Antisemitski Stereotipi 2

Milan Koljanin

Antisemitski stereotipi
i propaganda u Srbiji 1941-1942.
(2)

III

Način na koji je razbijena jugoslovenska država i postupak prema njenom formalno “vladajućem” narodu pokazao je da se Treći rajh rukovodio principom “kažnjavanja Srba”, principom koji se vremenom samo delimično, nikada suštinski, modifikovao. Do punog izražaja to je došlo i na nemačkom okupacionom području u Srbiji. Isto-vremeno, okupaciona vlast je pokušavala da mobiliše srpsko javno mnenje za ostvarivanje svojih ciljeva. Oni su se svodili na održavanje mira i nesmetano korišćenje materijalnih i ljudskih potencijala zemlje. Okupatorova, odnosno dirigovana srpska propaganda našla se pred složenim zadatkom da na neki način amortizuje i preusmeri negativne efekte koje su izazvali katastrofalni rezultati izrazito antisrpske politike Trećeg rajha. Ona je dovela do podele “velikosrpske Jugoslavije” i nemačke okupacije veoma sužene Srbije , čemu su sledili užasni progoni Srba van tog područja. Jedan od prvih propagandnih ciljeva bio je stvaranje predstave o viteškom nemačkom narodu, koji je, i pored svih uvreda sa srpske strane, dao priliku Srbima i Srbiji da nađu svoje mesto u “novom poretku”. Osnovna poruka ovakve propagande bila je: Nemačka nije želela rat protiv Srbije i ne gleda u srpskom narodu svog neprijatelja. Takav stav važio je samo za Srbe sa nemačkog okupacionog područja u Srbiji, čime se, ujedno, učvršćivao koncept po kome Jugoslavija (“proširena Srbija”) prestaje da postoji kao država. Za propagandno plasiranje kratkoročnih i strateških ciljeva okupatora poslužiće i antisemitski stereotipi koji će se od početka leta 1941. sve češće koristiti.
Pri analizi propagande na nemačkom okupa-cionom području u Srbiji, a u tom sklopu i upotrebe antisemitskih stereotipa, treba razlikovati dva nivoa u strogo centralizovanom, propagandnom aparatu. Postojala je direktna nemačka propaganda preko koje su se plasirali “standardni” nemački antisemitski stereotipi. Istovremeno, pod nemačkim nadzorom i po direktivama nadležnih okupacionih ustanova, postojao je srpski propagandni aparat kao deo kvislinške uprave. Srpski propagandisti nastojali su da nemačke antisemitske stereotipe prilagodi domaćim prilikama. U tome su glavnu ulogu imali istaknuti predratni antisemiti, pre svega oni iz profašističkog Narodnog pokreta “Zbor” Dimitrija Ljotića. Oni su i pre okupacije dobar deo svoga delovanja zasnivali na antisemitskim stereotipima, jer je politički antisemitizam bio jedan od ideoloških postulata pokreta.
Cela nemačka propaganda je, kao i u drugim okupiranim područjima, bila direktno povezana sa Gebelsovim Ministarstvom propagande u Berlinu, odnosno njegovim odeljenjima zaduženim za pojedine oblasti propagande. U okviru “Popagandnog odeljenja Jugoistok” za područje Srbije nadležno je bilo “Propagandno odeljenje ‘S’ (Propagandabteilung ‘S’) na čelu sa kapetanom dr Lipertom. Oba odeljenja bila su direktno potčinjeno “Propagandnom odeljenju Vrhovne komande Vermahta” koje je dobijalo instrukcije od Gebelsovog ministarstva. Nemačka ambicija bila je da u Beogradu stvore propagandni centar za celi Jugoistok pod nazivom “Suedostpropaganda”. Veliki propagandni aparat ove ustanove tokom okupacije stvorio je ogromnu količinu propagandnog materijala na raznim jezicima naroda evropskog Jugoistoka. Tek u jesen 1941. je potpuno organizaciono uobličena srpska propaganda u okviru vlade generala Milana Nedića, pod imenom Srpska državna propaganda pri Predsedništvu Srpske vlade. Vodio ju je Đorđe Perić.
Nemačka antisemitska propaganda bila je uskla-đena sa tekućom politikom tako da njena anti-boljševička (antikomunistička) komponenta neće biti izražena pre napada Nemačke na Sovjetski Savez 22. juna 1941. godine. Do tada oštrica je bila usmerena protiv Engleza i Čerčila, odnosno protiv “plutokrata” što je bio jedan od sinonima za Jevreje. U tom duhu pisala je i dirigovana srpska štampa, odnosno novinari koji su još od pre rata bili bliski nacio-nalsocijalističkoj Nemačkoj. Jevrejstvo i “jevrejski duh” vezivani su za zapadne demokratije, pre svega za Veliku Britaniju koja je posle pada Francuske početkom leta 1940. usamljena ratovala sa silama Osovine. U srpskoj štampi “judeomasonske organizacije” su optuživane da sprečavaju stvaranje novog poretka u Evropi, koji odlikuju kult nacionalne svesti i kult rada.
Početak “krstaškog rata Evrope” protiv Sovjetskog Saveza 22. juna 1941. označio je i u Srbiji izuzetno pojačavanje antijevrejske propagande. Ona je od tada sadržavala sve svoje bitne elemente. Mitologizovana predstava o “svetskom Jevrejinu” koji pomoću dve poluge, plutokratije (liberala-masona) i komunista (boljševika) izaziva svetsko krvoproliće i razaranje radi uspostavljanja svoje vladavine, kao i niz antisemitskih stereotipa, služili su kao univerzalno objašnjenje nedavne prošlosti, ali i za tumačenje savremenih događaja. Poistovećivanje borbe protiv boljševizma sa borbom protiv Jevreja odmah se osetilo u propagandi. Antisemitski stereotipi poste-peno su prilagođavani domaćim prilikama naročito posle početka sabotaža i ustaničkih borbi tokom leta i jeseni 1941. Odmah se pokazalo da je trebalo da oni posluže i u mobilizaciji “naroda” za borbu protiv ustanika. Tada su otpočele i represalije protiv Jevreja i komunista koji su kolektivno optuženi i unapred osuđeni za sabotaže i nemačke gubitke. Sa njima su stradali i drugi rodoljubi, a ponajviše taoci u masovnim “merama odmazde”.
Antisemitskom propagandom, čiji bitan deo su bili stereotipi, nametana je osnovna poruka: srpskom narodu preti smrtna opasnost od jevrejskog zla. Korišćenjem “standardnih” stereotipa prilagođenih domaćim prilikama izgrađivana je mitologizovana predstava o Jevrejima koji nisu samo Apsolutno zlo nego istovremeno i najveće Srpsko zlo, jer su odgovorni za sve nesreće koje su snašle Srbe. Antisemitski stereotipi poslužiće za tumačenje “prave pozadine” ključnih događaja, pre svega 27. marta 1941. i oružanog ustanka u leto iste godine. Istovremeno, ovi stereotipi poslužiće i za oprav-davanje masovnog terora okupatora koji je bespri-mernom surovošću nastojao da uguši ustanički pokret. Vremenom će predstava o Jevrejinu kao najvećem Srpskom zlu dobijati i nova značenja prilagođena aktuelnim događajima u čemu će svoje mesto imati antisemitski stereotipi.
