Antisemitski Stereotipi U Srbiji 1941 1942 1

Milan Koljanin

Antisemitski stereotipi
i propaganda u Srbiji 1941-1942.
(1)

Mišljenje o drugome koje se zasniva na njegovoj pripadnosti određenom kolektivitetu (nacionalnom, verskom, rasnom, političkom, polnom) o kome su već ranije stvorena sasvim određene i čvrste predstave su bili, a i danas su, jedan od osnovnih i najraširenijih tipova mišljenja. Predstave o pripadnicima drugih kolektiviteta formiraju se na različite načine i stoga su podložne najraznovrsnijim uticajima, među njima uticaju društvenih predrasuda koje se izražavaju i u obliku stereotipa.
U definisanju društvenih stereotipa (hetero-stereotipa), koje treba razlikovati od ličnih (auto-stereotipa)1 ne postoji opšta saglasnost. Društvene stereotipe odlikuje preterana generalizacija, pogrešno opažanje, krutost, pojednostavljivanje i netačno saznanje. Pri tome treba razlikovati stereotipe od predrasuda.2 Društveni stereotipi se definišu i kao generalizovani utisci o grupama koje je osoba stekla na osnovu različitih izvora uključujući i direktno iskustvo sa članovima stereotipne grupe. Većina stereotipa se sazna ili nauči usmeno ili preko raznih posrednika, pre svega preko masovnih medija koji stvaraju ogromnu kulturnu matricu. U njoj slike mogu da se razviju i opstaju bez obzira na stvarnost koju bi trebalo da predstavljaju. Stereotipi mogu da budu (i najčešće jesu) sastavljeni od slika i predstava sa nekim “zrnom istine”, koje je ostatak nečega što je bila istina pre dužeg vremena.3 Bez tog “racionalnog jezgra” stereotip ne bi bio uverljiv, a aktivnost koju implicira ne bi imala svoje društveno, sigurno i individualno-psihološko, opravdanje.4
Savremena istorija pokazuje da stereotip, kao sažeti izraz društvenih predrasuda, postaje veoma pogodno sredstvo, modus operandi, za ostvarivanje određenih ciljeva. Masovna mobilizacija za ostvarivanje određenih političkih ciljeva vrlo često se u savremenim društvima, pogotovo onim totalitarnim, zasnivala na propagandnim manipulacijama predrasudama i stereotipnom mišljenju o drugome.5

I

Nacionalni stereotipi su verovatno među najraširenijim stereotipima u savremenoj istoriji što je i razumljivo obzirom na centralno mesto nacije i nacionalizma u ovom periodu.6 Stereotipno mišljenje (pozitivno i negativno) imalo je važnu društvenu funkciju kako u samoidentifikaciji, tako i u određenju drugoga, odnosno u nalaženju mesta sopstvene nacije među drugim nacijama u skladu sa njenim (stvarnim ili imaginarnim) vrednostima i, eventualno, sa njenom “istorijskom misijom”. Veliki značaj stereotipa i stereotipnog mišljenja u savremenom dobu proisticao je i iz činjenice da se zahvaljujući liberalnim i demokratskim reformama sve širi krug stanovništva angažovao u političkom životu. Stereotipi su se pokazali kao pogodno sredstvo uticaja na široki krug ljudi, za savladavanje “pobune masa”7 i za njihovu mobilizaciju radi ostvarivanje željenih ciljeva. Tome je doprinela i velika ekspanzija masovnih medija kojima su odgovarale sublimisane i kratke forme poruka karakteristične za stereotipe.
Tokom dugog istorijskog trajanja negativno stereotipno mišljenje o Jevrejima bilo je sastavni deo tradicije hrišćanskih društava. Predrasude o Jevrejima izražavane su stereotipnim predstavama koje su imale i svoju dogmatsku i svoju socijalnu osnovu. Anti-jevrejski stereotipi su služili kao efikasno sredstvo za masovnu mobilizaciju i kanalisanje društvenih kriza i sukoba na Jevreje, koji su, na osnovu Novog zaveta, kao kolektiv okrivljavani za ubistvo Isusa Hristosa. Ovoj najtežoj optužbi za “hristoubistvo” dodata je u dvanaestom veku nova teška optužba: Jevreji vrše “ritualna ubistva” hrišćanske dece8 . U tradicionalnom antisemitizmu (antijudaizmu), osim ovih stereotipa, koji su imali osnovu u verskoj netrpeljivosti, postojao je i celi niz drugih stereotipa koji su se zasnivali na mestu Jevreja u društvu, njihovom načinu života i privređivanja. Oni su u velikoj meri takođe bili rezultat netolerancije hrišćanskih društava, pre svega zapadnoevropskih.9 Među antisemitskim stereotipima bili su i oni po kojima su Jevreji prepredeni, gramzivi, grabljivi, lukavi, uporni, agresivni, veoma religiozni, skloni sticanju materijalnih dobara.10 Ukratko, to je bio Šajlok iz Šekspirovog Mletačkog trgovca, kako po svojim osobinama, tako i po svom mestu u društvu. Njegov lik će, štaviše, postati sinonim za nemilo-srdnog zajmodavca, lihvara, i postaće jedan od uzora negativnih stereotipnih predstava Jevrejina.11
Počevši od osamnaestog veka trajali su pokušaji da se “naučno” utvrde telesne osobenosti Jevreja. U narednom, devetnaesom veku, uporedo sa razvojem mita o “arijevskoj” rasi i uobličavanjem modernog političkog antisemitizma, trajali su pokušaji da se “naučno” utvrde likovi tipičnog Jevrejina i tipičnog Arijevca-Germana. Izgrađen je lik Jevrejina koji je karikaturalna suprotnost Arijevcu po svojim fizičkim osobinama. Jevrejin je tako crnomanjast, pogrbljen, sa ogromnim nosom, buljavim očima, klempavim ušima i debelim usnama. Ozbiljna naučna istraživanja nikada nisu uspela da potvrde bilo kakve biološke osobenosti koje bi razlikovale Jevreje od drugih “rasa”, pa i od Arijevaca.12 I pored toga, “naučno” utvrđene činjenice o fizičkom izgledu Jevreja postaće obrazac za njihovo vizuelno predstavljanje na karikaturama u antisemitskim publikacijama, na plakatima. Veliko širenje štampe i drugih masovnih medija doprineće da negativne stereotipne predstave o Jevrejima dobiju novi, izuzetno snažan podsticaj.
