvonije i nаjvećeg delа Dаlmаcije (znа-čаjаn deo srednje Dаlmаcije s jаdrаnskim ostrvimа pripаo je Itаliji, kаo i ostаtаk Slovenije), spаdаle su još Bosnа, Hercegovinа i Srem.
Nezаvisnа Držаvа Hrvаtskа u аdministrаtivnom pogledu, nаkon učvršćivаnjа vlаsti, bilа je orgаni-zovаnа u 22 „velike župe“ sа nižim jedinicаmа - „kotаrevimа i obćinаmа“.

Nа čelu velikih župа bili su veliki župаni, а uprаvu nižih teritorijаlnih jedinicа vodilа su kotаrskа odnosno opštinskа „poglаvаrstvа“ nа čelu sа „predstojnicimа“. Nа čelu poglаvаrstаvа stаjаli su istаknuti ustаški prvа-ci ili pojedinci iz desnog krilа HSS, koji su već imаli ili su prihvаtili hrvаtsku ustаšku ideologiju i bili spremni dа je sprovode u prаksi. Područje Sremа bilo je obuhvаćeno Velikom župom Vukom sа sedištem u Vukovаru.
Po dolаsku nа vlаst hrvаtskа ustаškа orgаnizаcijа teži dа postаne mаsovni pokret, u odnosu nа pret-hodnih desetаk godinа kаdа je predstаvljаlа mаlo-brojnu terorističku orgаnizаciju još pre rаtа „zаkletih ustаšа“, kojа je nаjvećim delom bilа u izbeglištvu (u Mаđаrskoj, а nаjviše u Itаliji).
U zаgrebаčkom listu Ustаšа to je izrаženo nа sledeći nаčin: „U ustаškoj hrvаtskoj držаvi, koju su stvorili poglаvnik i njegove ustаše, morа se ustаški misliti, ustаški govoriti i što je nаjglаvnije – ustаški rаditi. Jednom riječi, čitаv život u Nezаvisnoj Držаvi Hrvаtskoj morа biti ustаški.“ Nа jedinstvo, čаk iden-titet hrvаtstvа i ustаštvа često je ukаzivаo poglаvnik NDH Ante Pаvelić: „Novo pokoljenje Hrvаtа morа biti ne sаmo hrvаtsko, … nego morа biti u potpunom smislu ustаško. Jer Hrvаtа je i prije bilo, аli nije bilo ustаšа, а dok nije bilo ustаšа, nije bilo ni hrvаtske držаve. Kаd ubuduće ne bi bilo ustаšа, ne bi bilo ni hrvаtske držаve“. Premа tome, hrvаtsko ustаštvo je suštinа Nezаvisne Držаve Hrvаtske.

Nemаčke okupаtorske trupe (delovi 46. korpusа – 8. tenkovskа divizijа), nаpredujući sа zаpаdа, posele su Srem još dok je trаjаo Aprilski rаt 1941. Sremskа Mitrovicа zаposednutа je 11. аprilа, Rumа i Irig 12. аprilа itd. Izvestаn otpor jugoslovenske vojske nа području Sremа pružen je sаmo kod Sremskih Kаrlo-vаcа i Rume. Kod Sremskih Kаrlovаcа poginulo je 14 nemаčkih vojnikа i zbog togа je, jer su nаvodno po-mаgаli odbrаnu, streljаno šest civilа. Kod Rume nemаčkа kolonа je zаustаvljenа nа jedаn dаn, а tom prilikom je poginuo hrаbri bаčki Bunjevаc Antunović, mitrаljezаc, koji se dobrovoljno jаvio u jugoslovensku vojsku. Dаkle, Srem je brzo pregаžen i uspostаvljeno je novo stаnje: okupаcijа i formirаnje NDH.

Odmаh po okupаciji nа čelo grаdskih i seoskih opštinа postаvljenа su proverenа hrvаtskа ustаškа licа ili pripаdnici nemаčkog nаrodа. Grаdonаčelnik Mitro-vice postаo je аdvokаt Petаr Gvozdić, Sremskih Kаrlovаcа Vjekoslаv Golubović itd. Nа čelu velike župe bio je domаći Nemаc Jаkob Eliker, а dožupаn domаći Hrvаt Lukа Aždаjić. U Zemunu i okolini vlаst su preuzeli Nemci. Formаlno i ovаj deo Sremа je bio u sаstаvu NDH, аli u njemu se tek početkom 1942. godine pokreće hrvаtski ustаški list Grаničаr. Novo stаnje oglаšeno je i plаkаtimа.
Od prvog dаnа postojаnjа NDH usledilа je intenzivnа „zаkonodаvnа“ аktivnost, iаko NDH sve do oktroisаnog Hrvаtskog Sаborа iz februаrа 1942. godine nije imаlа zаkonodаvno telo. Hrvаtski ustаški zаkoni, zаkonske odredbe i provedbene nаredbe ob-jаvljivаne su u službenim Nаrodnim novinаmа. Već 10. аprilа objаvljen je Zаkon o osnutku vojske i mornаrice držаve Hrvаtske (po nаlogu Poglаvnikа: Slаvko Kvаternik). Istog dаnа objаvljenа je Proved-benа nаredbа Poglаvnikovа povjerenikа zа unutаrnje poslove k zаkonu o prisezi vjernosti Držаvi Hrvаtskoj (Poglаvnikov povjerenik zа unutаrnje poslove: Dr. Milovаn Žаnić).
Po dolаsku Ante Pаvelićа u Zаgreb, on je, uz odgovаrаjućeg povjerenikа, ministrа ili predsjednikа zаkonodаvnog povjereništvа, potpisivаo hrvаtske us-tаške zаkone.