Posle nemačke invazije na Sovjetski Savez i u Srbiji je izuzetno ojačala antisemitska prapagandna kampanja, koja je podsticana narastanjem ustaničkih borbi od jula 1941. U ovoj kampanji su široko koriš-ćeni antisemitski stereotipi koji su delom plasirani direktnom nemačkom propagandom. Od 9. jula 1941. u Beogradu je prikazivan najpoznatiji nemački antisemitski igrani film “Jevrejin Zis” (Jud Suiss). Početak prikazivanja ovog filma usklađen je sa otpočinjanjem procesa sistematskog uništenja Jevreja u Srbiji pod vidom odmazdi za diverzije i gubitke u borbi sa ustanicima. Zahvaljujući sugestivnosti filmskog medija i svojim kvalitetima, ovaj film je od početka prikazivanja septembra 1940. imao veliki uspeh kod publike u Nemačkoj. Za srpske propa-gandiste prikazivanje ovog filma je bilo prilika da se istakne da Jevreji prvih decenija XVIII veka nisu ugrožavali samo nemački, nego i srpski narod. To je bila prilika za upućivanje aktuelne poruke da su Jevreji “najteža boljka na telu srpskog narodnog života.” Prikazivanje ovog filma sinhronizovano je i kasnije sa okupatorovim merama protiv Jevreja u Srbiji (masovnim streljanjima i interniranjem). Sa istim ciljem prikazivana su još dva nemačka antisemitska filma: igrani film “Rotšildi” i doku-mentarni film “Večiti Jevrejin” (Der ewige Jude). Nemački antisemitski filmovi nisu bili u grupi gledanijih filmova u Srbiji i pored više puta obnav-ljanog prikazivanja i popularisanja u štampi, što treba imati u vidu pri oceni domašaja antisemitskih stereotipa i celokupne okupacione propagande na ovom području.
U okviru antisemitske propagandne kampanje događaji od 27. marta 1941. i ono što im je usledilo tumačeni su kao nesreća u koju su Srbe uvukli Jevreji preko plutokrata Engleza i komunista Rusa. Tada su Jevreji pokazali svoje pravo lice gurajući srpski narod u sukob sa Nemačkom i u neizbežan vojni poraz. Međutim, Jevreji su nastavili svoj destruktivni rad gurajući srpski narod u potpunu propast. Oružani napadi na nepobedivu nemačku oružanu silu prete da izazovu masovnu odmazdu u kojoj može doći do potpunog uništenja srpskog naroda. Ustanike vode i finansiraju Jevreji i drugi stranci, a ako među njima ima i Srba, to uglavnom nisu Srbijanci. Ovim je označena još jedna važna osobina srpske dirigovane propagande: njena snažna ksenofobičnost. Ta ksenofobičnost se preplitala sa antisemitizmom, ali se jednim svojim delom ispoljavala i protiv pri-padnika sopstvenog, srpskog naroda.
Osnova ksenofobičnosti svakako su bili užasni progoni i masovni pokolji Srba kojima su oni izloženi već od aprilskih dana 1941. Na prvi pogled je paradoksalna činjenica da je reka izbeglih ili prognanih Srba sa teritorija pripojenih susedima i, ponajviše, iz ustaške Velike Hrvatske (NDH), mogla da nađe utočište jedino na nemačkom okupacionom području u Srbiji i italijanskom na jadranskom primorju. Mnogi su jedva spasili goli život pri čemu su bili svedoci užasnih zločina okupatora i, često mnogo više, dojučerašnjih “dobrih suseda”. Prihvat i zbrinjavanje izbeglica bili su izuzetno težak problem za srpsku upravu sa kojim se ona, uz veliko anga-žovanje i solidarnost stanovništva, relativno uspešno nosila. Progoni zbog srpske nacionalne pripadnosti van okupirane Srbije bili su osnova za jaku nacio-nalnu homogenizaciju, ali i za osećaj egzistencijalne ugroženosti u samoj Srbiji. Masovne nemačke represalije su samo pojačavale ovaj osećaj dopri-noseći uverljivosti pretnji o uništenju celog srpskog naroda. To je pružalo mogućnost manipulisanja i davalo snagu propagandi o nužnosti očuvanja Srbije u miru da bi se sačuvalo ovo ostrvo spasa za celo Srpstvo.
Borba protiv ustanika i masovne represalije u dirigovanoj propagandi su tumačeni kao deo borbe protiv “Svetskog Jevrejina” čiju pravu prirodu su na vreme spoznali nemački narod i njegov vođa. Jevrejin je uspeo da zavede deo lakovernog srpskog naroda tako da mu je sada ugrožen i sam opstanak. Ovakvo tumačenje trebalo je da ispuni sasvim određen politički cilj, ma koliko da je propagandna poruka na prvi pogled izgledala apsurdna i nestvarna. Ubijanje Jevreja je pravedna kazna zbog njihovog destruktivnog rada. Međutim, i masovno streljanje Srba je, u stvari, borba protiv “Svetskog Jevrejina” koji gura Srbe u propast. U ovakvoj projekciji se Nemci javljaju kao spasioci Srba, a ne krivci za smrt i interniranje desetina hiljada ljudi, jer su pravi krivci, u stvari, Jevreji. Nezadovoljstvo je trebalo, po starom receptu, usmeriti na Jevreje, na tajanstvenog “Svetskog Jevrejina” koji vuče konce iz pozadine i gura Srbe u nove nesreće. S druge strane, ovako velika, egzistencijalna opasnost trebalo je da mobiliše Srbe u borbu protiv ovog zla čime će oni steći svoje dostojno mesto u “novom poretku”.
Generalizacija za stereotip o jevrejskim vođama komunističkih “bandi” imala je osnovu u stvarnim činjenicama o učešću Jevreja u partizanskim redovima . Da bi dobio na popularnosti i uverljivosti ovaj stereotip je ponekad plasiran u obliku sličnom srpskoj deseteračkoj narodnoj poeziji: “Navališe hrabri sokolovi, sve po mraku da ih ne poznadu, sve na srpske ljude i domove, sve na srpsko blago i imanje, ko će prije nesreću naneti…srpskom narodu. I istakoše dva divna junaka, dr Levi i Pijade Moša, i osvetlaše obraz viteškom srpskom narodu. Zapališe sela i naselja, razoriše pruge i drumove, udesiše Srbinovo ime, na veliku radost Moskve i Londona”.
Ovakvo iznošenje antisemitskih stereotipa treba posmatrati i u okviru jedne šire propagandne projekcije koja je imala i ideološku i praktičnu dimenziju.