Moderni politički antisemitizam je uobličen od sedamdesetih godina XIX veka na osnovi evropskog antisemitizma zasnovanog na hrišćanskoj tradiciji i iz nje proisteklim negativnim predstavama o Jevrejima.13 Ove predstave su delimično modifikovane i upotpunjene u skladu sa savremenim političkim potrebama. U stvari, moderni, politički antisemitizam, pogotovo u svom rasističkom obliku, teško bi mogao da se zamisli bez antisemitskih stereotipa.14 Oni su u različitom stepenu postali opšte mesto savremene političke kulture, pogotovo u zemljama sa jakom antisemitskom tradicijom kakva je bila Nemačka u kojoj je rasistički antisemitizam postao posebno uticajan.15 U tom pogledu nije mnogo zaostajala ni Dvojna monarhija kako u svom austrijskom, tako i u svom ugarskom delu. Bitna razlika između modernog i tradicionalnog antisemitizma, koja se ispoljila i u formi stereotipa, bila je u tome što Jevrejin više nije bio samo stranac sa drukčijim običajima i navikama, koji nanosi štetu svom hrišćanskom okruženju. U stereotipima modernog antisemitizma Jevrejin je oličenje Apsolutnog zla zbog svog porekla, odnosno zbog svojih nepromenljivih rasnih osobina (zbog svoje “krvi”). Ovakva predstava Jevrejina nije bila strana ni tradicionalnom antisemitizmu, ali je postojao (istina, ne uvek) jedan izlaz: prelazak u “jedinospasavajuću” hrišćansku veru.16 Rasistički antisemitizam nije omogućavao da se konflikt reši na ovaj način što je bila zlokobna najava “konačnog rešenja jevrejskog pitanja”, odnosno fizičkog uni-štenja Jevreja u Evropi tokom Drugog svetskog rata.
Moderni politički antisemitizam se oslanjao na mitologizovanu predstavu o “Svetskom Jevrejinu” koji iz pozadine upravlja najvažnijim svetskim događajima sa krajnjim ciljem da razori hrišćansku civilizaciju i na njenim ruševinama stvori svoju svetsku vladavinu. Ova predstava se, u stvari, sastojala iz niza starih i novih stereotipa koji su se pokazali kao pogodno sredstvo za plasiranje ključne antisemitske poruke: uklanjanje jevrejskog neprijatelja je preduslov opstanka naroda. Pobeda boljševičke revolucije u Rusiji 1917. godine i revolucionarni talas koji je zapljusnuo u prvom redu poražene zemlje Srednje Evrope posle Prvog svetskog rata, izuzetno su ojačali antisemitizam u ovim zemljama, posebno u Nemačkoj. U njoj je izgrađivan mit da zemlja nije potučena na bojnom polju, već iznenadnim “udarcem nožem u leđa”, od strane “unutrašnjih izdajnika”, to jest Jevreja, komunista i demokrata. Ovaj mit će posebno negovati i politički eksploatisati Hitlerovi nacionalsocijalisti.17 Uz stereotip Jevrejina-kapitaliste, plutokrate, koji cedi krv svojim radnicima i celom narodu koji mu je ukazao gostoprimstvo, raširen je i stereotip Jevrejina-boljševičkog agitatora koji terorom nameće svoju vlast i širi požar revolucije iz Sovjetske Rusije na celi svet. Istovremeno su se uporno održavali i stari stereotipi kao onaj o ritualnom ubistvu hrišćanske dece.18
Bitan deo modernog političkog antisemitizma je tumačenje po kome ni plutokrata ni revolucionar ne deluju nezavisno, nego u skladu sa jedinstvenim tajnim planom. Obojicom iz pozadine upravlja “Svetski Jevrejin”, koji će iz celog haosa izaći kao pobednik i vladar nad svetom obezličenih robova. Ova mitologizovana predstava je transponovana i likovnim sredstvima. Sa uvek prepoznatljivim rasnim odlikama, Jevrejin je predstavljen kao ugojeni kapitalista koji vlada novcem i njime iscrpljuje narod i zemlju u kojoj živi. Svoju likovnu predstavu imao je i drugi osnovni antisemitski stereotip, Jevrejina-boljševičkog (komu-nističkog) agitatora i teroriste koji, sa Marksovim “Kapitalom” u jednoj i pištoljem u drugoj ruci širi svoju vlast. Jevrejin je, istovremeno, identifikovan i sa bacilima najtežih bolesti i njihovim prenosiocima. Time je oživljavan jedan od najvećih strahova poznog srednjeg i početka novog veka, strah od zaraznih bolesti, pre svega od kuge19 i podstican je egzisten-cijalni strah od trovanja hrane. Na ovom stereotipu zasnivale su se zabrane Jevrejima da se bave trgo-vinom namirnicama za ljudsku ishranu, mada su one uoči Drugog svetskog rata imale svoju jasnu političku i (ili) ideološku pozadinu.
U periodu Carstva i Vajmarske republike jako je raširena predstava modernog nemačkog antisemitizma da su Jevreji zlonamerni, moćni i opasni.20 Na toj osnovi nacionalsocijalistički režim je posle ustoličenja svoje totalitarne vlasti početkom 1933. godine sve društvene sukobe sveo na borbu za odbranu više “arijevske” rase, oličene u nemačkoj naciji, od Jevrejstva prikazanog kao Apsolutno zlo.21 Umesto klasne, ponuđena je rasna borba, koja je morala da se završi potpunim uništenjem jevrejskog protivnika što je dignuto na nivo moralne zapovesti nemačkog naroda.22 U obliku pisane i izgovorene reči prenete štampom i radio talasima, preko vizuelnih predstava-plakatima, igranim i dokumentarnim filmovima23 , antisemitski stereotipi postali su jedno od ključnih sredstava sveopšte mobilizacije Nemaca za ostvarenje unutrašnjeg jedinstva i imperijalnih planova. Isto-vremeno, antisemitski stereotipi su imali ulogu izuzetno važnog sredstva za individualnu i kolektivnu psihološku interiorizaciju državnog programa uni-štenja jevrejskog naroda, odnosno sprovođenje “konačnog rešenja jevrejskog pitanja”.