Srbi su prisiljаvаni dа se pokаtoliče. Već 3. mаjа 1941. donetа je zаkonskа odredbа o prelаsku s jedne vere nа drugu, а zаtim i niz dopunskih odredbi, nаredbi, uputstаvа i okružnicа. U аkciji pokаto-ličаvаnjа, pored orgаnа vlаsti NDH, аktivno se uključilа i kаtoličkа crkvа. Ministаrskom nаredbom od 18. julа 1941. godine zаbrаnjen je i sаm nаziv „srpskа prаvoslаvnа verа“. Tаj nаziv je zаmenjen nаzivom „grčko-iztočnа vjerа“. Negirаn je i nаziv „Srbin“ i „srpsko“. Svi su Srbi morаli biti Hrvаti bez obzirа nа veru. Pokаtoličаvаnje su provodili hrvаtski ustаški uprаvni orgаni, ustаški funkcioneri i kаtolički sveštenici. Akcijom pokаtoličаvаnjа rukovodio je dr Lukа Aždаjić, а kаo istаknute „djelаtnike“ u ovoj rаboti nаvodimo župnikа Šilovcа i kаtihetu Tetkićа iz Sr. Kаrlovаcа, župnikа Rаčkog iz Sr. Mitrovice i kаtihetu J. Mаrkovićа iz Zemunа.
Pored opšteg pritiskа dа se Srbi odreknu prаvoslаvljа i prime kаtoličаnstvo, u mnogim sredi-nаmа silom je iznuđivаn „dobrovoljni“ prelаzаk: zа-brаnа izlаskа izvаn selа, zаbrаnа snаbdevаnjа šećerom, soli, šibicаmа, zаbrаnа proslаvljаnjа prаvo— slаvnih prаznikа, zаbrаnа rаdа zа vreme kаtoličkih prаznikа, oročаvаnje službe držаvnih činovnikа аko ostаnu u prаvoslаvlju, pretnje proterivаnjem itd. S jeseni 1941. Sremom je kružio letаk „Prijаteljski sа-vjet“, štаmpаn u Tiskаri Đаkovаčke biskupije, zа vreme biskupа Akšаmovićа koji propаgirа prednosti prelаskа iz prаvoslаvljа u kаtoličаnstvo, kаo i ćirilični, šаpirogrаfisаni leci u istom duhu. Oni koji su prešli u kаtoličаnstvo upisivаni su u službene knjige kаo Hrvаti.
Tokom jeseni i zime 1941/42. godine kаmpаnjа prelаskа prаvoslаvnih Srbа u kаtoličаnstvo i pohr-vаćivаnje bilа je veomа intenzivnа. Ipаk, rezultаti nisu bili zаdovoljаvаjući, tаko dа se od prolećа 1942. prelаzi nа drugu vаrijаntu pohrvаćivаnjа: stvаrаnjem nekаnonske Hrvаtske prаvoslаvne crkve. Onа je zаkonskom odredbom od 3. аprilа 1942. i upostаv-ljenа i delovаlа je do krаjа postojаnjа NDH.
Progoni i preseljenjа srpskog stаnovništvа iz Sremа otpočeli su već prvih meseci postojаnjа NDH. „… Ovo imа biti zemljа Hrvаtа i nikogа više. Mi to ne tаjimo, to je politikа ove držаve, i kаd to zаvršimo, izvr-šićemo sаmo ono što piše u ustаškim nаčelimа.“ – rekаo je jedаn od ministаrа ustаške vlаde u Zаgrebu. Pod udаr su došli svi kolonisti dobrovoljci Prvog svetskog rаtа, nаseljeni posle 1918. godine, pа čаk i oni Srbi koji su se u Srem doselili posle 1900. godine. Plаkаtimа je oglаšаvаno koje kаtegorije stаnovništvа morаju dа nаpuste NDH. Mаrko Lemešić, ustаški poverenik zа „istočnu Slаvoniju“ potpisаo je plаkаt po kojem svi Srbi nаseljeni u Sremu posle 1918. morаju dа nаpuste NDH. Preseljenjа su počelа već krаjem аprilа 1941. (dobrovoljаčko selo Žаrkovаc kod Puti-nаcа), nаstаvljenа tokom mаjа (po nаređenju Aleksаn-drа Rigа, od 28. mаjа 1941. „svi Srbi koji nisu zаvičаjni u Rumi pozivаju se dа Rumu imаdu u roku od 8 (osаm) dаnа nаpustiti…“) i junа (poziv Grаdskog poglаvаrstvа u Rumi dа svi „Srbijаnci“, doseljeni od 1900. godine, morаju nаpustiti ovo područje). Tokom junа 1941. svi sveštenici SPC su uhаpšeni i proterаni u okupirаno područje Srbije. Proterivаnje Srbа se nаstаvilo i sledećih meseci.
Imovinа proterаnih, nepokretnа i pokretnа, postаjаlа je vlаsništvo NDH i dodeljivаnа je tzv. Pаvelićevim kolonistimа, koji su u Srem dospeli iz nerаzvijenih krаjevа Bosne, Hercegovine i Hrvаtske, u kojimа je bio intenzivаn nаrodnooslobodilаčki pokret. Mnogi od njih ostаli su u Sremu i posle Drugog svet-skog rаtа, а neki su preseljeni u Bаrаnju.
Postojаli su ustаški plаnovi dа se Srem potpuno očisti od većinskog srpskog stаnovništvа, аli su tаj plаn osujetili Nemci zbog ekonomske vаžnosti Sremа zа rаtne nаpore Trećeg Rаjhа.

Početkom 1942. godine oslobodilаčki pokret u Sremu, u vidu Fruškogorskog i Podunаvskog pаrti-zаnskog odredа, koji su delovаli po Fruškoj gori, i Bosutske čete, kojа je аkcije izvodilа u jugozаpаdnom Sremu, od ovog strаteškog područjа je nаčinio nemir-no i nesigurno područje. Dа bi sprečile svаki otpor, vlаsti NDH su obrаzovаle vаnredne sudove sаstаv-ljene od jednog „profesionаlnog“ sudije i dvа porotnikа – ustаškа funkcionerа, koji su bili preki i pokretni, i koji su uvek presuđivаli smrtnu kаznu. Zа jednog poginulog ustаšu streljаlo se deset Srbа tаlаcа. Početkom junа 1942. godine formirаnа je Istrаžnа komisijа, kojа je nаjpre u Rumi, gde je šef policije bio Anton Bаuer, otpočelа teror. Nevini Srbi su streljаni ili slаti u konclogor Jаsenovаc.

Od početkа аvgustа do sredine septembrа 1942. godine u Sremu je provođenа tzv. аkcijа Viktorа Tomićа. U „Otvorenoj zаpovijedi“ GUS-а od 9. аv-gustа formirаno je „Više redаrstveno povjereničtvo“ zа područje Velike župe Vukа, sа sedištem u Vuko-vаru, nа čelu sа Viktorom Tomićem, ustаšom iz nаjbližeg Pаvelićevog okruženjа. Njegov zаmenik je bio Oktаvijаn Svežić.
Uz dodаtno ogrаničаvаnje preostаlih slobodа stаnovništvа, usledilа su mаsovnа hаpšenjа po Sremu, ekspresnа „suđenjа“ i streljаnjа. Hаpšenjа u Sremskoj Mitrovici počelа su već 6. аvgustа, nаstаvljenа 10. u istom grаdu, i produženа svаkog nаrednog dаnа po celom Sremu. Neki su zаvršili u Jаsenovcu, odаkle se nisu vrаtili, а ostаli su streljаni nа Dudiku kod Vuko-vаrа, а potom u Sremskoj Mitrovici, kаo i nа drugim lokаcijаmа. Deo „аkcije“ Viktorа Tomićа prikаzuju nаm i priloženi plаkаti i leci u ovoj knjizi. Do polovine septembrа 1942. godine „аkcijа“ je obuhvа-tilа skoro svа sremskа mestа.
U nekim slučаjevimа, kаo npr. 3-5. septembrа, u Sremskoj Mitrovici nevini Srbi su streljаni i bez presude Pokretnog prijekog sudа. Tаdа su bile i nаjbrojnije žrtve po jednom dаnu.
U toku Tomićeve „аkcije“ streljаn je i poznаti srpski slikаr Sаvа Šumаnović, u noći između 30. i 31. аvgustа, nа Mitrovаčkom groblju.
Tokom Tomićeve аkcije ubijeno je oko 6.000 muškаrаcа, ženа, stаrаcа i dece, а uhаpšeno je preko 10.000 osobа, isključivo civilnog stаnovništvа.
Tokom poslerаtnih ekshumаcijа leševа sа rаznih strаtištа (Vukovаr - 455, Sr. Mitrovicа - 2.180) itd, sа-gledаne su prаve rаzmere ove genocidne аkcije.

Tokom mаjа 1944. godine, u istočnom Sremu, desili su se novi zločini okupаtorа nаd civilimа. U leto 1944. godine tokom neprijаteljske ofаnzive „Žitni cvet“ (Kornblume), od 14. junа do 6. аvgustа, ponovo je mаsovno strаdаlo civilno stаnovništvo.
Strаdаnje Srbа, Jevrejа i Romа iz Sremа u kon-centrаcionim logorimа, počev od Jаdovnа, Jаsenovcа i Stаre Grаdiške do Sаjmištа i logorа u Nemаčkoj, bilo je svih rаtnih godinа konstаntа. U Sremu nije bilo dugotrаjnih logorа, izuzev Sаjmištа, аli su privremeni logori postojаli u Vukovаru, Vinkovcimа, Zemunu, Sremskim Kаrlovcimа, Jаrku itd. Postojаli su i sаbirni centri u više mestа Sremа.
Sremci su tokom Drugog svetskog rаtа bili izloženi i mobilizаciji u rаdne jedinice NDH, kаo i zа rаd u Nemаčkoj.
Posebno poglаvlje trаgične sudbine Sremа i Sremаcа tokom Drugog svetskog rаtа i postojаnjа NDH predstаvljа strаdаnje kulturno-istorijskih, ver-skih i civilnih objekаtа, viševekovne bаštine srpskog nаrodа. Svi mаnаstiri su uništeni ili opljаčkаni, mnoge seoske crkve uništene, pokretnа kulturnа dobrа opljаč-kаnа ili prenetа u Zаgreb. „Ni u jednoj oblаsti porobljene Evrope nije uništeno toliko kulturno-isto-rijskih spomenikа i verskih objekаtа kаo u NDH“. To posebno vаži zа Srem. Uništenа je ili preuzetа imovinа Srpske prаvoslаvne crkve i svа imovinа bivše Kаrlovаčke mitropolije. Svа imovinа srpskih prosvet-nih, kulturnih, sportskih, pevаčkih, sokolskih, dobro-tvornih, vаtrogаsnih, pozorišnih… društаvа i ustаnovа uzurpirаnа je. Isto se desilo i sа jevrejskom imovinom. Strаdаle su i škole.

