Beogradski Jevreji Leksikon Jedne Desetkovane Zajednice

Beogradski Jevreji - leksikon jedne desetkovane zajednice"
Bilten / Jevrejski pregled, juni 2001
Novo delo Ženi Lebl pod nazivom "Do konačnog rešenja - Jevreji u Beogradu 1521-1942" štampano je u Beogradu i tamo, u Jevrejskoj opštini, i promovisano 6. aprila 2001, tog kobnog datuma koji označava početak bombardovanja Beograda, a ujedno i propast Kraljevine Jugoslavije i njenog jevrejstva.
Radi se o knjizi u malom folio formatu od 471 strane. Ona sadrži podatke, informacije na bazi izvorne dokumentacije od dolaska i života Jevreja u užoj Srbiji, uz tvrdavu, u dorćolskoj mahali i drugde, pa do istrebljenja. Dat je dctaljan hronološki pregled dogadaja, odnosno borbe Jevreja za opstanak i građanska prava, sa opsežnim i zanimljivim, često potresnim opisima tegoba i progona, te intervencija kod vlasti. Opisani su izgoni i povraćaji, a prvenstveno ustavom garantovana zabrana nase-ljavanja Jevreja u unutrašnjosti Srbije. Nisu pomogle ni strane intervencije, čaršija je nametnula vlastima svoj stav. Uz mnoga poglavlja pojavljuju se adekvatne ilustracije ili fotografije.
To je prva ozbiljna radnja na ovu temu. (Pokušaji rabina dr Šlanga i Jakira Eventova (hebr. ) - obojica su se služila nedovoljnim izvorima ili pisali na osnovu nepouzdanog hebrejskog teksta Salomona Rozanesa -kao ni kraći napisi B.Hrabaka, V. Vinavera i drugih, iako korisna štiva, ne daju opštu sliku). Do sada smo imali jedino podsetnike s fragmentarnim epizodama ili pojedinim činovima drame beogradskih Jevreja. Pored obrade samih zbivanja i dokumenata, autor prikladno prikazuje i ličnosti pokretača, javnih radnika, rabina, pisaca, kao i delatnosti pojedinih ustanova ove zajednice, u okviru političkih i društvenih pojava svoga vremena. Na kraju, autor donosi alfabetski spisak s kratkim odrednicama svih društava koja su postojala i funkcionisala tokom jevrejske egzistencije u Beogradu.
Očigledno, knjiga je namenjena širokom krugu čitalaca i ona se doista lako čita, kao dobar roman. S jednim značajnim izuzetkom. Ukazujem na iscrpan, a ujedno i stravičan, potpun iskaz o procesu uništavanja. Smatram da je tako valjalo evidentirati taj totalni holokaust Jevreja - Beograđana. Na taj način su, uostalom, dopunjeni radovi dr Jaše Romana i dr Menahema Šelaha.
Autor nam pruža prikaz judaizma kroz povesti beogradskih, pa i srpskih Jevreja (bar onih u Šapcu). Taj prikaz opovrgava mitove o tradicionalnom srpsko-jevrejskom prijateljstvu, ravnopravnosti, nepostojanju antisemitizma medu Srbima i sličnim tezama, koje su praktikovali kako jevrejski tako i nejevrejski publicisti. Nasuprot tome, Zeni Lebl otkriva sliku realnih prilika, dogadaja i odnosa. Mnoštvo i raznolikost poglavlja u tom delu, s prevodima iz riznice responsa (množina od latinske reči responsum, to jest rešenje rabina u pogledu postavljenih verskih i pravnih pitanja) svedoče o svestranoj obradi istorijskog i drugog materijala. Zainteresovani čitalac, bio on pozna-valac teme ili ne, pobožan ili laik, koga zanimaju kulturne i umetničke pojave, naći će nepoznate ili nove elemente u tom dinamičnom sklopu bivstvovanja jedne male jevrejske zajednice na balkanskom prostoru. Iz izloženog pregleda proizlazi, čini mi se, spoznaja da je ova zajednica, u stvari, prilično raznovrsna u svojoj etničko-verskoj kompaktnosti ili, ako se tako može izraziti, jedinstvena po svom kvartovskom, jezičkom ili folklornom načinu života. Stoga će ova knjiga olakšati razumevanje te društvene pojave. Sukobljavaju se tu oprečne identifikacije ili stavovi. Tako, na primer, pronalazimo ideo-loške stavove Jakova Čelebonovića, svojevremenog predsednika sefardske opštine, kao "anticioniste" s jedne strane, dok čitamo, s druge strane, o aktivnim cionistima poput dr Davida Alkalaja (strane 165/6 i passim) ili dr Davida Albale (v. stranu 205); a jamačno je bilo i indiferentnih po tom pitanju, pa i "Srba Mojsijeve vere" (koje autor kao takve ne spominje); izvesno vreme opstala je i "Beogradska organizacija sefardskih Jevreja" (nespomenuta). Skrećem pažnju na jednu prividnu anomaliju. Autor citira čitav niz dobrotvornih društava, u dodatku (strane 343 do 382), pa se čovek pita je li moglo ostati siromašnih ili gladnih Jevreja. Sve je to deo mozaika beogradskih Jevreja. Uosta-lom, proliferacija udruženja, karakteristična za sve jevrejske zajednice, više je odraz potrebe za udruživanjem i stvar folklora nego stvarnosti (primedba C.L.)