II

Uporedo sa širenjem nemačke prevlasti u Evropi krajem tridesetih godina i posle otpočinjanja Drugog svetskog rata početkom septembra 1939. antisemitski stereotipi su postali deo zvaničnog i jedino dozvoljenog propagandnog govora u zemljama koje su ne razne načine uključene u “novi poredak” pod dominacijom Velikonemačkog rajha. To je najvećim delom bio slučaj i sa razbijenom i podeljenom Kraljevinom Jugoslavijom, odnosno sa pojedinim okupacionim područjima i sa satelitskom hrvatskom državom (Nezavisnom Državom Hrvatskom), uz sve specifičnosti na svakoj od ovih teritorija. Nemačko okupaciono područje u Srbiji je u svakom, pa i u ideološkom pogledu, uključeno u nemački “novi poredak”24 , tako da su i antisemitski stereotipi postali obavezan i sastavni deo javnog govora, a ujedno i sredstvo za ostvarivanje okupacione politike.
Već u propagandnoj pripremi agresije na Jugoslaviju u periodu od vojnog puča i demonstracija 27. marta do početka rata 6. aprila 1941. jedna od tema koje su isticali nemačka štampa i radio bila je da “plutokrate”, odnosno Englezi, podstiču Jugoslaviju protiv Nemačke.25 Ovakvo usmerenje odražavaju i smernice za vođenje propagande protiv Jugoslavije koje je 28. marta 1941. Vrhovna komanda oružanih snaga uputila komandama armija pripremanih za novi “munjeviti rat”.26 To je bila najava široke propa-gandne upotrebe mitologizovane predstave o “Svetskom Jevrejinu”-izazivaču ratnog požara i niza antisemitskih stereotipa posle okupacije i komadanja Jugoslavije.
Kao i na drugim područjima pod nemačkom okupacijom, i u Srbiji su odmah posle ulaska oku-pacionih trupa uvođene antijevrejske mere. One su kodifikovane naredbom Vojnog zapovednika u Srbiji 31. maja 1941. Time su društvena izolacija, pljačka, prisilni rad i celi niz drugih ponižavajućih i diskriminatornih mera dobili svoju “pravnu” osnovu. Posle napada na Sovjetski Savez 22. juna 1941. i otpočinjanja diverzija i ustaničkih borbi tokom narednih meseci usledila su masovna hapšenja i streljanja Jevreja, zajedno sa njihovim srpskim sugrađanima. Time je započelo “konačno rešenje jevrejskog pitanja” u Srbiji.27
Antijevrejske mere okupatora u Srbiji bile su bitan sastavni deo ideologije i iz nje izvedene prakse nacionalsocijalističke Nemačke. I u Srbiji ove mere su se zasnivale kako na tradicionalnim, tako i na savremenim antisemitskim stereotipima. Početak nemačke okupacije u Srbiji obeležen je i nametanjem Jevrejima obaveze prisilnog rada. To je bio “odgovor” na stereotip o Jevrejinu koji izbegava fizički rad, jer je zaokupljen novcem, trgovinom i špekulacijama. Kao i druge antijevrejske mere, i prisilni rad je pre svega imao praktični značaj, jer je korišćena besplatna radna snaga Jevreja, a ovim putem su omogućene njihova efikasna evidencija i kontrola. Za okupatorske vojnike i pripadnike nemačke nacionalne manjine (Folks-dojčere) razna ponižavanja Jevreja imali su ujedno važnu individualnu i kolektivnu psihološku funkciju. Na ovaj način je isticana i potvrđivana sopstvena superiornost koja je najbolje mogla da se izrazi što većim ponižavanjem Jevrejina, neljudske antiteze nemačkog Arijevca i iskonskog neprijatelja čo-večanstva.28
U osnovi ovakvog postupanja prema Jevrejima stajao je ideološki postulat o novom, revolucionarnom društvenom poretku čiji nosilac je nemački narod, koji borbom protiv “Svetskog Jevrejina” ispunjava svoju istorijsku misiju. Na socijalnom darvinizmu zasnivala se teorija po kojoj nemački narod, zahvaljujući svojoj biološkoj superiornosti, ima pravo i dužnost da odlučuje o položaju drugih naroda i uređuje odnose sa (i među) njima u skladu sa svojim potrebama. Na ovome se zasnivalo i izjednačavanje klasne i rasne borbe. Po prirodnoj nužnosti nemački narod vrši eksproprijaciju vlasničke klase, koja je identifikovana sa celim jevrejskim narodom. Kako je jevrejska imovina nastala eksploatacijom naroda koji mu je ukazao gostoprimstvo, oduzimanje ove imovine je, u stvari, zadovoljenje pravde i vraćanje imovine onome kome pripada.29 Usto, Jevrejin treba da bude kažnjen i ponižen ne samo kao pripadnik eksploatatorske klase, nego i kao izazivač ratnog požara, jer je skriveni cilj “Svetskog Jevrejina” da iz sveopšteg rata izađe kao gospodar sveta. Vođa nemačkog naroda, Adolf Hitler, na vreme je prozreo te planove i poveo borbu za odbranu nemačkog naroda, a zatim i cele civilizacije od ove smrtne opasnosti. U ovakvoj projekciji svi nemački ratovi, a pre svega onaj koji je vođen protiv Sovjetskog Saveza, komunističke emanacije “Svetskog Jevrejina”, pojavljivali su se kao odbrambeni ratovi, nužni za spas čovečanstva od smrtne opasnosti koja mu preti od ovog Apsolutnog zla. To zlo je oličeno u svakom pojedinom Jevrejinu, od novorođenčeta do nemoćnog starca. Ovakva ideološka argumentacija stajala je iza Hitlerove javne i nedvosmislene najave potpunog uništenja Jevreja, koju je izneo u svom govoru 30. januara 1939. prilikom proslave godišnjice stupanja na vlast.30
Nemačka se borila protiv “jevrejskog zla” ne samo za svoj narod, nego i za spas drugih naroda, zbog čega je trebalo da i oni uzmu učešće u ovoj borbi. U stvarnosti, stepen angažovanja drugih naroda i država u “konačnom rešenju jevrejskog pitanja” (holokaustu) zavisio je od niza činilaca, pre svega mesta koje im je dodeljeno u “novom poretku” i antisemitske tradicije,31 ali i od sopstvenih političkih i društvenih ciljeva. Princip “kažnjavanja Srba” na kojem su se zasnivali agresija na Jugoslaviju i okupacioni poredak jasno su naznačili kakav je položaj namenjen srpskom narodu u “novoj Evropi”. U skladu sa tim je bilo i njegovo angažovanje u rešavanju “jevrejskog pitanja”.