Elаborаt Akcijа Viktorа Tomićа i Pokretni sud u Sremu donosimo nа osnovu primerkа koji se čuvа u Arhivskoj zbirci Muzejа Vojvodine pod signаturom AK 22250. Ovаj primerаk, koji je snаbdeven pečаtimа i potpisimа, uporedili smo sа još jednim primerkom koji se čuvа u istoj zbirci pod signаturom AK 21770, аli koji nije potpisаn i pečаtirаn.
Elаborаt je pisаn nа lаtiničnoj pisаćoj mаšini nа tаnkom pаpiru formаtа 22,5 h 33,5 cm. Obа primerkа su ukoričeni, s tim dа je nаslov nа jednom štаmpаn ćiriličnim pismom, а nа drugom ispisаn rukom štаm-pаnim ćiriličnim slovimа.
Elаborаt Akcijа Viktorа Tomićа i Pokretni preki sud u Sremu sаčinjen je nа osnovu rаznih dokumenаtа (dokumenti orgаnа NDH, plаkаti i leci, izjаve svedokа itd.) koje je prikupilа Anketnа komisijа zа Srem, uz sаrаdnju lokаlnih komisijа, Pokrаjinske komisije zа utvrđivаnje zločinа okupаtorа i njihovih pomаgаčа u Vojvodini. Pokrаjinsku komisiju formirаo je Glаvni nаrodnooslobodilаčki odbor Vojvodine u Novom Sаdu 21. novembrа 1944. godine. Ovаj elаborаt pot-pisаli su dr Miloš Bаjić, referent i Božidаr Kolаrović, predsednik. Elаborаt je zаprimljen u Pokrаjinskoj komisiji 3. junа 1946. godine pod brojem 1453, što su u ime Komisije potvrdili svojim potpisimа Stevаn Ilić, sekretаr i Petаr Mijаčević, predsednik, odnosno ovlаš-tenа osobа u njegovo ime. Overe elаborаtа donosimo nа odgovаrаjućim mestimа u knjizi.
Zločinstvа kojа su počinjenа tokom letnjih meseci 1942. godine u Sremu Pokrаjinskа komisijа je svrstаlа u V grupu mаsovnih zločinа okupаtorа i njihovih po-mаgаčа u Vojvodini.
Pokrаjinskа komisijа je po zаvršetku rаdа nа elаborаtimа zа pojedine grupe mаsovnih zločinа nаstojаlа je dа preko edicije Zločini okupаtorа u Vojvodini od četiri knjige deo svojih nаlаzа učini dostupnim jаvnosti. Tаko su 1945. i 1946. godine objаvljene dve knjige, prvа pod nаslovom Zločini okupаtorа u Bаčkoj i Bаrаnji i drugа pod nаslovom Zločini okupаtorа u Sremu - sveskа 1. Trećа knjigа (Zločini okupаtorа u Bаnаtu) i četvrtа knjigа (Zločini okupаtorа u Sremu - sveskа 2), iаko su nаjаvljene, nisu objаvljene.
U knjizi Zločini okupаtorа u Sremu - sveskа 1 delimično je objаvljen elаborаt Akcijа Viktorа Tomićа i Pokretni sud u Sremu (str. 125-246), popis žrtаvа (str. 303-322), kаo i popis istаknutih zločinаcа - 69 licа. Popis žrtаvа nije potpun, jer Komisijа nije rаspolаgаlа sа svim podаcimа. Iаko se ovаj popis ne nаlаzi u elаborаtu, objаvljujemo gа kаo prilog uz elаborаt (dodаtаk 1).
U ovu knjigu smo pored elаborаtа uvrstili i plаkаte i letke do kojih smo mogli doći, а koji se neposredno odnose nа аkciju Viktorа Tomićа i Pokretni preki sud (dodаtаk 2), kаo i tzv. kаznene listove ovog nаzovi sudа (dodаtаk 3), te nekoliko fotogrаfijа likvidаcijа nevinih Sremаcа i njihovih strаtištа, kаo i ekshumаcijа (dodаtаk 4). Nаžаlost, sаčuvаno je veomа mаlo ovih fotogrаfijа. Plаkаti, leci, kаzneni listovi i fotogrаfije uglаvnom potiču iz zbirki Muzejа Sremа u Sremskoj Mitrovici i Muzejа Vojvodine u Novom Sаdu, kаo i nekih drugih muzejskih, аrhivskih i drugih ustаnovа, što je nаznаčeno u legendаmа.
Prilikom rаdа nа pripremi ove knjige mnoge kolege iz nаših muzejа i drugih ustаnovа pružili su odgovаrаjuću pomoć priređivаču, nа čemu im se zаhvаljujem. Finаnsijsku podršku zа objаvljivаnje ove knjige uputili su Opštinа Stаrа Pаzovа, Mesnа zаjed-nicа Novi Bаnovci, Mesnа zаjednicа Novа Pаzovа, opštinа Zemun, grаd Sremskа Mitrovicа, Muzej Voj-vodine, Opštinа Rumа, Opštinа Šid, Opštinа Sr. Kаrlovci, Mesnа zаjednicа Petrovаrаdin itd.
Priređivаč je zаhvаlаn prof. Dr Jeleni Popov i mu-zejskom sаvetniku Oliveri Drezgić, recenzentimа, nа korisnim sаvetimа.

Gornji tekstovi su odlomci iz tri elaborata, koja je priredio dr Drago Njegovan, objavljena 2009-2011. u izdanju Izdavačke kuće Prometej i Malog istorijskog društva iz Novog Sada, pod zajed-ničkim naslovom Zločini okupаtorа i njihovih pomаgаčа u Vojvodini.