Da bi antisemitski stereotipi bili što uverljiviji, trebalo im je kao kontrapunkt postaviti drugi, pozitivni stereotip - poželjan lik Srbina. Ovaj stereotip se izgrađivao tokom leta 1941. u skladu sa nemačkim viđenjem Srba i Srbije u “novom poretku”, ali i sa ideološkim postavkama na kojima se izgrađivao kvislinški srpski režim. Istovremeno, ovaj stereotip je bio i izraz nemačkog nezadovoljstva domašajem propagandnih poruka, jer su tokom jula 1941. učestale diverzije po beogradskim ulicama i u unutrašnjosti. Krajem istog meseca šef nemačke vojne obaveštajne službe (Abwehr) u Srbiji obavestio je Upravni štab Vojnog zapovednika da nemačka propaganda preko radija “nije podešena prema tonu naroda i ne sprovodi se u najpogodnijim časovima.” Stoga je tražio da se radio-propaganda vrši rano ujutro “samo na srpskom jeziku i da se drži zaista u narodnom tonu”. Propaganda je trebalo da se obraća i srpskim ženama, a pošto “Srbi vole diskusiju, to bi zbog toga propagandne emisije u obliku diskusija bile samo od koristi”. Ubrzo su se u štampi pojavili crtani likovi u srpskoj narodnoj nošnji, koji su svojim dijalogom prenosili osnovne propagandne poruke i stereotipe. Takvi su bili, na primer, Vilotije i Jerotije koji su u novopokrenutom listu “Zbora” Naša borba raspravljali o tome kako Jevreji razaraju hrišćanstvo, posle Rusije upropašćuju Ameriku i Englesku, sa ciljem da zavladaju celim svetom i sve ljude “načine robovima jevrejstvu”. U štampi, javnim govorima, brošurama, u likovnim predstavama izgrađen je stereotip srpskog seljaka, domaćina, koji mukotrpno obrađuje svoje skromno imanje, odgaja decu i brine o porodici, a ne o “visokoj politici”.
Nemački izveštaji su govorili o tome da Srbi ne veruju njihovoj propagandi pa su sledila nova uputstva o propagandnom delovanju. Prema izveštaju nemačkog oficira za vezu u Beogradu od 8. avgusta 1941. srpsko stanovništvo ne veruje mnogo nemačkim ratnim izveštajima sa istočnog fronta nego smatra da su gubici Vermahta mnogo veći nego što se pred-stavlja, kao i da su nemačke trupe na brojnim mestima odbačene. Širile su se glasine da su se spustili ruski padobranci i stvorili veze sa četnicima i partizanima u planinama, da su ih ujedinili, kao i da predstoji zajednička ofanziva ustanika u neposrednoj budućnosti.
U smernicama za “suzbijanje nemira u Srbiji” izdatim 12. avgusta 1941. od rukovodstva vojne uprave tražila se pojačana propaganda, zastrašivanje, streljanje, vešanje talaca, kao i da se iskoriste sve mogućnosti propagande “u štampi, na radiju, u bio-skopu, plakatima, lecima.” Posle pet dana, u nedelju, 17. avgusta u samom centru Beograda, na Terazijama, obešena su tela petorice ubijenih srpskih rodoljuba. Ovakvi prizori nisu mogli da se vide u drugim okupiranim evropskim prestonicama. Efekat zločina bio je suprotan od očekivanog, jer je izazvao opštu uznemirenost i ogorčenje stanovništva. Jedan policijski agent zadužen da prati reakcije prolaznika je izvestio i sledeće: “Učitelji su sakupljali svoje đake i vodili ih pored obešenih. Majke su pokazivale prizor svojoj deci, uvek im napominjući da su to obešeni Srbi i da je to nova nemačka kultura”. Izraz ovakvog raspoloženja bilo je i veliko širenje ustanka tokom septembra i oktobra 1941. Otpor se iskazivao i u vidu pomoći srpskog stanovništva progonjenim Jevrejima, bilo da se radi o poznanicima ili potpuno nepoznatim osobama. Sledile su nemačke operacije za ponovno uspostavljanje kontrole nad prostranom oslobođenom teritorijom u Mačvi, Šumadiji i zapadnoj Srbiji. Na osnovu direktive nemačke Vrhovne komande oružanih snaga od 16. septembra 1941. ove operacije pratili su masovni zločini nad civilnim stanovništvom i streljanja prema užasnoj srazmeri od 100 talaca za mrtvog i 50 za ranjenog nemačkog vojnika ili Folksdojčera.
Šireći strah okupator je istovremeno propagandom nastojao da otkloni od sebe agresivnost koju je rađao instinkt samoodržanja. Srbi su morali da traže krivca za svoja stradanja na drugoj strani. Za svoju nesreću Srbi su sami krivi, jer su dozvolili da ih zavede zlokobna ruka “Svetskog Jevrejina” koji je za ostva-rivanje svojih ciljeva žrtvovao i srpski narod. Međutim, za Srbe je, ipak, postojao izlaz. Propa-gandne poruke govorile su da je moćna nemačka ruka ne samo surova i nemilosrdna, nego u isto vreme i pravedna. Srbi i Srbija mogu da nađu svoje mesto u “novoj Evropi” angažovanjem u borbi protiv svih onih koji je ugrožavaju, pre svega protiv komunističke i plutokratske emanacije “Svetskog Jevrejina”. Ovakve poruke bile su u skladu sa strogo poverljivim uputstvom za vođenje propagande koje je sredinom avgusta 1941. izdala Uprava Rajha za propagandu (Reichspropagandaleitung). U uputstvu je naglašavana socijalno-emancipatorska misija Rajha na Jugoistoku Evrope čiji narodi će sada biti nemački partneri, a ne više objekat iskorišćavanja međunarodnog (znači: jevrejskog) kapitala.
Srpski seljak i “mali čovek sa beogradskih ulica” svakako su bili osnovne ciljne grupe za upućivanje propagandnih poruka u kvazinarodnom “desetercu”, a time se zadovoljavao i zahtev okupatora da propa-ganda bude u “narodnom tonu”. Poruka je bila sledeća: o svetskim poslovima brinu veliki i tu nema mesta malima, koje mešanje u takve poslove može skupo da košta, što se Srbima već desilo. Za to je kriva nesmotrenost i naivnost Srbinova, koji je dozvolio da ga zavede “Svetski Jevrejin” preko svojih plutokratsko-masonskih i komunističkih poluga. S tim u vezi u propagandi je korišćena i važna institucija srpskog patrijahalnog društva - gostoprimstvo. Jevrejin nije osuđivan samo kao došljak koji je zloupotrebio gostoprimstvo srpskog domaćina time što ga je ekonomski porobio. On sada radi direktno o glavi svome srpskom domaćinu. Prvo ga je gurnuo u sukob sa Nemačkom, a posle napada na Sovjetski Savez ga navodi na sabotaže i napade iz busije na nemačke vojnike. Time je doveo u pitanje i sam opstanak srpskog naroda.