Od druge polovine aprila 1941. Beograd je postao svedok prizora koji su se događali i u drugim evropskim gradovima posle ulaska nemačkih trupa.32 Mere protiv Jevreja trebalo je da imaju snažnu simboličku funkciju za žrtve, za one koji su ih sprovodili, ali i za javnost. U svom delovanju počinioci nasilja nad Jevrejima su se rukovodili i antisemitskim stereotipima, kako tradicionalnim, tako i novim. Prisilni fizički rad Jevreja u što je moguće težim uslovima, bio je ne samo kazna, nego i “revolucionarna” promena njihovog društvenog položaja i to pred što je moguće većim brojem ljudi. Gledaoci su, takođe, imali, ili je trebalo da imaju, svoje mesto i ulogu u celom “spektaklu”, jer je društvena degradacija Jevreja, trebalo ujedno da bude i potpuna promena njihovog sopstvenog društvenog položaja, barem simbolički. Međutim, ako su postupci počinilaca nasilja nad Jevrejima u Beogradu bili identični sa onima u Beču i drugim evropskim gradovima, reakcije Beograđana bile su sasvim drugačija od reakcija Bečlija i stanovnika nekih drugih evropskih gradova. Okupatora su dočekale prazne ulice Beograda koji je velikim delom bio zatrpan ruševinama u kojima je bilo još mnogo nastradalih, što je bila posledica varvarskog nemačkog bombardovanja. Od stanovnika glavnog grada jedne poražene u raskomadane države, izloženih raznim lišavanjima i nedaćama, nije moglo da se očekuje da učestvuju u ponižavanju i zlostavljanju svojih jevrejskih sugrađana.
Beograđanka Olga Antić, rođena Feldmann, je u svom svedočenju navela i sledeće: “Veoma česti su bili slučajevi da su Nemci zaustavljali pojedine Jevreje koji su se vraćali sa rada svojim kućama ili bili oslobođeni rada kao bolesni i stari i terali ih da im vrše razne poslove. Tako su, na primer, mog brata nekoliko puta zlostavljali: jednom prilikom morao je da čisti jednom nemačkom oficiru cipele na ulici, a u dva-tri maha su ga odvodili svojim kućama da im čisti klozete koji su bili strahovito zagađeni, jer su u njima vršili nuždu nemački vojnici koji su stanovali po tim kućama. Klozete je morao čistiti golim rukama uz podsmeh i uvrede nemačkih vojnika koji su ga nagonili na ovaj posao./…/ Ja sam radila kao služavka kod jednog nemačkog oficira koji me je nagonio da vršim i najgrublje kućne poslove”.33
U smišljanju načina za ponižavanje Jevreja iskazivala se nemala “maštovitost” arijevskih vojnika. Pri tome su se rukovodili antisemitskim predra-sudama koje su bile deo njihovog vaspitanja i pogleda na svet, ali su umeli da ih prilagode lokalnim pri-likama. Aleksandar Vilić, jedan od prisilnih radnika, izjavio je i sledeće: “Jednom prilikom naterao nas je nadzornik Nemac da cela naša ekipa ljubi ruku jednom starom pravoslavnom svešteniku koji je tuda prolazio, misleći da se mi Jevreji bojimo i da je za nas /to/ nešto vrlo strašno bilo. Sam sveštenik našao se u čudu ne znajući zašto ga je to snašlo pa je svakoga od nas blagoslovio hrabreći nas rečima: ‘Ne bojte se biće sve dobro’. Naravno da se i sam Nemac našao posle u čudu, kad je video kako je stvar ispala. Drugom jednom prilikom za kaznu naredio nam je da se okupamo vodom koja se bila skupila u jednom levku od bombe misleći da se Jevreji strašno boje vode. Naravno da smo za to bili vrlo zahvalni, jer je bila velika vrućina i nama je ovo kupanje dobro došlo. Kada je video da nam je učinio uslugu nije nam posle toga nikad više dozvolio takva kupanja.” Drugom prilikom su prisilni radnici raskopavajući ruševine pronašli uginulog psa, posle čega im je stražar naredio da ga svečano “sahrane”. “Sve je to bilo praćeno pod-smevanjem i izrugivanjem od strane stražara i raznih mangupa Folksdojčera, koji su uvek rado pri-sustvovali našim radovima, znajući da će nemački stražar uvek prirediti po neku ‘interesantnu’ predstavu za njih.”34 Upamćeni su i slučajevi koji su imali drugačiji, pa i tragičan ishod. Jevreji su radili samo sa najnužnijim alatom, bez ikakve zaštite, pa su i povrede bile česte, pogotovo među starijima oso-bama, nevičnim fizičkom radu. Prilikom raščišćavanja ruševina jedna grupa Jevreja naišla je na leš koji se raspadao. Jednom od njih je pripala muka i on nije mogao dalja da radi, zbog čega ga je nemački stražar smesta ubio.35
