Crkveno Skolska Jevrejska Opstina U Nisu U Dokumentima Istoi

Ljiljana Đurović
Istorijski arhiv Niš
Među mnogobrojnim arhivskim fondovima i zbirkama koje su smeštene u depoima Istorijskog arhiva Niš, nalazi se i fond pod nazivom “Crkveno–školska jevrejska opština Niš”, arhivska oznaka JOP, koji poseduje dragocenu arhivsku građu za izučavanje istorije Jevreja u Nišu. Veliki broj istraživača, koristeći dokumenta navedenog fonda, doprineo je osvetljavanju mnogih segmenata iz društvenog, socijalnog i kulturnog života Jevreja na ovim prostorima.
Fond Crkveno-školske jevrejske optine Niš obuhvata period od 1892-1918.godine i 1927,1931. i 1938 godinu. Arhivsku građu čine knjige i spisi. Knjige obuhvataju period od 1895-1921.godine i to :
• Zapisnik 1905-1910, 1 knjiga;
• opšti delovodni protokoli 1910-1921, 7 knjiga;
• knjiga evidencije jevrejskog življa 1895, 1 knjiga;
• knjiga razreza, dugovanjai računa 1903-1915, 15 knjiga;
• ceremonija (verskih rashoda) 1917-1918, 1 knjiga;
• knjige pisane i štampane na hebrejskom jeziku, 5 knjiga
Spisi obuhvataju period 1892-1918,1927,1931. i 1938.godinu.Većina dokumenata je na srpskom jeziku, ali ima ih i na hebrejskom i bugarskom jeziku. Analitički inventar, kao obaveštajno sredstvo u arhivistici, na osnovu kratkog sadržaja 744 obrađenih dokumenata ovog fonda, govori o životu, običajima, zanimanjima i broju jevrejskih porodica koje su živele u gradu na Nišavi. Jevrejska zajednica na prostorima našeg grada datira još od 1695.godine, kada su se u većem broju naselili Sefardi. Jevrejski narod koji je bio razasut u svim zemljama dijaspore, osećao je potrebu da živi u zajednici, tkz.jevrejskim opštinama – kehilama. Svaki Jevrejin je bio član opštine i gde god se nalazila, živeli su sopstvenim životom pod vođstvom rabina, prilagođavajući svoje nacionalne i duhovne potrebe uslovima zemlje u kojoj su živeli.
Postoje zapisi koji svedoče da je u Nišu još u XVI veku postojala jevrejska opština. Rabin Avram Daniti, tragajući za prvim podacima o niškoj jevrejskoj zajednici, našao je među starim knjigama poznate niške Ješive nekoliko beležaka anonimnih pisaca na osnovu kojih se može utvrditi pulsiranje jevrejske zajednice u Nišu. »Jedna od tih beležaka sadrži mali istorijski prikaz o postanku Niške Jevrejske opštine. Rabin Avram Daniti je imao sreću da vidi i zabeleži priznanicu rabi Eljakima Geršona, šalijaha iz Erec Jisraela,koja je nosila datum iz godine 5477/1717/. Isti anonimus pominje arhivu u kojoj je našao još nekoliko priznanica raznih šalijaha i to iz godine 5514,5518. i 5525./1754,1758. i 1765/.«
Još jedno svedočanstvo dragoceno za utvrđivanje postojanja Jevreja u Nišu je ono koje govori o Sefardima izbeglim u Niš zbog pogroma, a koje glasi: »U Tamuzu 5483 /1723/upitao me je jedan rabin iz Niša, gde se od skora doseliše mnogi Jevreji…« O broju Jevreja naseljenih u Nišu saznajemo iz popisa stanovništva iz 1878.godine, gde je od ukupno 12708 stanovnika bilo oko 700 Jevreja. U godinama do početka XX veka u Nišu je živeo 1001 stanovnik mojsijeve veroispovesti. Sa završetkom Prvog svetskog rata, a naročito od 1918-1922.godine, nastaje seoba Jevreja preseljenjem u veće gradove.Prema podacima Komisije za utvrđivanje ratnih zločina iz 1945.godine, uoči rata bilo je 350 stalno naseljenih Jevreja u Nišu, 51 privremeno nastanjeni i 155 emigranata.
Jevrejska opština u Nišu predstavljala je jako uporište koje je štitilo prava Jevreja. Opština je bila važna institucija socijalne zaštite i brinula je o potrebama svojih članova. O tome svedoči veliki broj dokumenata /kvita-priznanica, računa/, koji su izdavani na ime novčane pomoći siromašnim pojedincima, porodicama i deci.