Antisemitski stereotipi su plasirani i preko plakata, koji su, uz štampu, radio i film, postali jedno od osnovnih i najpogodnijih sredstava za njihovo širenje. Na to su, besumnje, uticale osobine ovog medija, jer se računalo da poruke plasirane preko likovnih predstava sa kratkim propratnim tekstovima ili bez njih, najlakše mogu da utiču na najveći deo stanovništva Srbije. Na višem, “teoretskom” nivou antisemitske stereotipe najčešće su u svojim javnim nastupima i u novinskim člancima iznosili predsednik “Zbora” Dimitrije Ljotić i njegovi saradnici. U novopokrenutom nedeljniku pokreta Naša borba bezmalo svi izveštaji i komentari, bilo da je reč o savremenim događajima ili o nedavnoj prošlosti, u većoj ili manjoj meri oslanjali su se na antisemitske stereotipe koji su imali univerzalnu ideološku i političku upotrebljivost. Na njima se zasnivala glavna poruka - poziv na nemilosrdnu borbu protiv smrtne opasnosti - komunizma i svih koji mu pomažu. Jedan od prvaka “Zbora”, ministar narodne privrede u vladi generala Nedića, Mihailo Olćan, na zboru u Vršcu 5. oktobra 1941. je isticao da srpski narod ne sme da ima milosti prema “jevrejskom instrumentu” - komunizmu. Pod komandom “Srbina, junaka i viteza”, Milana Nedića, Ljotićevi dobrovoljci su krenuli “u svetu borbu protiv internacionalnog jevrejstva” . Uz već ustaljeni stereotip o Jevrejinu kao surovom i krvožednom vođi bandi, koga je najčešće personifikovao jedan od partizanskih vođa Moša Pijade (tada inače u Crnoj Gori), korišćen je i stereotip o Jevrejinu koji finansira “komunističku zločinačku akciju na terenu”. Ovaj stereotip se, u stvari, nadovezivao na tumačenje 27. marta po kome su Jevreji, kako domaći, tako i strani, preko Engleza, finansirali ovu srpsku nesreću. Osnova za ovaj stereotip bez sumnje je tradicionalna predstava o Jevrejinu-lihvaru, odnosno bankaru i finansijeru. Ova raširena predstava je u javnosti međuratnog perioda aktuelizovana pričom o jevrejskim bankarima iz Njujorka koji su finansirali boljševičku revoluciju u Rusiji. Ova priča je široko korišćena u srpskoj dirigovanoj propagandi tako da se analogija sa ustankom u Srbiji 1941. sama nametala. Stereotip o Jevrejinu-finasijeru komuni-stičke akcije je imao svoje “racionalno jezgro” i u saznanjima o širokom angažovanju Velike Britanije 27. marta 1941. što je potencirano nemačkom istragom o ovim događajima.
U vreme najvećeg širenja ustanka i masovnih okupatorovih represalija u jesen 1941, antisemitska propaganda i stereotipi su verovatno najoštrije korišćeni u nedeljniku Narodne novine. Ovaj list otvoreno je pozivao na istrebljenje Jevreja u ime spasa srpskog naroda. I ovde je redovno korišćen stereotip po kome su komunističke vođe velikom većinom Jevreji, a zatim i druge narodnosti koje nisu srpske i veroispovesti koje nisu pravoslavne. Zbog toga “srpski seljački narod sa svih strana traži oružje da ustane na ovaj jevrejski, ciganski i drugi međunarodni ološ da spase od njega Srbiju i da spase samog sebe”. Jevreji su “najveći zlotvori i naj-bezdušniji unesrećitelji i uništitelji srpskog naroda”, bez njih Srbi ne bi bili u ratu sa Nemačkom. “Zato ove pijavice, ove ćelepirce, ove bezvernike i neprijatelje Hrišćanstva goni i progoni Srbine brate, gde god sretneš, inače ćeš ti stradati. Bolje da oni stradaju, njih desetina hiljada, nego nas nekoliko miliona”. Istovremeno, kao suprotnost isticao se poželjni lik Srbina i srpskog vođe koga je personifikovao general Nedić. On je “naš čovek, naš drug iz ratova, naš Šumadinac, naš general”.
Mitologizovanu predstavu o Jevrejinu kao najvećem Srpskom zlu dopunjavali su i neki (prividno) novi antisemitski stereotipi. Među njima bio je i stereotip po kome su za progone Srba u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj krivi komunisti, odnosno Jevreji, koji su identifikovani sa komu-nistima. Ovakvo objašnjenje nije se razlikovalo od zvaničnog hrvatskog tumačenja da je ustanak rezultat komunističke akcije čime se diskvalifikovao njegov srpski i oslobodilački karakter. U srpskoj dirigovanoj štampi od leta 1941. pojavljivale su se vesti da su među vođama komunističkih bandi u Srbiji i zagrebački Jevreji. Na ovaj način je upotpunjen stereotip o jevrejskim vođama kominističkih “bandi” u Srbiji, a ujedno je skidana odgovornost sa Nemaca koji su ustoličili krvavi ustaški režim. Ovim putem je svakako izražena i jaka srpska frustracija, jer nije bilo moguće direktno kritikovati režim nemačkog saveznika u Zagrebu i njegov državni program uništenja srpskog naroda. Na osnovu ovog ste-reotipa beogradski radnik Josif Majer zvani Tarcan, komesar čete u Posavskom partizanskom odredu u štampi će postati “zagrebački jevrejin Hinko Majer”. Prema napisu u listu legalnih četnika (vojvode Koste Milovanovića Pećanca) Bilten srpskih nacionalnih četnika od kraja oktobra 1941. godine, “Hinko Majer” je “zagrebački milionar i truli kapitalista, koji je došao u Srbiju da naš narod usreći”. Ovde su bila spojena dva najčešća anti-semitska stereotipa: Jevrejin-kapitalista i Jevrejin-komunista. Oni su spojeni u jednom liku čiji identitet je izmenjen u skladu sa poželjnim modelom.
U potpuno zaokruženom obliku osnovni i izvedeni antisemitski stereotipi su predstavljeni na “Izložbi rada masona, jevreja i komunista”, poznatijoj kao “Antimasonska izložba” koja je svečano otvorena 22. oktobra u Beogradu. Priprema izložbe bila je u rukama okupacionih propagandnih ustanova i pod kontrolom nemačke policije, uz puno angažovanje srpskog propagandnog aparata još od juna 1941. Suedostprapaganda je imala veliki aparat koji je uložio značajne napore da izložba vizuelno i sadržajno bude privlačna za široku publiku. Izložba je bila samo deo širokog propagandnog delovanja “Radnog komiteta Antimasonske izložbe” koji je pripremio štampanje većeg broja antisemitskih plakata, dopisnih karata, poštanskih maraka i bro-šura. Među njima je bilo i osnovno štivo savreme-nog antisemitizma objavljeno pod naslovom Pro-tokoli sionskih mudraca ili jevrejska zavera. Izložba je megalomanski najavljena kao jedinstvena “ne samo u Srbiji i na Balkanu, ne samo u Jugoistočnoj Evropi i Evropi nego i u svetu.” Na njoj je slobodno zidarstvo prikazano uporedo sa jevrejstvom i komunizmom bez kojih bi ono “ostalo obična iluzija”.
Propagandne poruke “Antimasonske izložbe” zasnivale su se na mitologizovanoj predstavi o Jevrejima koji su predstavljeni i kao Apsolutno zlo i kao najveće Srpsko zlo. Iskorišćeni su svi već uobičajeni antisemitski stereotipi koji su morali da stvore jednu uverljivu i zaokruženu sliku o razornom delovanju Jevreja koji su postali smrtna pretnja i za srpski narod. Na ovakav zaključak navodila je i inscenacija same izložbe (od likovnih predstava, draperija i osvetljenja, do predmeta iz masonske lože) u kojoj su značajnu ulogu imali tajanstvenost i strah od nepoznatog. Ovi motivi, koji se i inače vezivani za masone, trebalo je još više da izazovu radoznalost publike i privuku je na izložbu. U likovnim predstavama na samoj izložbi i na pratećem propagandnom materijalu (plakati, dopisne karte, poštanske marke) korišćena su dva osnovna stereotipna modela: savremeni i tradicionalni. Na prvom je Jevrejin predstavljen kao ugojeni kapitalista koji je zagospodario srpskom privredom i sedi na grbači srpskog seljaka, građanina i radnika. Drugi je lik šajlokovskog Jevrejina koji drži vagu i određuje ko će prevagnuti, komunisti ili novac (kapitalisti). Svim propagandnim sredstvima, i na izložbi i van nje, sugerisano je da čak i tako veliko zlo, kao što je jevrejsko u svim njegovim emanacijama, uz velike napore i žrtve može da bude pobeđeno. “Zahvaljujući borbi povedenoj protiv jevrejstva, masonerije i komunizma od strane pobedničke nove Evrope, stalo se jednom za uvek strahovitoj zaveri koja je pretila celom svetu, rušilačkim organizacijama triju inter-nacionala”. To je bila Evropa Velikonemačkog rajha u kojoj je i Srbija trebalo da nađe svoje mesto.