Vraćajući se u Novi Sad posle Aprilskog rata 1941. dr Andreja Deak je u Obrenovcu prisustvovao sledećem prizoru: “Blizu stanice video sam grupu radnika: muškarce, žene, decu i starce. Najviše ih je bilo obučeno u dobro građansko odelo. Oni su čistili, u okolini stanice, prašinu, blato, đubre, i to bez alata-rukama. Oko te grupe radnika trčala je neka smešna prilika obučena u bele gaće, belu košulju, a na glavi je imala neku visoku, belu kapu u vidu kupe. To su bili Jevreji na prisilnom radu. Nesrećnik u smešnom belom odelu, imao je dužnost da igra ulogu glupog Avgusta i da zabavlja svoje sunarodnike i nemačke stražare. Zabavljač je morao da bude vešt, pronicljiv, duhovit - i neumoran, da se sadistički stražari ne dosađuju, jer su ga inače nemilosrdno batinali”.36
U projekciji antisemitskih stereotipa izgledalo je sasvim “prirodno” da nosioci borbe protiv “Svetskog Jevrejina”- okupaciona uprava i domaći Nemci, bezobzirno pljačkaju i stave pod kontolu jevrejsku imovinu. “Pravilo je bilo da su Nemci vojnici, a i Folksdojčeri, upadali u jevrejske kuće u kojima je slučajno ostalo nešto stvari koje nisu već ranije bili opljačkali i uzimali iz stanova sve što im se sviđalo. Ako je ko ma i rečima protestovao bio je pored toga još i zverski premlaćen. Na neke žalbe višim vlastima nije se smelo ni pomišljati, jer se to smatralo klevetom nemačke vojske, pa se pored batina koje je čovek dobio još izlagao i zatvaranju i mučenju po nemačkim zatvorima.”37 Za komesare u jevrejskim firmama postavljani su najčešće Folksdojčeri, neretko oni koji su ranije bili zaposleni u njima. Ovakve mere imale su sigurno i simbolički i praktični značaj. Posle interniranja i uništenja Jevreja do 10. maja 1942. sledilo je okončanje procesa oduzimanja njihove imovine.38
Iako formalno u sastavu nemačkog okupacionog područja u Srbiji i u nadležnosti “autonomne” srpske kvislinške uprave, Banat je stvarno bio pod kontrolom jake i militarizovane nemačke nacionalne manjine.39 Antijevrejske mere koje je okupaciona uprava uvela u Srbiji važile su i u Banatu. Štaviše, ove mere spro-vedene su najbrže upravo u Banatu. One su kul-minirale interniranjem celokupnog jevrejskog stanovništva u prihvatne logore i deportovanjem u Beograd do kraja leta 1941. Time je Banat postao prvo područje pod kontrolom Trećeg rajha koje je potpuno “očišćeno od Jevreja” (Judenrein).40 U sprovođenju ovih mera odlučujuće je bilo angažovanje vođstva i ustanova nemačke nacionalne manjine. Kao i za Nemce u Rajhu, i za Nemce u Jugoslaviji teror nad Jevrejima imao je izuzetno važnu društvenu i simboličku funkciju. Oni su bili idealan “drugi” pomoću kojeg se ostvarivala puna nacionalna homogenizacija i potvrđivala “arijevska” superiornost. Osim rasni, Jevreji su bili i klasni neprijatelj, eksploatator čija imovina treba “revolucionarnim” merama da bude eksproprisana, dok su sami Jevreji morali da budu fizički uklonjeni.
Folksdojčerima u zemljama evropskog Jugoistoka, pa i u Jugoslaviji, nemački vrh je namenio ulogu “rasnog jezgra” i pouzdanog čuvara interesa Trećeg Rajha na ovom prostoru.41 Tokom invazije Vermahta aprila 1941, nemačko stanovništvo je bilo jedan od oslonaca pri uništenju jugoslovenske i uspostavljanju okupacione vlasti. “Mirni susedi” preobrazili su se preko noći u surove pripadnike “vladajućeg naroda” koji su dobili priliku da primene ono čemu ih je godinama učila nacionalsocijalistička propaganda. Već u prvim zločinima, na udaru su se, osim Srba, našli i Jevreji, pri čemu su javne egzekucije dobile važnu simboličku funkciju. One su pretvarane u dobro organizovane spektakle u kojima je masovno uče-stvovalo lokalno nemačko stanovništvo.