Filip David

O NEDIĆEVOM KVISLINŠKOM REŽIMU

U razmaku od samo nekoliko dana u beogradskoj „Politici“ objavljena su dva teksta koja se bave „isti-nom o pogromu srpskih Jevreja u Drugom svet-skom ratu“. Jedan je iz pera Jaše Almulija, drugi je potpisao Pavle Salom, sekretar Društva sprsko-jevrejskog prija-teljstva. Suština ovih tekstova svodi se na zaključak da ne postoji direktna krivica Milana Nedića i njego-vih saradnika za stradanje srpskih Jevreja. Navodno, jedino mu se može zameriti kako „nije ništa činio da se umanji stradanje Jevreja“. Doista, neobična formu-lacija. Odgovornosti prave, dakle, nema. Činjenice, međutim, govore o mnogo neposrednijoj odgovor-nosti. Tačno je da su logore Topopvske šupe i Staro sajmište osnovale nemačke okupacione vlasti, da je Gestapo obavljao egzekucije, ali takvo detaljno čiš-ćenje Srbije od Jevreja (stradalo je blizu 90% jevrej-skog stanovništva) nije bilo moguće izvesti bez pune logističke pomoći Nedićeve vlade, njegove žandarme-rije i Specijalne policije. Jedan od malobrojnih pre-živelih svedoka napisao je: „kvislinška vlast nas je dovodila maltene do ulaza u logore i tamo ispo-ručivala nacistima“. Za one koji ne znaju, a takvih je sve više, evo jednog kratkog podsećanja, zasnovanog na autentičnim dokumentima i svedočenjima.
Prvi feldkomandant, istovremeno i komandant grada Beograda, pukovnik Kajzenberg izdao je aprila 1941. naredbu po kojoj se Jevreji izdvajaju od ostalih građana, uvodeći tako u Srbiju rasne zakone. O srp-skoj policiji kaže:
“Policija je ovde, s obzirom na ličnost šefa javne bezbednosti (reč je o upravniku grada Beograda i šefu policije Dragomiru Dragom Jovanoviću), u najboljim rukama. U prvim danima svoga rada naredio sam nje-no ponovno organizovanje. Njena jačina iznosi 858 ljudi.”
Pukovnik Kajzenberg dodaje kako je “srpska poli-cija u mnogim slučajevima najpouzdanije sredstvo za održavanje reda”, a njenog šefa, Dragog Jovanovića naziva svojim specijalnim komesarom. 18. septembra 1941, fon Kajzenberg podnosi izveštaj u kome za-ključuje da je saradnja svih nemačkih organa i usta-nova sa srpskom gradskom policijom, čiji se broj sada popeo na 1.500 ljudi, besprekorna.
Vojna žandarmerija je bila nadležna za saobraćajna, krivična i politička pitanja, kao i za pitanja jevrejske imovine. Svakodnevno je saradjivala sa Upravom gra-da Beograda, kojom je rukovodio Kajzenbergov mi-ljenik Dragi Jovanović.
Učešće srpske policije i oružanih odreda Nedićeve “Vlade narodnog spasa” u racijama i hapšenjima Jevreja imalo je važnu ulogu. U tu svrhu bio je obra-zovan i poseban, 7. odsek Specijalne srpske policije, zadužen za Jevreje i Rome. Nekoliko stotina srpskih agenata radilo je na registraciji beogradskih Jevreja i Roma a zatim pružalo pomoć nemačkim vlastima u njihovom eliminisanju. Spiskovi talaca za streljanje predstavnici nemačkih okupacionih vlasti sastavljali su u saradnji sa Dragim Jovanovićem.
Svi zajedno, Gestapo, Vermaht i Specijalna srpska policija, uključujući i ostale domaće učesnike i sarad-nike, sproveli su jedno od najradikalnijih “konačnih rešenja jevrejskog pitanja” u Evropi. Gestapo i Specijalna srpska kvislinška policija produžili su ak-tivnost protiv malobrojnih preostalih skrivenih Jevreja i posle čišćenja završenog maja 1942. sve do oktobra 1944. godine. Totalno istrebljenje Jevreja, koje su Nemci uz pomoć domaćih vlasti izvršili u Srbiji za nepunih godinu dana, predstavljalo je primer efi-kasnosti ostalim zemljama.
Posleratnom državnom istragom utvrđeno je, van svake sumnje, da su za masovno uništavanje Jevreja i Roma u Srbiji najzaslužniji: nemački vojni zapo-vednik Hajnrih Dankelman, šef Gestapoa (Ajn-zackomande Beograd) Karl Kraus, predsednik vlade Milan Nedić, ministar unutrašnjih poslova Milan Aći-mović, upravnik grada Beograda Dragomir Dragi Jovanović i šef Specijalne policije Ilija Paranos.
Domaća uprava u Srbiji, pre svega policija, bila je saradnik i pomagač nemačkih vlasti u sprovodjenju mera protiv Jevreja, propisanih naredbom vojnog za-povednika od 30. maja 1941. godine. Gestapo se naj-više oslanjao na pomoć Specijalne srpske policije – Uprave grada Beograda, koja je u celini, a i preko posebne organizacione jedinice – Odseka za Jevreje i Cigane (VII odsek), obavljala niz poslova policijske prirode i ostvarivala svakodnevnu saradnju sa Gestapoom.
O “intelektualnoj” klimi u redovima saradnika kvislinškog sistema svedoči mnoštvo tekstova u oku-pcionim novinama i objavljivanje većeg broja anti-semitskih knjiga. Primera radi, evo dela komentara pod naslovom “Mi i Jevreji”, objavljenog u julu 1941. u listu “Obnova”: “Jevrejstvo je faktor koji dovodi do propasti čoveka, njegovih duhovnih vrednosti, njegove porodice i države, njegove vere i tradicije… Jevreji nosioci svega zla i opasnosti, sudbinske opasnosti po evropsku hriščansku civilizaciju i kulturu. Drugim rečima da dokažemo da borba protiv jevrejstva nije rezultat nikakve histerične ambicije da se siromašni dotuku a bogati ogule – već naprotiv: udaranje tamo gde treba, hirurško sečenje čira a ne terapisko lečenje… A mi još uvek čekamo. Čekamo valjda da nam Nemci reše jevrejski problem, kao da se nas ne tiče, kao da mi od njega ne trpimo”. A mesec dana kasnije, u komentaru “Jevreji u Srbiji”: “Pitanje jevrejstva i njihove razorne akcije na teritoriji Srbije nije problem novijeg vremena niti kopija ovog ili onog političkog sistema, već je to pitanje starijeg datuma i krupnijeg značaja, jer potresa i rastočava naš državni i narodni život još od prvog ustanka pa do najnovijeg doba”. Ovakvim i sličnim tekstovima uveliko se pripremalo ono što će uskoro postati krvava i tragična stvarnost za Jevreje u okupiranoj Srbiji - totalno uništenje. Ovakvi tekstovi jasno izražavaju stav kvi-slinške vlade Milana Nedića prema jevrejskom sta-novništvu i “jevrejskom pitanju”.
Akcija čišćenja Jevreja u Srbiji smatra se najefikasnijom, najbržom i najtemeljitije izvedenom akcijom u sklopu “konačnog rešenja jevrejskog pita-nja” u čitavoj Evropi. Posle samo godinu dana, Srbija je bila, po rečima jednog od nemačkih zvaničnika “JUDENFREI” – oslobođena od Jevreja.
U čitavom ovoj priči pokrenutoj na stranicama “Politike” posebno je problematično što je istorija stradanja Jevreja stavljena u kontekst aktuelnih srpsko-hrvatskih i međunarodnih odnosa. Jaša Almuli i Pavle Salom, obojica istaknuti članovi Društva srpsko-jevrejskog prijateljstva, inače poznatog po to-me što je početkom devedesetih branilo i zastupalo politiku Slobodana Miloševića, na pogrešan način i sada brane tobožnju “srpsku stvar”. Oslobađati Milana Nedića i njegovu kolaboracinističku vladu velike od-govornosti za genocid nad Jevrejima, jer se to, tobože, koristi u neprijateljskoj propagandi protiv Srbije, obična je besmislica. Samo potpuno distanciranje od okupacijske uloge Milana Nedića i njegovih sarad-nika, istinito prikazivanje njihovog delovanja u saradnji sa okupatorom, znači biti odgovoran prema istorijskoj istini i odgovoran prema mračnim strani-cama te istorije. Sve drugo je istorijski falsifikat.
Istovremeno, ne smemo zaboraviti da su se neki drugi Srbi, istinski rodoljubi, a ne ovi Nedićevi, nala-zili na suprotnoj, antifašističkoj i antikolaboracio-nističkoj strani. Zahvaljujući njima, njihovoj požrtvo-vanosti i hrabrosti i u najtežim vremenima sačuvano je ono zrno ljudskosti koje služi na čast pojedincima ali i široj sredini. To svedočim iz iskustva sopstvene poro-dice, jer smo bežeći od nedićevaca, ustaša i Nemaca, proveli godine rata pod lažnim identitetom i pod za-štitom časnih ljudi u jednom sremskom selu. Niko nas nije izdao, niko prijavio, iako su znali ko smo i šta smo i koja je kazna u Nedićevoj Srbiji i Pavelićevoj Hrvatskoj za sakrivanje Jevreja. Umanjivati Nedićevu krivicu uvreda je i ruganje žrtvama, ali i nepoštovanje onih koji su se suprotstavili jednom zločinačkom režimu.

Beton

Lea Maestro (Priredila)

GROBLJE LOGORSKIH
ŽRTAVA U ĐAKOVU

“I ovi zidovi govore,
govore pokoljenjima i vjekovima.
Oni znaju svaku muku živu.
Sramotu i tugu. Prezir i šutnju sivu.
I ne zaboravljaju da su
dječije igre prekinute.
Ljubavi zaklane.
Sestre izmrcvarene.
Majke ubijene…
I ne zaboravljaju vrijeme od 1. XII 1941 — 5. VII 1942. kada su ovdje fašisti imali koncentracioni logor za djecu i žene većinom jevrejskog porijekla. Slile su se patnje nevinog naroda iz različitih mjesta Evrope u ovo mučilište, da bi uzavrelom podneblju XX vijeka bile predmet srednjovjekovnih prizora na kojima su se ustaše naslađivale. I govore zidovi o neuništivim srcima koja našim srcima daju glas čelika i snagu stijene.”