Otvaranje “Antimasonske izložbe” koincidiralo je sa vrhuncem masovnih represalija u Srbiji, a ujedno je bilo i najava novih. Jedan od glavnih zadataka izložbe svakako je bio da pruži ideološko opravdanje za masovne represalije, među njima i one usmerene protiv Jevreja. Do početka novembra 1941. skoro potpuno je uništen muški deo jevrejskog stanovništva u Srbiji. Antisemitske poruke sa izložbe bile su povod nekim listovima da upute nove pozive Srbima da unište i preostale Jevreje, koji predvode “komu-nističke bande”. Izložba je bila i najava masovnog hapšenja i interniranja u logoru na Banjici pripadnika srpske intelektualne elite među njima i grupe profesora Univerziteta, početkom novembra 1941. Oni su žigosani kao masoni i intelektualni začetnici oružane borbe koja preti da dovede do uništenja srpskog naroda.
Na “Antimasonskoj izložbi” celokupna istorija poslednja dva veka, pre svega od Francuske revo-lucije, tumačena je kao širenje uticaja liberalnog duha preko masonskih organizacija kojima su zagospodarili Jevreji. To se desilo i u Jugoslaviji, a njihov masonsko-destruktivni rad pokazao se 27. marta 1941. Po cenu rata i sloma države njihovim eksponentima je bio cilj da spreče pakt sa Nemač-kom, a zatim su pobegli u Englesku i Ameriku. Odatle pozivaju srpski narod u propast da se bori “za pobedu plutokratije i boljševizma”. Antisemitski stereotipi na izložbi usmereni su ka “malom čoveku sa beogradskih ulica”, pa je i borba protiv “svetskog jevrejstva” predstavljena kao prvorazredno socijalno pitanje. Naši masoni i Jevreji su u službi Engleske koja preko njih eksploatiše male zemlje. “Vreme je da svi mali narodi, pa i mi Srbi, skinu vešto isprepletenu, varljivu koprenu i da u Novoj Evropi koja se stvara, potraže svoje mesto, svoju slobodu i svoju nezavisnost”.
Uporedo sa masovnim represalijama okupatora i pripremama za konačno slamanje ustanika, partizanskih odreda i jedinica pukovnika Draže Mihailovića, i antijevrejska propaganda je dostizala svoj vrhunac. U novinskim člancima i brošurama, na plakatima, u govorima režimskih propagandista antisemitski stereotipi su korišćeni u različitim osnovnim i izvedenim oblicima. Deo te propagande i dalje je bila “Antimasonska izložba” koja je trajala do 18. januara 1942. godine. I posle slamanja ustanka u Srbiji Jevreji su i dalje u propagandi redovno prikazivani kao krvožedne i surove komunističke vođe koje sa nasladom uništavaju Srbe. U stvaranju ovog stereotipa značajnu ulogu svakako su imale stvarne činjenice o partizanskoj borbi. Kako je to bila i oslobodilačka borba i revolucija, u njoj su na udaru bili ne samo okupaciona sila i domaći pomagači, nego i cela državna struktura i njeni nosioci . Stoga je “racionalno jezgro” ovog stereotipa bilo za mnoge vidljivo i ubedljivo, jer nije bilo malo žrtava “crvenog terora”.
Stereotipu o Jevrejima - krvožednim komunistič-kim vođama je krajem 1941. dodato još jedno, izrazito negativno značenje koje je trebalo da ima posebno jak odjek u srpskoj patrijahalnoj sredini. To je postignuto upotrebom stereotipa o Jevrejinu koji upropaštava mlade, nevine devojke hrišćanskih naroda čije gostoprimstvo (neopravdano) uživa. Ovaj antisemitski stereotip se zasnivao na kod hrišćana veoma raširenom verovanju o ‘hiperseksualnosti’ Jevreja. Antijevrejska propaganda u Srbiji je uz pomoć antisemitskih stereotipa predstavljala Jevreje kao najveće neprijatelje srpskog naroda u prošlosti i najveće krivce za njegova stradanja u sadašnjosti. Ovaj stereotip dao je neprijateljstvu Jevreja prema Srbima i treću vremensku dimenziju: upropa-šćavanjem srpskih devojaka, Jevreji su postali najveća opasnost i za budućnost srpskog naroda. Ovaj stereotip je, istina bez vezivanja za prilike u Srbiji, korišćen već tokom jula 1941. Sa brošurom Milorada Mojića Srpski narod u kandžama Jevreja objavljenom u jesen 1941. ovaj stereotip je dobio veoma široki publicitet. Tome je doprinelo i objav-ljivanje brošure-stripa u kojoj su ilustrovane glavne optužbe protiv Jevreja, među njima i ona o skrnav-ljenju nejevreskih devojčica. Kao potvrda ovih optužbi tokom decembra 1941, posle reokupacije Užica u štampi su se pojavili članci o užičkom “Institutu slobodne ljubavi” koji je vodio dr Gutman sa svojom kćerkom Vitom. Čitaoci su mogli da saznaju da su u ovoj ustanovi “svake noći vršene nezapamćene orgije”. Osim toga, komunisti su u Užicu osnovali i “institut za maloletne devojke”, kojim je upravljao opet jedan Jevrejin, dr Levi sa beogradskim advokatom Gavrovićem.
U ovom antisemitskom stereotipu prepoznaje se često korišćeni antikomunistički stereotip po kome komunisti ne priznaju brak i porodicu i žive u promiskuitetu. U predratnoj propagandi komunisti su od Ljotićevog pokreta optuživani i da im “slobodna ljubav” služi za ostvarivanje političkih ciljeva. Negativno značenje ovog stereotipa u decembru 1941. je još više pojačano time što su kao orga-nizatori i izvršioci tih gnusnih i opasnih dela označeni, u međuvremenu satanizovani, Jevreji. Ovde može da se prepozna i prestup “skrnavljenja rase” (“Rassenschande”) što je bila jedna od najtežih optužbi u nacionalsocijalističkoj Nemačkoj kažnjiva po Nirnberškim zakonima iz 1935. godine. “Činje-nica” da su “Institut slobodne ljubavi” vodili dr Gutman i njegova kćerka verovatno je trebalo da se poveže i sa stereotipom o endogamiji i promiskuitetu među Jevrejima.
Jedan od osnovnih ciljeva propagande koja je sledila široku vojnu operaciju za uništenje ustanika u jesen 1941. bio je da se razdvoje, a zatim unište obe ustaničke grupacije. Nezavisno od toga, početkom novembra 1941, započeo je sukob partizanskih odreda i snaga pukovnika D. Mihailovića. To je sigurno olakšalo brzo nemačko razbijanje glavne partizanske grupacije u zapadnoj Srbiji krajem novebra i uništenje centra Mihailovićevog pokreta na Ravnoj Gori početkom decembra 1941.