Posle sahrane Folksdojčera poginulih u napadu na Jugoslovensku vojsku u povlačenju, tokom Aprilskog rata, na pravoslavnom groblju u Pančevu je 22. aprila 1941. streljano 18 i obešeno isto toliko nedužnih ljudi.42 Među Srbima bila su i dva Jevrejina. “Oko tih leševa i u okolini mesta bilo je mnoštvo Nemaca u nemačkoj nacionalnoj nošnji, muško i žensko, staro i mlado i svi su bili veseli, jedan drugog pozdravljali sa uzdignutom desnom šakom i sa rečima ‘Hajl Hitler’. Bila je velika živost i razdraganost kao u nekom cirkusu. Orila je bleh muzika, koja je tada baš prolazila pored male kasarne u pravcu groblja. /…/ Primećujem da je bleh muzika išla na čelu jedne velike dugačke povorke u kojoj je bilo i mnogo omladinaca i omladinki postrojenih po njih troje u jednom redu, sa mnogobrojnim zastavama.”43 Jedan drugi svedok ovako se seća tog događaja: ”Prilikom vešanja i streljanja na pravoslavnom groblju 22. aprila 1941. godine skoro svi Nemci, bez izuzetka, mlado i staro, muško i žensko, odlazili su u svečanom ruhu kao na neko hodočašće sa osmehom na licu radosni i veseli na pravoslavno groblje da vide i posmatraju ‘tu paradu’. U grupi Nemaca i Nemica primetila sam čak i žene u drugom stanju i žene sa sitnom dečicom u naručju.”44
Javno vešanje direktora šećerane u Petrovgradu (danas: Zrenjanin) Viktora Eleka 24. aprila 1941. imalo je, takođe, izuzetno važnu simboličku funkciju, izgleda pre svega onu “revolucionarnu”. Osim domaćih Nemaca, vešanju su masovno prisustvovali i pripadnici drugog vladajućeg naroda, mađarskog. “Videla sam kako prema ‘Bagljašu’ ide mnogo sveta: fijakerima, automobilima, biciklima i pešice. To su bili Nemci i Mađari, muško i žensko, staro i mlado. Najviše je bilo radnika iz šećerane, poglavito Mađara./…/ Kada sam se približila masi sveta, Elek je stajao na stoličici ispod vešala. Upravo su mu stavljali omču oko vrata. Videla sam kako je Elek ostao viseći. Prisutni svet se smejao. Psovali su ga i grdili. Najviše se čuo mađarski jezik. Mađarice su visećeg Eleka pljuvale./…/ Žrtvu su na vešalima mnogi fotografisali.”45
I u Banatu je prisilni rad Jevreja imao važnu simboličku funkciju. Advokat dr Boža Ankić iz Petrovgrada je izjavio i sledeće: ”Video sam na ulici,
odmah prvoga jutra čim je nemačka vojska umarširala, da su Jevreje pokupili i naterali ih da čiste ulice uz upotrebu bikača. Tom prilikom prolazila je nemačka masa, mlado i staro, muško i žensko, koji su na Jevreje vikali pritrčavali im i šamarali ih ili pak pljuvali, pokazujući svoju gadost na Jevreje. Video sam visoko inteligentne ljude Jevreje kako su vukli volujska kola po gradu noseći drvo za pojedine Švabe.”46 “Prilikom odvođenja Jevreja i Jevrejki na prinudni rad poznato mi je da su Nemci izražavali svoje nezadovoljstvo protiv Jevreja. Tako su na glas primećivali da tako treba da bude, neka rade i onako nisu nikad radili./…/ Prolazeće Švabice vikale su: ‘Dobro je, samo na rad sa njima’.”47 Nandor Komloš je na prisilnom radu doživeo i sledeće: “Nemački seljaci iz Petrovgrada i okoline, kojima smo morali tovariti đubre u kola, stalno su vikali, nas grdili, rugali su se nama: ‘Eh Čivuti, eh Čivuti, od sada ćete vi nama služiti, mi smo vaši gospodari, da li vam prija? i terali su nas da još brže radimo.”48
“Revolucionarno” oduzimanje jevrejske imovine u Banatu vršeno je prvo kao masovna pljačka, a zatim u vidu potpune eksproprijacije. I ovde su često zamenjivane uloge dotadašnjih vlasnika i Nemaca zaposlenih kod njih. “Viđao sam nemačke oficire i podoficire kako uz pratnju i pokazivanje Švaba iz mesta zalaze u jevrejske kuće i jevrejske radnje i tamo natovareni denjkovima robe jevrejske svojine izlaze napolje/…/”49 Oskar Fišgrund iz Pančeva izjavio je i sledeće: “U mojoj manufakturnoj radnji, odmah po ulasku Nemaca, ulazili su po manjim i većim grupama nemački vojnici i iz radnje nosili bez moga pitanja i dozvole sve što su mogli. Već sutradan imenovan je bio komesar, Franc Vild bivši knjigovođa u mojoj radnji, Nemac iz Pančeva, a rodom iz Žombolja. Kao komesar je najviše pljačkao.”50
Ovaj rad objavljen je u časopisu Instituta za savremenu istoriju - Istorija 20.veka, god. XXI, br.1, Beograd 2003, strane 83-118.
(Nastavak u sledećem broju)

1 Na individualnom, psihopatološkom nivou, stereotipija se definiše kao “fiksiranje, u vidu nepromenljivih formula, nekih stavova, pokreta ili postupaka, nekih verbalnih izraza koji se nastavljaju ili ponavljaju bez razumljivog cilja”; Stereotipija, u: Antoan Poro, Enciklopedija psihijatrije, Beograd 1990, str. 630-631 (A. Poro).
2 Victor Ottati and Yueh Ting Lee, Accuracy: A Neglected Component of Stereotype Research, u: Yueh-Ting Lee, Lee J. Jussim and Clark R. McCauley (ed.), Stereotype Accuracy. Toward Appreciating Group Differences, American Psychological Association, Washington, DC, 1995, str. 33-34.
3 Marvin Karlins, Thomas L. Cottman and Gary Walters, On the Fading of Social Stereotypes. Students in Three Generations of College Students, u: Herbert A. Strauss and Werner Bergmann (ed.), Current Research on Antisemitism, Vol II, Werner Bergmann (ed.), Error Without Trial. Psychological Research on Antisemitism, Berlin-New York 1988, str. 302.
4 Novija istraživanja psihologa pokazuju da stereotipi ne moraju obavezno da budu netačni, kruti ili iracionalni, a posebno brzo mogu da se menjaju nacionalni stereotipi u skladu sa promenama u međunarodnim savezništvima; Lee J. Jussim, Clark R. McCauley, and Yueh-Ting Lee, Why Study Stereotype Accuracy and Accuracy? u: Stereotype Accuracy, str. 8, 14-15, 23-24.
5 Ljubomir Tadić, Javnost i demokratija, Nikšić 1987, str. 92-95. Vidi i: Rudi Supek, Društvene predrasude. Socijalno psihološka razmatranja, Beograd 1973, glava II, Priroda društvenih predrasuda, str. 70-108.
6 Erik Hobsbaum, Nacije i nacionalizam od 1780. Program, mit, stvarnost, Beograd 1996;
7 Hose Ortega i Gaset, Pobuna masa, Čačak 1988; pogovor Trive Inđića Ortega, elite i mase, str. 178-182.
8 Helen Fein, Explanations of the Origin and Evolution of Antisemitism, u: Current Research on Antisemitism, Vol I, Helen Fein (ed.), The Persisting Question. Sociological Perspectives and Social Contexts of Modern Antisemitism, Berlin-New York 1987, str. 15; Krvna kleveta (E. Fleischner) u: Kit Krim (ur.), Enciklopedija živih religija, Beograd 1990, str. 395.