Ima tu i tamo nedostataka, pa i grešaka. Šabetaja Cvija, jesu Turci "1672. godine prognali" (strana 38) u Alkum, današnji Ulcinj. Kontroverza po pitanju da li Ulcinj ili "Arnautski Beograd", to jest Berat u Albaniji, ne odnosi se na mesto izgnanstva nego na još nerešeni problem - lokacije groba tog lažnog mesije. U opisima dr Bernarda Brila i dr Marka Polaka (strana 150, odnosno 177) nije naznačeno da su obojica bili medu osnivačima "Srpskog lekarskog društva" 1874. godine. Napominjem da su se među 10 osnivača tog društva našli i po jedan Čeh i Slovak. Dr Mihail Rozen (spominje se u Registru imena kao Mihajlo, na stranama 131 do 135), po struci takođe lekar, nesumnjivo je zanimljiva i kontroverzna ličnost, koga autor citira kao "konsula Prusije", dodavši znakove (?!). Izvesno je, medutim, da je doista bio isprva konzul Pruske, a potom je predao akreditivna pisma srpskoj vladi, 10. januara 1869, kao "Konsul Severno-nemačkog saveza" (Vidi "Serbske Novine" br. 35 i moj napis u beogradskom "Biltenu" br. 41). O njemu nam autor pruža dopunske podatke u primedbama 319 i 320 (strana 416) i postavlja pitanje ne radi li se o dve osobe. 'Kibuc arcim' - savez kibuca omladinskog pokreta "Hašomer ha-cair" u Palestini (Izraelu) nije 'imao najveći broj članova' (strana 356). Ranije se najveći takav savez zvao 'Kibuc Meuhad', a i sada je to 'Ta-kam' - savez kolektivnih naselja koja pripadaju Laburističkoj partiji, a ne levičarskoj, Mapamu (koja je sada deo stranke 'Merec').
Valja primetiti da je autor članica našeg udruženja, kao i da je, u svosstvu člana našeg Istorijskog odbora, sarađivala s njegovim osnivačem, Jakirom Eventovom, što i sada nastavlja. Ona je odala posmrtnu poštu grafičaru Geršonu (Gezi) Apfelu, drugu i uredniku našeg "Biltena", primenivši njegov nacrt za korice ove lepe knjige.
Zeni Lebl je uspela da sakupiti impozantan niz činjenica, koje je umela da sredi i uklopi u ubedljivu celinu. Ona prikazuje dogadaje i ljude nepristrasno i dokumentovano, stvorivši jednu vrstu apoteoze beogradskog jevrejstva. Sve to u glatkom i jasnom stilu kao što je kod nje uobičajeno.
Knjiga je izvrsno štampana, snabdevena obilnim napomenama i posebnom bibliografijom, spiskom imena i listom naslova hebrejskih knjiga štampanih u Beogradu. Nema kazala predmeta, ali je to donekle nadoknadeno iscrpnim sadržajem na početku knjige. Da zaključim: Preporučljiva lektira.
Cvi Loker

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License