Vojničkom slomu ustanka sledile su i druge mere novog nemačkog opunomoćenog komandanta u Srbiji generala Badera da “kanačno” umiri Srbiju. Uz smanjenje broja streljanih za odmazdu na 50 za poginulog i 25 za ranjenog nemačkog vojnika, to je trebalo postići i odgovarajućim propagandnim sredstvima. Od svojih potčinjenih general Bader je tražio da se onemogući “ponovno razbuktavanje ustaničkog pokreta”, između ostalog, “trajnim, celi-shodnim propagandističkim uticanjem na srpsko stanovništvo”. Prema uputstvu generala Badera od 20. decembra 1941. srpsko stanovništvo “mora da nauči da u pobunjenicima svih vrsta vidi sopstvene najveće neprijatelje”. U tom cilju “propaganda će se voditi jednoobrazno od strane nadležnih komandi pod upravom opunomoćenog komandanta u Srbiji. Sada se pre svega ide za tim da se utiče na lakoverno srpsko stanovništvo u oblastima koje su ponovo posele nemačke trupe. Odgovarajućim objašnjenjima u slici i reči prilagođenim mentalitetu ovog stanovništva - putem radija, štampe, letaka, objava itd. - moći će da se postigne znatno smirenje i razumno držanje stanovništva”.
Već krajem 1941. godine pokazali su se i rezultati propagandnog delovanja na područjima gde su se vodile borbe protiv ustanika. Prema iskustvima iz borbi 717. nemačke divizije srpska pomoćna žan-darmerija bila je efikasna u borbi protiv “manjih bandi ustanika”, a “propagandna aktivnost u smislu razlikovanja srpskog patriotizma od komunizma dala je vrlo dobre rezultate.”
U nemačkoj propagandi u Srbiji krajem 1941. godine i dalje je bila veoma izražena “revolu-cionarna”,“socijalno-emancipatorska” komponenta “Nove Evrope”. Rukovodilac Nemačkog fronta rada dr Robert Laj (Ley) je u Berlinu 21. novembra 1941. održao govor stranim radnicima na radu u Rajhu, što je već posle nedelju dana objavljeno kao brošura u Beogradu. Prema piscu predgovora, objavljivanjem govora bi se “napaćeni i izvarani srpski radnik i seljak upoznali s istinom i sa stvarnošću naše današnjice”. U Lajevom govoru je, po standardnom ideološko-propagandnom konceptu, centralno mesto imao Jevrejin koji stoji iza plutokratskih zemalja Engleske i Amerike, i iza boljševičke Rusije. Pri tome je Laj najavio kakva ih budućnost očekuje. “Jevreji su bacali evropske narode jedne na druge, a u pozadini se kesio boljševički Moloh, Juda, u svoj svojoj golotinji. Išlo se je za tim da kapitalizam i boljševizam unište i upropaste naš Zapad.” Međutim, desilo se čudo i dva velika čoveka, Musolini i Hitler su obnovili “životnu snagu Evrope”. “Došlo je konačno i do ovog rata, jer je moralo doći. Mi ga nismo mogli sprečiti, jer su Jevreji hteli pošto-poto da do njega dođe. Ovo je Judin rat, kapitalizam ga je hteo, zato ga je objavio. Ovo je rat protiv svih evropskih naroda, ali Evropa će pobediti./…/ Nastupa novo vreme za sve nas. Borba nas je sjedinila i niko nas više neće rastaviti! Za Jevreje nema više mesta u našoj sredini; oni moraju da odu, a nećemo više dozvoliti da nam ih USA opet importira. Bićemo svi jedna evropska zajednica. /…/ Ne izgradi li Evropa svoju zajednicu, sahraniće je američki kapitalizam. Mi se ne borimo samo za sebe, za Nemce i Nemačku. Svi vi radite, i stvarate, za sebe, ali kojoj god narodnosti vi pripadali, zapamtite da treba da živi i da se razvija evropska ideja, ideja evropske zajednice, a to je ideja razboritosti, uviđavnosti, požrtvovanosti, rada, stvaranja i pravog socijalizma. Za to se borimo. Evropa će živeti, a Moskva i London će pasti!”

IV

Ni tokom 1942. godine antisemitski stereotipi u propagandi nisu gubili svoju ulogu jednog od naj-ažunijih sredstava delovanja na stanovništvo, bez obzira na to što su gubili svaku realnu osnovu. Do početka novembra 1941. u masovnim streljanjima ubijeno je bezmalo celokupno jevrejsko muško stanovništvo. Završetku vojnih operacija protiv ustanika u Srbiji početkom decembra 1941. sledilo je interniranje svih preostalih Jevreja, uglavnom žena, dece i staraca u Jevrejskom logoru Zemun na Beo-gradskom sajmištu (Judenlager Semlin). Bez obzira na ovu široko poznatu činjenicu, propaganda je i dalje tvrdila da se nastavlja delovanje Jevrejina kao najvećeg Srpskog zla. Pri tome se tvrdilo da on nekad koristi više jednu, a nekada drugu polugu za svoj razorni rad zbog člega su nužni novi napori za njegovo uništenje radi opstanka srpskog naroda.
U prikazu borbe protiv ustanika u srpskoj dirigovanoj propagandi tokom jeseni i zime 1941/1942. gotovo se ne vide nemačke snage. Ove borbe su predstavljene kao organizovane akcije snaga pod kontrolom vlade generala Nedića. Svakako po uputstvima nemačkih propagandnih ustanova to je trebalo da stvori sliku o velikom srpskom anga-žovanju na frontu borbe protiv domaćih eksponenata “Svetskog Jevrejina”. Ovu sliku upotpunjavale su vesti o “spontanim protestima naroda protiv jevrejsko-komunističkih zverstava”. Tokom zime 1942. godine često su objavljivani napisi o uspesima u uništavanju partizanskih snaga, broju ubijenih ustanika i o presudama prekih sudova kojima su sledile egzekucije nad komunističkim vođama. Pri tome se uvek posebno isticalo ako se radilo o Jevrejima. Propagandna knjižica Krvava lista komunističkih zločina u Srbiji, objavljena verovatno prvih meseci 1942. godine, potpuno se oslanja na usvojene antisemitske stereotipe uz veoma izraženu ksenofobičnost. Na samom početku knjižice objavljen je fotos “Jevrejina dr Avrama Levija, jednog od vođa ‘užičke sovjetske republike” . I za druge partizane, po usvojenom stereotipu, u propagandi se tvrdilo da nisu Srbi ili da Srba ima u zanemarljivom broju. Da bi se to dokazalo nekima su menjana imena da se ne vidi da su Srbi. Istovremeno su objavljivane vesti o hapšenjima skrivenih Jevreja od strane Ljotićevih dobrovoljaca i drugih “srpskih snaga bezbednosti”.
Dragocena potvrda da u Srbiji preko svog eksponenta deluje i druga, plutokratska, poluga “Svetskog Jevrejina” bila je vest o hvatanju Jevrejina Julija Tausiga, koji je bio “glavni intendant u štabu Draže Mihailovića”. Njega je sa lažnim dokumen-tima februara 1942. uhvatila jedna patrola (legalnih) četnika, a zatim ga je sprovela u valjevski zatvor. Ovo je bila prilika za novu osudu Mihailovića zbog saradnje sa komunistima, jer im je on time učinio veliku uslugu. I Mihailović i komunisti su osuđivani, jer su gurali srpski narod u propast zarad sebičnih interesa Londona i Moskve. Istovremeno, Mihai-lović je i drugim propagandnim sredstvima optuživan kao vinovnik stradanja srpskog naroda čemu je doprineo svojom saradnjom sa komunistima.