9 Hrišćanski Istok (Vizantijski komonvelt) ispoljavao je manje netrpeljivosti prema Jevrejima od hrišćanskog Zapada gde su progoni i pogromi Jevreja bili uobičajeni način rešavanja društvenih sukoba; Luj Breje, Vizantijska civilizacija, Beograd 1976, str. 279-288. Tradicija verske trpeljivosti prema Jevrejima nastavljena je i u vreme Osmanskog carstva.
10 M. Kolins, T. L. Cottnam, G. Walters, n, č, str. 309; Rosemary R. Ruether, The Theological Roots of Antisemitism, u: Current Research on Antisemitism, Vol I, H. Fein (ed.), The Persisting Question, str. 23-45.
11 Oslanjajući se na onovremene izvore, Šekspir je Šajloka prikazao kao farsičnu, a ne tragičnu figuru. Za njega je Šajlok niža ličnost u staleškom i estetskom smislu, nedostojna tragičnosti; Erih Auerbah, Mimesis. Prika-zivanje stvaranosti u zapadnoj književnosti, Beograd 1978, str. 306-307. Englezi tada nisu imali direktno iskustvo sa Jevrejima koji su prognani iz zemlje krajem 13. veka, ali je ostao hrišćanski dogmatski antijudaizam; Bernard Glassman, Anti-Semitic Stereotypes Without Jews. Images of the Jews in England 1290-1700, Detroit 1975, passim.
12 Aleksandar Molnar, Antisemitizam kao oblik rasizma, u: Nova srpska politička misao, posebno izdanje 1, Antisemitizam, Beograd 2002, str. 17-18.
13 Antisemitism, u: Encyclopedia of the Holocaust, Israel Gutman (ed.), Vol. I, New York, London 1990, str. 55-74 (Israel Gutman); Danijel Jona Goldhagen, Hitlerovi dobrovoljni dželati. Obični Nemci i holokaust, Beograd 1998, str. 56-60.
14 Ponegde u Nemačkoj oni su se zadržali do danas u tradicionalnim narodnim predstavama; Gordon R. Mork, Christians portraying Jews: Stereotypes in the Oberammergau Passion Play, u: Remembering for the Future, Papers to be presented at the International Scholars’ Conference to be held in Oxford 10-13 July, 1988, Oxford/New York 1988, str. 109-111.
15 Jakob Katz, From Prejudice to Destruction. Anti-Semitism 1700-1933, Cambridge, Mass., 1980; D.J. Goldhagen, Hitlerovi dobrovoljni dželati, glava 2: Evo-lucija eliminacionističkog antisemitizma u modernoj Nemačkoj, str. 56-87.
16 Žan Delimo, Strah na Zapadu XIV-XVIII veka. Opsednuti grad, Vrnjačka Banja 1982, glava IX, Sotonini pomagači, II-Jevrejin-Apsolutno zlo, str. 199-223.
17 Andrej Mitrović, Fašizam i nacizam, Beograd 1979, str. 19.
18 Od 1867. do 1914. u Nemačkoj i Austro-Ugarskoj bilo je 12 suđenja za ritualno ubistvo; D.J. Goldhagen, Hitlerovi dobrovoljni dželati, str. 71.
19 Isto, str. 71-74.
20 Isto, str. 71.
21 Stereotip o Jevrejinu koji je uključen u međunarodne zavere radikalne ili komunističke prirode bio je raširen i u zemljama u kojima nije postojala jača antisemitska propaganda. Tako je 1938. godine 28% Amerikanaca verovalo u ovakav stereotip; Robert Wuthnow, Anti-semitism and Stereotyping, u: Current Research on Antisemitism, Vol. I, H. Fein (ed.), The Persisting Question, str. 129.
22 Yehuda Bauer, The Place of the Holocaust in Contemporary History, u: John K. Roth, Michael Beren-baum (ed.), Holocaust. Religious and Philosophical Implications, New York 1989, str. 33-34.
23 Robert Edwin Herzstein, The War that Hitler Won. The most Infamous Propaganda Campaign in History, London 1980.
24 Milan D. Ristović, Nemački ‘novi poredak’ i jugoistočna Evropa 1940/41-1944/45. Planovi o budućnosti i praksa, Beograd 1991.
25 Arhiv Jugoslavije (AJ), fond Državna komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njegovih pomagača (oznaka fonda: 110), 623-797 do 809, Office of U.S. Chief of Counsel, Document No. 3469-PS, Translation, Affidavit of Hans Fritzsche, Nurnberg, 7 January 1946; Ljubomir Prljeta (prir.), Zločini protiv čovečnosti i međunarodnog prava. Nirnberška presuda i dokumenti o genocidu, Beograd 1992, str. 221-223. Iako je dokazano da je Hans Friče, jedan od glavnih propagandista Trećeg rajha, u svojim govorima tvrdio da je rat izazvan od Jevreja, sud u Nirnbergu je zaključio da ti govori nisu podsticali nemački narod na njihovo proganjanje i istrebljenje, pa je naložio oslobađanje optuženog. Glavni nemački antisemitski propagandista, urednik lista Stuermer, Julijus Štrajher (Streicher) osuđen je za zločine protiv čovečnosti na smrt vešanjem; n. d, str. 184-187, 227.
26 AJ, 110-623-883 do 887, Richtlinien fuer die Behandlung von Fragen der Propaganda gegen Jugo-slawien, Berlin, 28. Maerz 1941. Prema izvaštaju nemačkog poslanika u Beogradu fon Herena upućenom ministarstvu inostranih poslova u Berlinu 3. aprila 1941. demonstracije od 27. marta 1941. su vodili komunistički studenti, a uz ove i Jevreji; Andrej Mitrović, O značaju i tradicijama 27. marta 1941, Gledišta, br. 3, mart 1970, str. 487.
27 Milan Koljanin, Nemački logor na Beogradskom sajmištu 1941-1944, Beograd 1992, str. 19-31; Walter Manoschek, ‘Serbien ist judenfrei’. Militaerische Be-satzungspolitik und Judenvernichtung in Serbien 1941/42, Muenchen 1993, str. 35-49; Ženi Lebl, Do ‘konačnog rešenja’. Jevreji u Beogradu 1521-1942, Beograd 2001, str. 287-315.