Jevreji su se trudili da vaspitavaju mlade naraštaje u tradicionalnom duhu, poštujući svoje praznike, subotu, obrezivanje, venčanje, sprovode, dakle sve ono što ih je činilo Jevrejima.. Posebno su poštovani Pasha /Uskrs/, Šivot /Duhovi/, Roš-ašana /Nova godina/ i Jom kipur /Sudnji dan/, kao najveći jevrejski praznici. U prilog tome je veliki broj dokumenata iz kojih se zaključuje da u vreme ovih praznika đaci mojsijeve veroispovesti ne idu u školu, a Jevreji koji su služili vojni rok su puštani kućama. Jevreji su slavili subotu i oduvek su bili pobožni te im je prva briga bila sinagoga i vršenje obreda. Mnogo su vremena provodili u ješivama čitajući pobožne knjige i slušajući propovedi.
U centru jevrejske četvrti koja se u doba Turaka prostirala između tvrđavskog i susednog nizvodnog mosta, nalazila se sinagoga sa kubetom na krovu i velika spratna kuća rabina. Zgrada prve sinagoge podignuta je 1695.godine, da bi u velikom požaru 15.augusta 1879.godine izgorela zajedno sa mnoštvom prizemnih kuća u jevrejskoj mahali.O prikupljanju sredstava za podizanje nove sinagoge svedoči dokument iz 1892.godine, »Zapisnik sa sednice priređivačkog odbora za zabavu«,u kome se precizira vreme održavanja zabave u Nišu u cilju prikupljanja sredstava za podizanje nove sinagoge. Jevrejska opština je 1903.godine donela odluku o zidanju nove sinagoge, međutim zbog finansijske nemogućnosti njeno zidanje je odloženo.Kamen temeljac današnje sinagoge položen je , po pisanju niškog Privrednog lista od 21.maja 1924.godine, na insistirenje Jevrejske opštine. Na osnovu podataka iz niškog arhiva, u knjizi »Regulaciona linija grada Niša 1921-1924.godine«, zabeleženo je »da srpsko-jevrejska opština zida u Davidovoj ulici br.2 sinagogu«. Nedostaju arhivski podaci o autoru koji je izradio sinagogu, ali iz beležaka niških arhitekata tog vremena može se zaključiti da je projektant beogradski arhitekta Milan Kapetanović i arhitekta Viktor Azriel. Međutim dugogodišnji predsednik Jevrejske opštine u Nišu, Peša Gedalja, 1990.godine obelodanio je tvrdnju da je arhitekta sinagoge Jaša Albala iz Beograda. O obavljenim radovima, kao što je krečenje, malanje i drugi radovi izvršeni tokom podizanja zgrade sinagoge, govore sačuvani dokumenti koji se nalaze u arhivskom fondu Jevrejske crkveno-školske opštine u Nišu. Grupu dokumenata iz navedenog fonda čine uverenja, koja je izdala Uprava jevrejske opštineo mestu rođenja niških Jevreja, a u cilju zaključenja braka. Interesantan je obred pri ženidbi, o čemu neizostavno treba govoriti. Jevreji su se ženili veoma mladi, preko posrednika. Muškarac je imao 16-17 godina, a devojke su se udaavale počevši od 13-14 godine.Mladoženja je mogao da vidi nevestu pre venčanja, ali se o ljubavi nije otvoreno razgovaralo. Zaključivan je bračni ugovor /ketuba/ pri kome je devojka polagala miraz. Bogatije devojke nosile su miraz po 50-70 dukata, a siromašne 5-10 dukata. Crkveni obred vršen je u stanu mladoženje. Posle ženidbe sin je ostajao u zajednici sa roditeljima. Retko je ko zasnovao porodicu odvojeno. Svadba je trajala po osam dana i sve to vreme se veselilo i danju i noću. Žena je bila u ravnopravnom položaju sa mužem. Jevrejska osnovna škola se pominje još u vreme Turaka, radila je u dvospratnoj trošnoj zgradi Jevrejske opštine i imala je četiri odeljenja. Nastava je bila jako primitivna. Posle oslobođenja Jevreji su dobili zajedničku jevrejsko-srpsku školu, ali su je pohađala samo jevrejska deca. Škola je bila smeštena u srpskoj Beograd-malskoj školi. Jedna od učionica korišćena je za rad sa jevrejskom decom. U školi su držana dvojaka predavanja. Pre podne predavanja su obavljana, prema opštem programu za osnovne škole, na srpskom jeziku, a posle podne na jevrejskom jeziku. Škola je imala tri razreda i 1885.godine brojala je 117 jevrejskih učenika. Prestala je sa radom 12.januara 1896.godine, kada su jevrejska deca pohađala školu kod Saborne crkve. Sa osnivanjem niške gimnazije i Jevrejima je dozvoljen upis u istu, a uslov je bio završena osnovna škola. Veliki broj dokumenata sačuvanih u fondu JOP, čine spiskovi jevrejske dece dorasle za upis u školu, kao i zahtevi predsednika Jevrejske opštine Isaka Berahe, da jevrejski đaci budu oslobođeni nastave subotom i u vreme velikih jevrejskih praznika.