Kada govorimo o Jevrejskom groblju u Đakovu, treba znati da je dio groblja koji je namijenjen žrtvama đakovačkog logora po mnogo čemu spe-cifičan i samim tim jedini ovakve vrste u cijeloj Evropi.
Žrtve Sabirnog logora sahranjivane su neposredno po osnutku logora dok je on još bio pod kontrolom Župskog redarstva u Osijeku i u momentima kada su rijetki slučajevi smrtnosti ujedno predstavljali i prve logorske žrtve.
Zahvaljujući trudu pojedinaca koji su od trenutka osnivanja, i sve vrijeme trajanja logora, predano radili za ovo groblje, omogućili su i bitno utjecali da ono zadrži svoj izvorni oblik i ostane neizmjenjeno do dan danas.
Sabirni logor u Đakovu kao mjesto internacije uglavnom jevrejskih i manjim dijelom srpskih žena i djece, osnovan je početkom decembra 1941. godine, a rasformiran postupnom evakuacijom zatočenika u toku juna i jula 1942. godine.
Kao posljedica pretrpanosti logora Jasenovac i Stara Gradiška koji nisu mogli da prime transport sa 600 sarajevskih žena i djece koji su u vagonima pro-veli 7 punih dana bez kretanja, vode i uglavnom bez hrane, vraćen je u prolazna sabirališta. Nedostatak higijenskih uslova u ovim centrima rezultirao je po-javljivanjem prvih slučajeva zaraznih bolesti. Zbog tendencije širenja infekcije i prijeteće epidemije, ustaše su bile primorane da zatočenike vrate pri-vremeno u njihove domove dok se ne naprave pri-godna sabirališta. Tada je formiran logor u Đakovu.
Za mjesto budućeg logora izabrana je zgrada napuštenog mlina Cereale koja je bila vlasništvo Đakovačke biskupije. Specifičnost ovog logora bila je i to da je unutrašnja organizacija jedno vrijeme bila po-vjerena Židovskoj vjeroispovjednoj općini iz Osijeka.
I pored nesebičnog zalaganja i bezgranične soli-darnosti Jevreja iz Osijeka i okoline, život interniranih žena i djece bio je veoma težak. Terora, prisilnog rada i zlostavljanja od ustaških stražara nije manjkalo.
Poslije preuzimanja cjelokupne uprave od strane ustaša, život u logoru postao je nemoguć. Vrhunac maliciozne zamisli ustaških zločinaca bio je dovođe-nje transporta žena i djece iz logora Stara Gradiška inficiranih epidemiološkim bolestima. Cilj je bio da se zaraze i sve ostale logorašice. Zarazne bolesti, neu-hranjenost, skučenost prostora - manje od jednog kvadratnog metra po logorašici, ubijanja i teror po-stale su svakodnevnica ovog logora.
Uslijedila je i što brža likvidacija zatočenica. Za šest mjeseci, koliko je logor trajao, u njemu je izgubilo život preko 600 žena i djece. Vrhunac sistematskog ubijanja logorašica dostignut je u toku juna 1942. go-dine kada je dnevni mortalitet dostizao i cifru od 20 tragično preminulih.
Od trenutka osnivanja pa sve do evakuacije zato-čenica i definitivne likvidacije Sabirnog logora u Đa-kovu na poslovima inhumacije preminulih i ubijenih žena i djece neprekidno je bio angažiran grobar Stje-pan Kolb. Sav posao oko sahrane tragično preminulih on je obavljao temeljito. Otpremao je leševe iz logora i dopremao ih u mrtvačnicu, transportirao na groblje udaljeno oko 2 km od logora gdje je sam iskopavao grobove i sahranjivao žrtve. Uredno je vodio evi-denciju u koju je unosio imena i prezimena umrlih žena i djece.
Od njega se zahtijevalo da mrtve logorašice i djecu sahranjuje isključivo noću te da se leševi ukapaju bez odjeće, što nije bila praksa u toku prvih pokopa na logorskom grobIju. Očita je bila namjera ustaša da unište dokaze i potisnu u zaborav vlastita nedjela. Stjepan Kolb je zahvaljujući uloženim protestima uspio izdjestvovati da se mrtve zatočenice i djeca ne sahranjuju goli.
Kolbu je pomagao rabin Jakov Maestro koji je brižno vršio obred pokopa umrlih. Logorskim žrtvama on je obezbjeđivao sahranu dostojnu ljudskog pošto-vanja uveličavajući je svojim prisustvom i očitavajući kadiš za svakog pokojnika. Zahvaljujući njemu, objav-ljivani su pokopi isticanjem smrtovnica, sve do tre-nutka preuzimanja logora direktno pod kontrolu ustaša, tj. dok umiranja nisu poprimila karakter ma-sovne pojave. Njegova najveća zasluga je što je vodio brigu da svaka pokojnica i svako umrlo dijete dobiju posebnu raku i tablu s imenom i brojem kako bi se znalo tko u raki leži.
Na osnovu spiska žrtava fašističkog terora logora Đakovo sahranjenih na jevrejskom groblju u Đakovu i popisa zatočenica Sabirnog logora Đakovo deportira-nih iz Sarajeva 1. 12. i 23. 12. 1941. godine relativno tačno možemo utvrditi broj logorašica a za pojedine od interniranih osoba sasvim sigurno mjesto rođenja, kao i mjesto stanovanja iz kojih su deportirane na konačno logorsko odredište. Logorašice su bile rodom iz svih krajeva Bosne, uglavnom iz Sarajeva, Zenice, Visokog, Travnika, Turbeta, Maglaja, Dervente, Žepča, Tešnja, Bosanskog Broda, Goražda, Čajniča, Grača-nice, Bijeljine, Vlasenice, Tuzle, Višegrada, Bosanskog Petrovca, Bihaća, Bugojna, Jajca, Mostara i drugih manjih mjesta. Veoma mali dio jevrejskih žena i djece živio je u drugim mjestima kao što su Olovo, Bihać, Banja Luka, Zenica, Tuzla. Iz Slavonije i Baranje jevrejske internirke i djeca u đakovački logor su de-portirane uglavnom iz Slavonskog Broda i Slavonske Požege mada su bile rodom ne samo iz tih mjesta nego i iz Pakraca, Sibinja, Vrpolja, Vinkovaca, Piško-revaca, Slavonskog Samca, Nove Gradiške, Đakova, Našica, Osijeka i drugih krajeva. Znatan dio zatočenica bio je rodom iz Zagreba, Apatina, Daruvara, Vuko-vara, Koprivnice, Varaždina, Podravske Slatine, Murske Sobote, Petrinje, Ludbrega, Sombora, Ča-kovca, Karlovca, Vršca, Beograda pa čak i Skoplja, Bitolja i drugih mjesta, što je đakovačkom logoru na izvjestan način davalo opštejugoslovenski karakter. Bitna je i spomenuti da je dio jevrejskih izbjeglica, u ovom slučaju žena i djece, doveden iz Austrije (najviše Beč), Mađarske, Poljske, Bugarske, Ceške i Slovačke također zatočen u Đakovu, gdje je tragično i okončao životni put.
Definitivno utvrđen broj tragično preminulih i na jevrejskom logorskom groblju sahranjenih zatočenica i djece Sabirnog logora Đakovo iznosi 566, što je peti dio od sveukupno utvrđenog broja logoraša.
2009. godine Jevrejska Opština Sarajevo je u sa-radnji sa Jevrejskim Opštinama ex Yugoslavije pokre-nula akciju prikupljanja sredstava u cilju obnove nadgrobnih ploča na groblju u Đakovu.
Naime, neophodni koraci za realizaciju ovog projekta podrazumijevali su ažuriranje postojećih spi-skova žrtava logora koje smo dobili iz arhiva Zagreba, Osijeka i Sarajeva te smo ih upoređivali sa činjeničnim stanjem na groblju.
Tokom evidencije utvrđeno je da dosadašnji spiskovi nisu u skladu sa postojećim rasporedom plo-ča, te smo pristupili izradi novog spiska i redoslijeda istih.
Na jevrejskom logorskom groblju u Đakovu, 2009. godine zatekli smo ukupno 471 nadgrobnu ploču od čega je 48 praznih ploča i 99 izrađenih spomenika. Među spomenicima smo zabilježili njih 6 na kojima nisu više vidljiva slova.
Od pomenutog ukupnog broja ploča, njih 25 se odnosi na imena djece, među kojima su 3 ploče sa nepotpunim podacima. I u ovom dijelu utvrđeno je da 7 ploča ne sadrži nikakve podatke. Također je 8 ploča evidentirano samo kao „nedonošće Đakovo“.
Također smo zabilježili podatke sa ploča koje se nalaze na groblju, a uopšte nisu uvrštene u dosa-dašnje spiskove, pa smo ih uvrstili u novi koji smo izradili po završetku terenskog rada. Ustanovili smo da neka imena sa postojećeg spiska nemaju nad-grobne ploče na groblju, te smo ih uvrstili u poseban spisak.
Konačno smo nakon teškog i iscrpnog rada uspjeli formirati novi spisak koji ne isključuje niti jednu žrtvu. U starom spisku je za djecu mlađu od godinu dana pisalo samo 'nedonošće', što smo u novom spisku izmijenili, te pronašli u arhivima i zabilježili tačna imena, datume rođenja i smrti.
Uspomena na nevine žrtve ustaškog terora i sjećanje na Sabirni logor Đakovo ovjekovječeno je u vidu relikta koje je logor ostavio kao spomen poko-ljenjima. Kao nijemo svjedočanstvo bliske prošlosti iz doba ljudske nehumanosti i netrpeIjivosti on je ostao u vidu groblja logorskih žrtava u Đakovu.