Posebna pažnja u štampi je posvećena dvojici partizanskih vođa u valjevskom kraju, Stevanu Boroti i Josifu Majeru, koji su uhvaćeni krajem februara 1942. U skladu sa usvojenim stereotipima, Borotino ime je promenjeno u Ištvan, dok je za Josifa Majera uvek isticano da je Jevrejin. Mogao je da se stekne utisak da su Hinko Majer, “zagrebački jevrej i truli kapitalista” iz ranijih novinskih izveštaja i Josif Majer dve različite osobe, iako se radilo o jednoj . U novinskim izveštajima o saslušanjima dvojice partizanskih vođa isticana je njihova izuzetna surovost prema Srbima, pri čemu su upravo Majeru pripisivani sasvim neverovatni zločini.
Povodom prve godišnjice vojnog udara i demon-stracija od 27. marta 1941. oglasili su se najistak-nutiji predstavnici kvislinškog režima koristeći pri tome i već uobičajene antisemitske stereotipe. U najoštrijoj formi oni su izraženi u govoru generala Nedića 26. marta 1942, prenošenom preko radija i zvučnika po gradovima, i objavljenim na naslovnim stranicama novina. Simbolička dimenzija se ogledala i u imenovanju Jevreja. Od leta 1941. reč Jevrejin pisala se obavezno malim početnim slovom, a sada je Nedić uveo u širu praksu pogrdno ime za Jevreje Čivutin pisanu malim početnim slovom. Upoređujući u svom govoru dva datuma, 25. i 27. mart, pred-sednik srpske vlade je istakao da su paktom sa Nemačkom bili obezbeđeni svi interesi države. Međutim, to “nije bilo u računu ni Engleskoj, ni mafiji čivutsko-masonsko-komunističkoj.” “Rulja plaćenika i narodnih izdajnika, rulja komunističko-jevrejska sa divljim urlanjem: ’Bolje rat nego pakt’ demonstrirala je/…/” Najvitalniji interesi naroda prodati su “Šajlocima iz Londona i Moskve”, a sada te iste Jude pozivaju ponovo Srbe na oružje iako im zbog toga preti opasnost od potpunog istrebljenja. Srbi moraju da usklade svoje interese sa vodećom evropskom državom, Velikonemačkim Rajhom; kroz stradanja se rađa nova Srbija. U sličnom tonu tih dana pisala je i ostala srpska štampa, pri čemu je i dalje među najoštrijim u optužbama Jeveja bilo glasilo “Zbora” nedeljnik Naša borba.
Kao jedan od centralnih događaja tog 27. marta 1942. najavljeno je vešanje Josifa Majera i “Ištvana” Borote u Valjevu. Za isti dan najavljeno je još jedno javno vešanje u međuvremenu zarobljenih partizana. Vladimir Aksentijević i Budimir Davidović trebalo je da tog dana budu javno obešeni u Obrenovcu. Na dan 27. marta 1942. istovremeno, u 11 časova, izvršena su, u stvari, tri javna vešanja zarobljenih par-tizanskih vođa. Osim najavljenih vešanja u Valjevu i Obrenovcu, javno vešanje je izvršeno i na Ubu, gde su obešeni Dobrosav Simić i Svetozar Popović. Simbolika ovih događaja i njihovo vezivanje za 27. mart 1941. bili su očigledni. Ovaj dan je označen kao početak velikih srpskih stradanja, zbog čega su krivci morali da iskuse zasluženu kaznu. Iako je još 1. marta najavljeno javno vešanje Majera i Borote, oni su, svakako, ne slučajno, javno obešeni tek na prvu godišnjicu događaja od 27. marta 1941, što je sinhronizovano sa još dva javna vešanja partizana. Pri tome je posebno važna bila simbolika vešanja Josifa Majera zbog značaja mitologizovane predstave o Jevrejinu kao najvećem Srpskom zlu. Javno vešanje trebalo je da bude pravedna kazna za sva nedela koja su Jevreji počinili Srbima u proteklih godinu dana, bilo direktno, bilo preko svojih eksponenata.
Propagandna akcija povodom prve godišnjice događaja od 27. marta 1941. upotpunjena je i vizuelnim sredstvima, pre svega plakatima. Na njima je likovnim jezikom, “prilagođenim mentalitetu” naj-šireg kruga stanovništva, preneta osnovna poruka u čijem jezgru su u manjoj ili većoj meri bili i antisemitski stereotipi. Međutim, za razliku od dota-dašnjih plakata koji su prikazivali Srbina koji u svojoj naivnosti dozvoljava da ga Jevrejin gura u provaliju, sada se na plakatima pojavio lik pro-buđenog Srbina koji je promenio uloge sa svojim neprijateljima. Kao i uvek obučen u svoju tradi-cionalnu nošnju, Srbin gura u provaliju dvojicu sa prepoznatljivim semitskim crtama lica, a za njima baca i radio-aparat. Ovakvi plakati trebali su da označe da je u delovanju Srba došlo do preokreta, da je on u svoje ruke uzeo borbu za opstanak i bez milosti se obračunava sa neprijateljem i njegovim lažima. Ovo je bio novi, “konstruktivni” ton u propagandi koji će tokom 1942. godine dobijati još veći značaj.
U prvoj polovini aprila 1942. javnost Srbije je obaveštena o dotadašnjem propagandnom delovanja vlade generala Nedića. Na osnovu toga može da se stekne slika o obimu i, delimično, sadržaju te propagande. U periodu od 1. novembra 1941. do aprila naredne godine ukupno je rastureno 12 raznih fiša i plakata na 8 tema u ukupno 661.000 primeraka. Objavljene su 54 brošure u 1.580.000 primeraka, od toga: 18 antiboljševičkih u 450.000, 13 antiko-munističkih u 485.000, 5 protivengleskih u 150.000, 5 protivjevrejskih u 100.000 i 13 brošura sa nacionalnim sadržajem u 395.000 primeraka. Ovome treba dodati i veći broj govora na zborovima i propagandno delovanje izaslanika koji su upućivani u razna mesta u Srbiji. Treba imati u vidu da su i propagandna sredstva koja nisu bila isključivo protivjevrejskog saržaja gotovo redovno imala u manjem ili većem obimu antisemitske poruke. Ovako obimna propagandna delatnost uglavnom se zasnivala na aktivnostima Radnog komiteta “Anti-masonske izložbe”, koji je nastojao da propagandne poruke, velikim delom prožete antisemitskim stereotipima, stignu do što šireg kruga ljudi.