Jevreji su poštovali zakone države u kojoj su živeli, pa su kao i svi građani u Srbiji služili vojni rok. U prilog tome je i »spisak niških i beogradskih mojsijevaca koji su služili vojsku«. Brojni dopisi upućivani komandantima vojnih jedinica u kojima se traži da Jevreji vojnici u vreme svojih verskih praznika budu puštani kućama, takođe dokumentuju navedenu tvrdnju. Komandanti jedinica su rado izlazili u susret ovakvim zahtevima. Poštujući zakone, Jevreji su poštovali svaku aktuelnu vlast u Srbiji. U prilog tome govore prepisi rođendanskih čestitki upućenih vladarima Srbije. Iz perioda 1910-1914.godine sačuvan je veliki broj čestitki upućenih kralju Petru Prvom Karađorđeviću i prestolonasledniku Aleksandru Karađorđeviću. Interesaqntan je dokument kojim niška Crkveno-školska jevrejska opština obaveštava:
» U čast rođen dana Njegovog Kraljev.Visoč.Prestol. Aleksandra Uprava Niške Crkveno-Školske opštine držaće u ovd.Sinagozi svečano blagodarenje na dan 4.o.m.u 3 časa po podne.«
U vreme ratova, Jevreji su zajedno a srpskim vojnicima delili patnje i rane, radost i smrt i trijumfe pri povratku u oslobođenu zemlju. Na svim bojištima gde su zaustavljeni neprijateljski korpusu, ostajale su velike bezimene grobnice u kojima su u smrti združeni ležali srpskivojnici i srpski Jevreji. Ratovi koji su sa sobom nosili sve strahote, doveli su u nezavidanu situaciju i Jevreje, koji su delili svakodnevni život sa ostalim stanovništvom.
U prvim danima bugarske okupacije Niša, bugarske vlasti su nastojale da saznaju više o raspoloženju u gradu i držanju svetovnih i duhovnih lica. Sredinom novembra 1915.godine, počinju deportacije i interniranje u staru Bugarsku. Sveštenstvo Niša i okolnih mesta u velikom broju pobijeno je kod Bele Palanke.Slično je bilo i sa učiteljima, pravnicima, činovnicima, trgovcima, zarobljenim oficirima. Građanima i licima koja su napustila Niš pre dolaska okupacionih vlasti, Bugari su oduzeli imanja i domove, što je dovelo do zastrašivanja i osiromašenja mnogih uglednih porodica. Bugarski jezik je uveden u škole i administraciju, a njegova upotreba je postala obaveza za sve.Do 15.februara 1916.godine iz škole su bile uklonjene sve knjige i udžbenici na srpskom jeziku. Jedna od prvih mera bila je naredba da se u Nišu i svim većim mestima u Guvermanu otvore bugarske škole. U prilog tome govori poziv predsedniku Jevrejske opštine u Nišu, da prisustvuje otvaranju prve Bugarske narodne škole »Otac Pajsije«. U nastavi se isključivo upotrebljavao bugarski jezik, a pohađanje nastave bilo je obavezno za svu decu.
O životu niških Jevreja u vreme Prvog svetskog rata, a posebno za vreme bugarske okupacije Niša, može se saznati iz sačuvane prepiske na bugarskom jeziku, koja čini deo arhivske građe fonda Crkveno-školske Jevrejske optine Niš. Godine 1916, 24.januara, Jevrejska opština Niš obratila se načelniku opštine bugarske u Nišu, sa zahtevom da se izdaju putne isprave /otkrit list/ za članove jevrejske zajednice, koje su bile neophodne za obavljanje poslova navedenih lica. Uz zahtev je priložen spisak muškaraca jevrejskog naselja, za koje se traži otkrit list. Na pet stranica sa imenima i prezimenima /od broja 1-125/, dati su podaci : ime i prezime, godine i mesto rođenja,da li je služio vojsku, ukoliko nije dat je broj dokumenta kojim je oslobođen i na kraju zanimanje.Prema mestu rođenja, najviše ih je iz Niša 71, Beograda 17, a ima ih i iz Pirota, Kragujevca, Požarevca i Bugarske. Upisana lica su različitih profesija. Najviše je trgovaca, njih 44. Posebno su prikazane kafedžije /4/, po dva sitničara i starinara i jedan bakalin. Ostali su zanatlije: krojači, obućari, opančari, šivači, mehaničari, šoferi i fotografi. Članovi Uprave niške jevrejske opštine, garantuju svojim potpisom i pečatom za sva lica u pomenutom spisku, da su blagorodni i časni građani. Slede potpisi predsednika niške jevrejske opštine Solomona Rusa, podpredsednika i sedam članova.