Plemenite duše, snivajte u miru!
Smrt Vas jednom rastavila
Smrt Vas opet sjedinila.
_

http://www.mefeedia.com/watch/36782102

Pavle Šosberger
Naši sugrađani Jevreji

Pavle Šosberger, ugledni član Jevrejske opštine Novi Sad i njen nekadašnji predsednik, objavio je svoju devetu knjigu. Svako ko se imalo zanima za Jevreje i njihovu sudbinu u Vojvodini, morao se sresti bar sa jednom od tih devet knjiga. Pomenimo samo neke: Jevreji u Vojvodini, Sinagoge u Vojvodini, Šetnja novosadskom čaršijom, Osnovni pojmovi je-vrejskih običaja i religije. Vredni i postojani istraživač prošlosti, iako devedesetogodišnjak, i ovim naslovom svedoči zapovest pamćenja i sećanja.
Knjiga Naši sugrađani Jevreji – biografije, zapravo je leksikon sa bezmalo dve stotine i četrdeset odrednica, biografskih zapisa i dva priloga. Prvi prilog sledi koncepciju knjige i sadrži sećanje na nekoliko ljudi koji su kao deca doživeli i preživeli novosadsku raciju. Drugi prilog je u neku ruku dopuna autobiografske odrednice iz knjige. U njemu je beleška o nagradi Šajber Šandor, koju je Pavle Šos-berger dobio 3. marta 2011. u Budimpešti. „Ovu na-gradu dodeljuje mađarska vlada izuzetnim stvaraoci-ma na polju judaistike, hebraistike, jevrejske vere kao i za toleranciju i dijalog između nejevreja i Jevreja.”