28 Y. Bauer, The Place of the Holocaust in Contemporary History, str. 16-17.
29 U poverljivom razgovoru sa francuskim ministrom inostranih poslova Boneom decembra 1938. njegov nemački kolega Ribentrop izjavio je: “Svi Jevreji u Nemačkoj, bez izuzetka, su lopovi, ubice i razbojnici. Ime-tak koji poseduju stekli su nezakonito. Nemačka vlada je odlučila da ih izjednači sa zločinačkim elementima stanovništva. Dobra koja su stekli biće im oduzeta. Moraće da žive u četvrtima kojima se kreću pripadnici zločinačke klase”; prema: Laszlo Deutsch, Afera Frankenheim, Zagreb 1981, str. 161.
30 AJ, 110-799-562, United Nations War Crimes Commission, Report No. 11, The Planned Extermination of the Jews; D. J. Goldhagen, Hitlerovi dobrovoljni dželati, str. 153.
31 Raul Hilberg, Zločinci, žrtve, posmatrači. Jevrejska katastrofa 1933-1945, Beograd 2001, str, 93-127, 225-245.
32 Posmatrači su uočili da je ponašanje bečkih nacista bilo mnogo gore nego u Nemačkoj. Jevreji i Jevrejke bili su primorani da čiste odvodne kanale. “Dok su radili na rukama i koljenima u prisutnosti jurišnika, svjetina se skupljala i rugala im se. Stotine Židova, muškaraca i žena, pokupljeno je s ulica i natjerano da čiste javne nužnike i zahode u kasarnama gdje su SA i esesovci stanovali”; William L. Shirer, Uspon i pad Trećeg Reicha. Put u rat, drugi svezak, Zagreb 1977, str. 100. O uličnom anti-semitizmu u Beču vidi i: Ian Kershaw, Popular Opinion and Political Dissent in the Third Reich. Bavaria 1933-1945, Oxford 1983, prema: Erik Hobsbaum, Doba ekstrema. Istorija Kratkog dvadesetog veka 1914-1991, Beograd 2002, str. 95.
33 AJ, 110, 385-604.
34 AJ, 110, 385-606.
35 Miroslava Hohner, Poslednja očeva poruka, u: Jaša Almuli, Živi i mrtvi. Razgovori sa Jevrejima, Beograd 2002, str. 88.
36 Andreja Deak, Pod žutom trakom, Beograd 1953, str. 47-48.
37 Kao napomena 28.
38 Primer za postavanje komesara u: AJ, fond Ministarstvo trgovine i industrije (oznaka fonda: 65), 1265-224a, Oglas-Kundmachung o postavljanju Adolfa Mostbeka (Mostbeck) za komesara firme Geca Kon A. D, Beograd, 24. VI 1941. Mostbek je 1943. postavljen za komesara za jevrejsku imovinu u Beogradu; Vesna Aleksić, Banka i moć. Socijalno-finansijska istorija Opšteg jugo-slovenskog bankarskog društva A.D. 1928-1945, Beograd 2002, str. 146.
39 Verordnungsblatt der Volksgruppenfuehrung der deutschen Volksgruppe im Banat, Serbien und Ostsyrmien, br. 1, Mai 1941, Gross-Betscherek; Petar Kačavenda, Nemci u Jugoslaviji 1918-1945, Beograd 1991, str. 29-34.
40 Božidar Ivković, Uništenje Jevreja i pljačka njihove imovine u Banatu 1941-1944, Tokovi revolucije, Zbornik istorijskih radova, br. 1, Beograd 1967, str. 373-403; Zločini okupatora i njihovih pomagača u Vojvodini protiv Jevreja (istrebljenje, deportacija, mučenje, hapšenje i pljačka), Pokrajinska komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača u Vojvodini, Novi Sad 1945, str. 192-290; Zločini fašističkih okupatora i njihovih pomagača protiv Jevreja u Jugoslaviji, Savez jevrejskih opština FNR Jugoslavije, Beograd 1952, str. 9-15.
41 M. Ristović, Nemački ‘novi poredak’ i jugoistočna Evropa, str. 95-114.
42 Politika, 31. decembar 1944, “Gubilište pančevačkih Srba”.
43 AJ, 110, 691-157, izjava Ilije Rozenberga pred Komisijom za utrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača u Vojvodini (KRZV).
44 AJ, 110, 691-142. Izjava dr Lile Stejić pred KRZV; fotografije egzekucija u: AJ, 110, RZ-II-1301, 1304-1330. Prizor svečane sahrane može da se vidi u nemačkom propagandnom filmu “Ratni pohod u bivšoj Jugoslaviji-Ratni pohod na Balkanu” (“Der Feldzug im Balkan”); M. Savković, Kinematografija u Srbiji tokom Drugog svetskog rata, str. 244-247. Egzekuciju 36 rodoljuba je filmskom kamerom zabeležio nemački vojni snimatelj koji je sačuvao traku. Film je emitovan na nemačkoj televiziji krajem devedesetih godina. Kopija (na VHS kaseti) se čuva u Jugoslovenskoj kinoteci u Beogradu.
45 AJ, 110, 669-33 do 34, izjava Drage Nikin pred Anketnom komisijom za ispitivanje zločina u logorima i kaznionama, masovnih pokolja i prisilnih iseljenja u Petrovgradu. O vešanju Jevrejina Viktora Eleka izdat je i oglas na nemačkom, mađarskom i srpskom jeziku u kome je objavljeno da je istog dana streljan i Srbin Sava Cukić iz Aradca; isto, 669-67. O vešanju V. Eleka vidi i: Zločini fašističkih okupatora i njihovih pomagača protiv Jevreja u Jugoslaviji, Fotodokumentacija, slika 5.
46 AJ, 110, 691-143.
47 Kao napomena 35.
48 AJ, 110, 690-209.
49 Kao napomena 41.
50 AJ, 110, 674-52, B. Ivković, n. č, str. 392-401.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License