Život pod bugarskom okupacijom se neprestano pogoršavao, najviše zbog gladi. Jevreji Niša su uspostavili bliske kontakte sa jevrejskom zajednicom u Sofiji, koja im je pomagala u hrani. Otuda i brojni apeli niških Jevreja sledećeg tipa : »Niška crkvena jevrejska opština moli gospodina predsednika da pošalje jedan vagon brašna ovdašnjem siromašnom jevrejskom stanovništvu«.
Mnogi niški Jevreji su internirani u Staru Bugarsku. O tome svedoči pismo, upućno bugarskom načelniku moravske vojne inspekcione oblasti, u kome se traži njihovo oslobađanje i povratak iz internacije. Priložen je spisak interniranih Jevreja na bugarskom jeziku koji sadrži: ime i prezime, godine starosti i izdržavana lica od strane interniranog. Na ovo pismo Jevreji Niša nikada nisu dobili odgovor, tako da je malo verovatno da je išta preduzeto od strane bugarskog načelnika po tom pitanju. Niška jevrejska zajednica je pomagala siromašne porodice interniranih Jevreja o čemu svedoči dokument u kome se kaže »da među njima ima i takvih bednih porodica ovde, lišenih sredstava za život, koje je opština prinuđena da izdržava«.
Mnogi Jevreji su se našli u rovovima vojske Kraljevine Srbije iskazujući na taj način ljubav prema zemlji u kojoj su živeli. O hrabrosti nišlije Avrama Pelosova, pokazanoj u bitci na Kumanovu, pisao je Vasa Mađarević. »U bici na Kumanovu 10.oktobra beše kritično stanje. Sedmi puk se nalazio u teškoj situaciji a ovome je mnogo doprinela i pogibija komandanta puka Aleksandra Glišića. Kada pogibe i zastavnik stanje se još više pogorša. Pelosov, videći opasnost,zaboravio je na kišu kuršuma, jurnuo je ispred vojnika i zgrabio od mrtvog zastavnika pukovsku zastavu. Zatim je poleteo i grmnuo: »Napred braćo, napred junaci!«. Rekavši to pojurio je sa razvijenom zastavom na Turke a vojnici, kao preporođeni, jurnuše za njim kao stihija i juriš potpuno uspe.«
Zbog toga nije čudno što su mnogi Jevreji bili odlikovani srebrnom i zlatnom medaljom za hrabrost i ordenom »Karađorđeva zvezda sa mačevima«. Mnoga imena Jevreja nalaze se na nadgrobnim pločama i spomenicima. Tako su na spomeniku kraj Niške banje, koji je podignut poginulim u Prvom svetskom ratu, uklesana imena devetorice Jevreja iz Niša i to : Zdravko I.Nisim, Ašer M.Levi, Jakov Karić, Mika P.Gedalja, Josif B.Majir, Moša S.Ruso, Rahamim Sason Kapon, Mordehaj Bora Alkalaj i Avram R. Mandil. U turskom ratu Ašer Levi je bio poručnik i komandir čete Gvozdenog puka. Komandant puka dao je o njemu ovu ocenu: »Neobično kuražan, prezire smrt, hladan i u najtežoj situaciji priseban, prema vojnicima roditeljski blag«.
Posle oslobođenja nastaje velika migracija Jevreja iz Niša. Oni idu ka jugu, preko Grčke ili Bugarske….
Tako da će u Nišu, mali broj Jevreja /oko 350/ zateći Drugi svetski rat, a mnogi će naći smrt u logorima Crveni krst i stratištu Bubanj kod Niša i Sajmištu-Beograd.
Listajući dokumenta fonda Crkveno-školske jevrejske opštine Niiš, listamo stranice istorije niških Jevreja. Oni su sačuvali svoju zajednicu na ovim prostorima do današnjih dana.
Za MOST priredila Jasna Ćirić, uz napomenu da je tekst dat u originalu uz moje minimalne ispravke, mada je tekst nedorečen, neke stvari su proizvoljno pisane,nedostaju mnogi delovi i periodi života niških Jevreja, koji su mogli da se navedu, ali je očigledno i nepoznavanje autora ove materije.
Ja sam ipak priredila ovaj tekst, da se bar zna šta poseduje Niški istorijski arhiv u svojim fondovima.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License