Gordana Todorić
Martin Jay

Estetizirati politiku

Walter Benjamin je 1930. godine recenzirao zbirku eseja koju je uredio konzervativni revolucionar Ernst Jünger i koja se zvala Rat i ratnik. Jer je uočio poželjno romantiziranje tehnologije smrti i posve-mašnje mobilizacije masa što su ga posvjedočili autori priloga, upozorio je da "naoružavati se ne znači ništa drugo do neobuzdan prijevod načela larpurlartizma u sam rat". Šest je godina kasnije, u zaključnim reflek-sijama u svojemu znamenitom eseju "Umjetničko djelo u doba tehničke reproduktibilnosti" Benjamin proširio granice svoje analize s onu stranu rata na politiku općenito. Fašizam je značio estetizirati poli-tiku, upozorio je, značio je smrtonosno ispunjenje larpurlartističke vjeroispovijedi: Fiat ars - pereat mundus (neka bude umjetnost, makar propao svijet).
Kao i mnogošto drugo u Benjaminovom izvan-rednom opusu, tako su i recenzija i širenje tih ideja zakasnili približno za čitavu jednu generaciju nakon njegova samoubojstva 1940. godine. Tada su njegov lijek - politizaciju umjetnosti od strane komunizma u članku iz 1936. godine, preoblikovanje rata u građanski rat između klasa, kao što je to odredio u ranijoj recenziji - zaboravili već svi, osim njegovih najmilitantnijih marksističkih tumača. No sudbonosnu kariku između estetike i politike mnogi su pohlepno pograbili kao nenadomjestivo tumačenje za zavodljivi šarm fašizma.
U djelima kao što su Snovi koji nisu bili više negoli snovi Billa Kinsera i Neila Kleinmana nacizam je bio protumačen pomoću činjenice da je njemačka svijest razmatrala vlastitu realnost - živjela i razvijala svoju povijest - kao da je ona umjetničko djelo. Posrijedi je kultura predana svojoj estetskoj fantaziji. Hitlerov osobni historijat neuspjeloga umjetnika prizivali su u sjećanje komentatori kao što je Joseph Peter Stern, koji je vidio u nacizmu nasljeđe Nietzscheova sta-panja umjetničkoga davanja forme i političke volje. Izmiješanost realnosti i fantazije u filmovima kao što su Trijumf volje Leni Riefensthal kritičari su, poput Susan Sontag, opisivali kao karakterističnu za prividni spektakl u srcu fašističke politike. Slične je sklonosti u francuskom fašizmu prepoznala Alice Yaeger Kaplan, koja je uspješno izvukla takvo priznanje iz jednoga od svojih sugovornika, filmskoga povje-sničara Mauricea Bardecha: "Da, ako već želite, doista postoji veza između estetizacije i fašizma. Vjerojatno smo griješili povezujući estetiku i politiku, što nije isto". Saul Friedländer je čak suvremenu reprezen-taciju fašističke prošlosti optužio da je odveć este-tizirana,iako u smislu kičaste umjetnosti.
Rezultat tih i sličnih analiza bio je u tvrdom uspostavljanju veze između estetizacije politike i fašizma. Da, smatrali su je takvom svakidašnjom činjenicom, pa je i nešto od te njezine emocionalne moći iz povijesnoga razmatranja teme prešlo u srodnu, iako ne istu raspravu koju su vodili poglavito knji-ževni kritičari, raspravu o onome što su imenovali estetska ideologija. Izraz je skovao Paul de Man, čije se zanimanje za ideologijsku kritiku očito povećavalo neposredno pred njegovu smrt 1983. godine. Koncept su preuzeli njegovi branioci u polemici koja je slijedila nakon otkrića o njegovom novinarskom radu u vrijeme rata i to iz razloga što ćemo ih uskoro vidjeti. Pojavio se i u ne tako davnim spisima mark-sističkih kritičara Davida Lloyda i Terryja Eagletona, čija su djela prilično drukčija od djela većine De Manovih pristaša.
No, premještanje rasprave iz povjesničarskih krugova u krugove književne kritike zahvaćalo je poprilično, iako ne uvijek priznato, prevrednovanje estetike, čije je premještanje u sferu politike nužno pogubno. Promjena je značila i prateću promjenu određenja izvornih krivaca za zločin. U nastavku ću istražiti implikacije toga pomaka te se upitati ne počiva li kritika estetske ideologije u nekim njezinim pojavnim oblicima na mistifikacijama koje nam do-puštaju da nju samu imenujemo ideološkom.
Bilo kakva rasprava o estetizaciji politike mora početi s identificiranjem normativnoga pojma estetike koji implicira. Naime, ako precizno ne odredimo što podrazumijevamo pod tim opće znanim dvosmislenim izrazom, nemoguće je razumjeti zašto se njegovo proširenje na područje političkoga čini proble-mati-čnim. Iako temeljit pregled različitih upotreba u gore navedenoj literaturi prekoračuje nakanu našega eseja, možemo nekoliko značajnih alternativa izdvojiti za precizniji pregled.
Kao što dokazuju Benjaminove vlastite primjedbe, jedna od upotreba koja pobuđuje pažnju izvedena je iz larpurlartističke tradicije razlikovanja područja što ga imenujemo umjetnost od drugih područja ljudskih nastojanja, naime spoznajnih, religioznih, ekonom-skih. Tu je sadržaj tog odvojenoga područja, koji je često, iako ne uvijek izjednačen s nečim što po-znajemo kao ljepota - manje značajan nego njegov zahtjev za apsolutno autonomnom i samosvrhovitom samoreferencijalnosti. Opreka je tom zahtjevu, naime, isključenje etičkih, instrumentalnih, religioznih i dru-gih obzira iz područja umjetnosti.
Politika koja je estetizirana u tomu smislu, jednako je indiferentna spram takvih izvanumjetničkih zahtjeva, budući da ima za jedino vrijednosno mjerilo estetsku vrijednost. Štoviše, definicija vrijednosti, na koju upućuje takvo nepopustljivo razlikovanje, obično zastire aspekte estetskoga, kakvi su osjetilno uživanje ili tjelesni užitak, koji povezuju umjetnost i svjetovni opstanak. Umjesto toga sada formalni obziri prevladavaju nad sentimentalnima. Kažu da je Oscar Wilde prilikom svoje posjete Parizu 1891. godine rekao da je papa, davši oprost grijeha Benvenutu Celliniju, koji je razapeo živoga čovjeka da bi izučavao igru mišića u smrtnoj agoniji, imao pravo. Što je smrt bezličnoga pojedinca ukoliko omogućuje besmrtnoj riječi cvjetanje i stvaranje, s Keatsovim riječima, ukoliko je vječni izvor ekstaze? Drugi kla-sični izražaj takvoga držanja pojavio se u razvikanom odgovoru simbolističkog pjesnika Laurenta Tailhada na smrtonosnu bombu koju su anarhisti bacili u fran-cusku poslaničku zbornicu 1893. godine: "Što broje žrtve, ako je gesta krasna?" Nedugo potom je Mari-nettijev Futuristički manifest ponavljao ista čuvstva slavljenjem, uz militarizam, anarhističkoga uništa-vanja i ponižavanja žena, krasnih ideja koje ubijaju. Mussolinijev zet i ministar vanjskih poslova Ciano potvrdio je praktične rezultate realizacije futurističke nadute retorike, budući da je prevladao svojom zna-menitom usporedbom bombi koje su eksplodirale među Etiopljanima u bijegu 1936. godine s procvje-talim ružama.
Estetizacija je politike u tim slučajevima odbojna ne samo radi groteskne nesposobnosti u upotrebi mjerila ljepote pri ljudskoj smrti, nego i radi užasnoga načina na koji su neestetska mjerila namjerno i provo-kativno izuzeta iz bilo kakva uvažavanja. Kada je takva nesentimentalna formalistička hladnoća ograni-čena na strogo diferencirano područje umjetnosti, ona možda i ima svoje opravdanje. Pretežni dio moderne umjetnosti doista bi teško bez nje ocijenili. No kada poseže u politiku s gestom carskoga ukidanja razli-kovanja, rezultati su krajnje problematični. Nezain-teresiranost koja se uobičajeno povezuje s estetskim jest ta koja se čini tako krajnje neprimjerenom u slučaju kad su posrijedi najtemeljniji ljudski interesi, naime očuvanje života. Benjaminova gorka konsta-tacija da je ljudsko samootuđenje doseglo takav stu-panj da svoje vlastito uništenje može doživjeti kao prvoklasan estetski užitak, živo svjedoči o gađenju što ga je izazvala ta nemilosrdna pohvala umjetnosti na račun života.
S tim u vezi, iako ponešto drukčija upotreba izraza estetsko, proizlazi iz elitističkih implikacija umjetnika koji izražava svoju volju kroz oblikovanje bezoblične građe. Karakterističan se izraz te upotrebe pojavio u Nietzscheovoj tvrdnji u Genealogiji morala da su prvi političari bili rođeni vladari, čije je djelo bila nagon-ska uspostava oblika. Bili su najspontaniji, najne-svjesniji umjetnici koji su ikada živjeli. Ti ljudi nisu poznavali krivnju, odgovornost, obzir. Ponajprije ih je gonila strahovita sebičnost umjetnika. Fašističko je prisvajanje toga stava jasno vidljivo u Mussolinijevom razmetanju da "kada su mase kao vosak u mojim rukama ili kada se pomiješam s njima i kada me skoro zdrobe, osjećam da sam dio njih". No unatoč tomu ostaje u meni određen osjećaj otpora kao kada mo-delar dotiče glinu koju modelira. Ne razbije li kipar katkad svoj blok mramora na komadiće jer ga ne može oblikovati u viziju koju je zamislio?
Što tu varijantu estetizirane politike čini vrijednom takva prijekora jest njezina redukcija aktivne javnosti u pasivne mase koje su potom pretvorene u voljno gradivo za trijumf volje umjetnika-političara.
Još se jedna upotreba koristi tom trajnom bitkom između slike i riječi. U mjeri u kojoj je estetsko izjed-načeno sa zavodljivom moći slika, za koje se privlač-nost do nijemoga užitka čini da obara cijenu racio-nalnoj namjeni, estetizacija politike u tom smislu zna-či pobjedu spektakla nad javnom sferom. U svom predgovoru djelu Alice Yaeger Kaplan, Russel Ber-man optužuje fašističke kritičare Roberta Brasillacha i Maurice Bardecha jer hvale nijeme filmove na račun zvučnih te uspoređuje njihovo slavljenje filma s Benjaminovim: "Fašistički filmski teoretičari konsta-tiraju organsku - i organizirajuću - homogenost nijeme slike s uvođenjem govora koji rasplinjuje naciju kroz individualizaciju i kritiku… Bardeche i Brasillach cijene čistu sliku, populariziran esteticizam, da bi stvorili fašistički narod, dočim ikonoklast Benjamin plješće razbijanju slike u montaži, da bi mase - za njega na toj točki komunističke mase - prizvao je-ziku". Budući uzima ozbiljno religijsku potporu zabra-ne slike, tvrdi dalje, da se Benjaminov prikaz este-tizacije politike konzekventno pokazuje kao civili-zacijsko nazadovanje prema idolima božanstva, kao primjerice u prikazu Hitlerova silaska s oblaka u Trijumfu volje Leni Riefenstahl. Ukratko, politiku treba čuvati pred njezinom redukcijom na fascinaciju spektakla i fantazmagorijski privid da bi omogućili racionalnijemu diskursu ispunjenje javnoga prostora, opstanak kojega sada ugrožavaju slike i simulakrumi realnosti.
U toj gomili uporaba estetsko je izjednačeno s iracionalnim, s iluzijama, s fantazijom, mitom, osjetil nim čarom, nametanjem volje i neljudskom bezbriž nošću spram etičkih, religioznih i spoznajnih razloga. Ako bismo tražili izvor tih uporaba, našli bismo ih u Nietzscheovim spisima i nekim njegovim izljevima, kao i kod estetskih modernista kakvi su Tailhade ili Marinetti. Ispod površine se nahodi veličanje sveze iz-među dekadencije, esteticizma i elitizma, što ukazuje da je sjemenska građa fašizma krizna buržoaska kul-tura iz vremena kraja stoljeća. Mi sami smo, drugim riječima, itekako duboko u svijetu, propast kojega je tako snažno naznačio Thomas Mann od Smrti u Mle-cima preko Marija i čarobnjaka do Doktora Faustusa.
U slučaju je estetske ideologije koju su kritizirali De Man, Eagleton i drugi suvremeni književni kri-tičari, meta koju su postavili bila bitno drukčija. Estetsko o kojemu se radilo nisu razumjeli kao opreku razumu, nego prije kao njegovu dopunu, ne kao izraz racionalne volje, nego kao osjetilnu varijantu višega pojma racionalnosti, ne kao spektakla slika bez riječi, nego kao realizaciju literarnoga apsoluta. Ukratko, posrijedi je estetsko shvaćeno kao višak idealističke filozofije ili možda čak cjelokupne zapadnjačke meta-fizike, a ne kao njezina apstraktna negacija. Bur-žoaska kultura na svojemu vrhuncu, a ne u trenutku svog prividnog propadanja, služi kao ishodišna točka estetizirane politike.
Ranija se varijanta toga stajališta pojavila u Literarnom apsolutu francuskih teoretičara Philippa Lacoue-Labartha i Jean-Luca Nancyja iz 1978. go-dine. Raspravljajući o spasonosnom pojmu umjetnosti kod jenskih romantičara, autori tvrde da ona pred-stavlja premještanje platonske eidetike, traženja supstancijalnih formi, u područje kojega imenuju eidaestetika. Ta kvazireligiozna metafizika umjetnosti odgovorna je za apsolutni pojam literature, čiji je zadatak prevladavanje razlika, proturječi i nesklad-nosti. Iako protuudar koji imenuju romantička dvo-smislenost pokušava implicitno pobiti svrhu eida-estetike, proizvodi zaprječenje cjelokupnog dje-lovanja svemoćnog subjekta koji realizira Ideju u osjetilnoj formi. Želja jenske romantike za poetskim savršenstvom tako proistječe iz projekta koji je naposljetku metafizičan, ali koji ima i političke implikacije. Romantička fascinacija fragmentom po-tječe iz pretpostavke o mogućnosti idealne, dakle organske politike. Kao prva evropska samosvjesna intelektualna avangarda, jenski su romantičari na taj način postavili projekt za stapanje umjetnosti i politike, što su ga potom pokušali izvesti brojni kasniji intelektualci.
To što bismo mogli imenovati eidaestetizacija politike još je jasnije izraženo kod jednoga od glavnih inspiratora onoga što De Man naziva estetska ideologija, naime kod Fridericha Schillera. Prema De Manu, estetika je, kao što je jasno iz Schillerove formulacije, poglavito društveni i politički model koji je etički utemeljen u navodno kantovskom pojmu slobode. Njegovi učinci na pisce kao što je Heinrich von Kleist, čije je djelo O kazalištu marioneta De Man čitao sa strahom, bili su pogubni. Za ples Kleistovih lutaka, što su ga tako često slavili kao utopijsko stanje milosti, u kojemu je svrhovitost bez svrhe tako blistavo izvedena, pokazuje se da ima drukčije implikacije. Prema De Manu, nije riječ samo o tome da ples ne uspije i da je Schillerov idilični opis ljupke, ali ograničene slobode pogrešan. Estetski odgoj nipošto ne propada, itekako uspijeva, uspijeva do te mjere da prikriva nasilje koje ga omogućuje. To je nasilje naime usmjereno protiv svih kulturnih poticaja, posebno onih u jeziku koji se opiru nasilnoj totalizaciji i zatvaranju.
U kasnijem je tekstu o Kantu i Schilleru De Man izveo posljedice te konstatacije za fašizam. Iako je u mnogim aspektima cijenio Kantovo odupiranje meta-fizičkom zatvaranju i epistemološkom pretjerivanju, u njemu je svejedno otkrio mogućnost, iako nenamje-rnu, utemeljenja zlokobne tradicije. Navodeći odlo-mak iz Goebbelsova romana koji sadrži tvrdnju da je politika likovna umjetnost države, priznaje da je to britki način pogrešnoga čitanja Schillerove estetike države. No, dodaje, načelo toga pogrešnoga čitanja u biti se ne razlikuje od pogrešnoga čitanja kojega je Schiller nametnuo svojemu prethodniku, dakle Kantu. Drugim riječima, unatoč svim emancipacijskim naka-nama, Kant je, a napose Schiller, oplodio tradiciju koja je sadržavala mogućnost preoblikovanja u fa-šističku legitimaciju.
Iz straha da ne bi bile previđene specifične antifašističke nakane De Manove kritike estetske ideo-logije, Jonathan Culler ih eksplicira u svojoj obrani De Mana u polemici oko De Manovoga novinarskoga djelovanja tijekom Drugog svjetskog rata. Culler piše da je Walter Benjamin imenovao fašizmom uvođenje estetike u politiku. De Manova kritika estetske ideo-logije sada zvuči kao kritika fašističkih nagnuća kojih je poznavao. Ta je kritika bila izvedena u ime poi-manja literature koja se veoma razlikuje od onoga što su Lacoue-Labarthe i Nancy smatrali srodnim eida-estetici. Prema De Manu, upravo je opiranje literar-noga jezika zatvaranju, transparentnosti, skladnosti i savršenosti ono što bi moglo biti postavljeno nasuprot estetskoj ideologiji. Prema Culleru, De Manova pro-vedba te opreke svjedoči o njegovom odbijanju svo-jega ranijeg kolaboracionističkog stajališta:
"Činjenica da De Manova rana djela iz ratnoga razdoblja pokadšto iskazuju sklonost idealiziranju fe-nomena njemačkoga naroda s estetskim izričajima, posebice je prikladno za njegovo dokazivanje da najprodorniji literarni i filozofijski tekstovi, koji su dio tradicije, posvjedočuju o neopravdanome nasilju potrebnom za stapanje formei ideje, spoznaje i izvedbe".
Neovisno o tomu je li ta apologija posve opravdana, ona svejedno jasno izražava jedan način na koji je koncept estetske ideologije upotrijebljen u dekon-strukciji. Drugi se tiče osjetilne dimenzije estetske ugode, koja je bila bjelodana u kritici slike u ime riječi, što su je proveli Kaplanova i Berman. U svom eseju o recepcijski estetici Hansa Roberta Jaussa de Man u uvjerljivom odlomku tvrdi da je estetika prema definiciji zavodljiv pojam koji se okreće prema načelu ugode te da je eudajmonični sud, koji može pre-mjestiti i prikriti vrijednosti istine i laži, koji se više odzivaju na želju negoli na vrijednost užitka i boli". Estetika je tu ironično napadnuta ne stoga jer je for-malno hladna i neljudska, nego što je i dalje odveć ljudska.
De Manov asketski otpor eudajmonizmu i želji dobro se uključuje u njegovo često ustrajavanje na tomu da je jezik nesvodiv na percepciju te da ne nudi nijedan od njezinih lakih užitaka. Dobro se podudara i s njegovom mržnjom spram prirodnih metafora organ-ske cjelovitosti u kojima je vidio glavno vrelo estetske ideologije. Otuda slijedi da bi estetizirana politika zavodljivo obećavala osjetilne užitke, kakvo je je-dinstvo s otuđenom prirodom, koje nikada nije mogla doista ponuditi (tako je bar mislio odlučno anti-utopični i strogo samozatajni DeMan).
Novija i autoritativnija povijest problema veze estetike i politike, Estetska država Josefa Chytryja, nudi dovoljno dokaza za nijansiran sud. Iako Chytry priznaje aplikabilnost Benjaminovog tumačenja fa-šizma, trudi se odvojiti ranije zagovornike estetske politike od njihovoga navodnog fašističkog potom-stva. Radije nego da pretpostavlja u biti unificiranu pripovijest o sudbonosno pogrešnim čitanjima od Schillera i Kleista pa do Goebbelsa, kao što je uradio De Man, Chytry umjesto toga naglašava diskontinuitet te ide tako daleko tvrdeći da čak niti Wagnerove inačice estetske države ne bismo smjeli miješati s onom koju su ponudili totalitaristi 20. stoljeća. Jer je čitao Benjaminov esej o Jüngerovoj zbirci, zna koliko je značajno bilo iskustvo prvoga svjetskog rata u ponudi iracionalističkoga estetskoga sjaja masovnoj mobilizaciji i uporabi novih tehnologija. Chytry po-sredno ukazuje na opstojanje razlike između suro-vosti, što su je zgriješile Kleistove plešuće lutke, i surovosti koju slavi Jüngerova "čelična oluja".

Martin Jay, Force Fields: Between Intellectual History and Cultural Criticism, New York and London: Routledge, 1993

S engleskog preveo Mario Kopić

(Tekst u integralnom obliku i bilješkama možete čitati u štampanom izdanju ODJEKA)

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License