Korišćenje antisemitskih stereotipa u propagandi se nastavljalo i pored toga što je nestala bilo kakva, pa i iskonstruisana, osnova za povezivanje Jevreja Srbije sa događajima u njoj. Do 10. maja 1942. jevrejski zatočenici logora na Sajmištu, uglavnom žene, deca i starci, ubijeni su na užasan način da bi oslobodili mesto za nove zatočenike, ustanike i stanovništvo sa područja vojnih operacija. Time je privedeno kraju “konačno rešenje jevrejskog pitanja” na nemačkom okupacionom području u Srbiji. Međutim, i pored toga, mitologizovana predstava o “Svetskom Jevrejinu” kao Apsolutnom zlu i, isto-vremeno, najvećem Srpskom zlu, zadržala je svoju univerzalnu propagandnu i ideološku upotrebljivost u tumačenju prošlosti i, iznad svega, savremenih događaja. Uspesi u borbi protiv dve emanacije ovog zla, boljševizma i plutokratije oličenih u komu-nističkim partizanima i pripadnicima pokreta Draže Mihailovića trebalo je da budu potvrda da se Srbija na pravi način uključuje u “Novu Evropu”. Oštrica propagande je, ipak, u većoj meri bila usmerena protiv komunističkih partizana sa kojima su vladine snage imale niz sukoba tokom zime i proleća 1942. godine. Uspehe u toj borbi trebalo je prikazati što širem krugu ljudi za šta je iskorišćeno jedno već oprobano propagandno sredstvo.
Od kraja jula 1942. u štampi je najavljivana nova, “Antikomunistička izložba” u Garašaninovoj ulici broj 8, na istom mestu gde je protekle jeseni i zime održana “Antimasonska izložba”. Centralno mesto na izložbi namenjeno je prikazu razvoja komunizma i borbama protiv komunista-partizana. Najavljeno je i da će biti izložen bogat materijal prikupljen tokom ovih borbi. Glavna poruka izložbe trebalo je da bude sledeća: akcijom srpskih oružanih odreda protiv komunističkih i plutokratskih (znači: jevrejskih) neprijatelja spasena je Srbija. Zamišljeno je da izložba obiđe celu zemlju, a zatim da se vrati u Beograd i pretvori u stalni muzej. Izložba je zamišljena i kao kruna vladine propagandne akcije koja je trajala od proleća 1942.
Na dan 1. septembra 1942, na prvu godišnjicu obraćanja narodu generala Nedića posle obrazovanja “vlade narodnog spasa”, svečano je otvorena “Antikomunistička izložba”. O njoj je narednih nede-lja štampa svakodnevno pisala u posebnim rubrikama ističući veliko interesovanje i publike. Radni odbor izložbe još pre njenog otvaranja počeo je da objavljuje propagandne knjige, koje su ujedno bile najava i popularizacija same izložbe. Kao i na “Antimasonskoj izložbi”, i na novootvorenoj izložbi centralno mesto imali su razni antisemitski stereotipi. Međutim, poruka koju su oni nosili bila je još snažnija zbog sadržaja izložbenih eksponata i korišćenja jednog antisemitskog stereotipa kojeg nije bilo na “Antimasonskoj izložbi”.
Među eksponatima na “Antikomunističkoj izložbi” važno mesto su zauzimali fotosi sa prizorima una-kaženih žrtava komunističkih (znači: jevrejskih) zločina. Ubijeni su bili ljudi sa imenom i prezimenom, a uporedo su izloženi i fotosi njihovih ubica, među kojima su posebno isticani Jevreji. Snažan utisak pojačavalo je i pisanje štampe u kojoj se naglašavalo pogubno delovanje Jevreja. Oni su prošle jeseni “sa zadovoljstvom plivali u srpskoj krvi”, ali se desilo nešto što nisu očekivali: “Srpski narod je progovorio. Nacionalizam se suprotstavio internacionalizmu. Zato je bilo potrebno mnogo krvi i mnogo plača. Poslednji čin se odigrava”. Srpska borba protiv ustanika istovremeno je stavljana i u širi evropski okvir: to je “naš prilog u borbi za ‘Novu Evropu”. Na izložbi je korišćen i jedan antisemitski stereotip koji je široko plasiran u propagandi od jeseni 1941. godine. Predstavljanje užičkog “Instituta slobodne ljubavi” na izložbi bilo je povod i za ovakve komentare u štampi: “U komunističkim ustanovama koje su odmah obrazovane kvarena je ženska omladina i od patrijahalnih devojčica stvarane su prostitutke. Mnoštvo strankinja aktivno je sarađivalo na moralnom upropašćavanju naše omladine”. “Antikomunističku izložbu” je do kraja novembra 1942. posetilo preko 50.000 ljudi. Zatvorena je početkom narednog meseca uz najavu da će obići sva veća mesta u Srbiji.
Na “Antikomunističkoj izložbi” centralno mesto imao je stereotip o delovanju “Svetskog Jevrejina” preko svojih komunističkih eksponenata. Međutim, u propagandi je i dalje istaknuto mesto imao i stereotip o delovanju “Svetskog Jevrejina” pomoću svoje plu-tokratske poluge koju su oličavali jugoslovenska vlada u izbeglištvu i pokret Draže Mihailovića. Na njih je, štaviše, sve više usmeravana propagandna oštrica što se sigurno zasnivalo na procenama o većoj opasnosti za okupacioni režim koja preti sa te strane.
Posle sloma ustaničkih snaga u jesen i zimu 1941/1942. na nemačkom okupacionom području u Srbiji život se uglavnom vratio u “normalne” tokove. Međutim, to svakako nije značilo da su okupator i kvislinška uprava stekli širu podršku. Prema ne-mačkim procenama u proleće 1942, pitanje je bilo samo da li je jači engleski ili ruski uticaj, odnosno pokret Draže Mihailovića ili komunistički pokret. Sa pripadnicima ova dva međusobno sukobljena pokreta vođena je stalna podzemna ili otvorena oružana borba. Okupacioni organi su, međutim, primećivali promene u odnosu snaga i širini uticaja jednog i drugog pokreta. Krajem aprila 1942. štab nemačkog opunomoćenog generala i komandanta u Srbiji, Badera, obavestio je zapovednika oružanih snaga na Jugoistoku da se “ličnost Draže Mihailovića sve više ističe kao organizator jednog nacionalnog srpskog ustanka u jugozapadnoj Srbiji”, da sigurno ima vezu sa “crnogorskim bandama” i da želi da privuče četnike verne vladi. Posle nekoliko dana, 6. maja na konferenciji nemačkih generala u Sarajevu general Bader je izneo ocenu da je u Srbiji situacija mirnija, a da je “engleski uticaj jači nego ruski”.
Nemačke ocene o prilikama u Srbiji, uglavnom su delili i predstavnici ustaške vlade u okupiranom Beogradu. Prema izveštaju konzularnog predstavnika NDH, dr Ante Nikšića, od 18. maja 1942. upućenom ministarstvu u Zagrebu srpska inteligencija je “gotovo sva anglofilska, dočim su široke narodne mase raspoložene rusofilski. /…/ Protiv Njemačke i protiv novog poredka jesu svi Srbi bez razlike, ali su oni uvidjeli, da bi im otvoreno ispovijedanje te mržnje moglo previše škoditi pa su prihvatili balkansko-bizantinsku metodu, te su se počeli ulagivati Nijemcima. To je svrha uglavnom vlade generala Milana Nedića”. Tokom narednih meseci Nikšić je u svojim izveštajima isticao da general Nedić ima mali uticaj i ugled među Srbima. Istovremeno, Nedić je nastojao da uveri Nemce da je narod usmeren u nacionalsocijalističkom pravcu. Nikšić je procenjivao da preovlađuje uticaj Draže Mihailovića, čak i među oružanim formacijama pod kontrolom vlade. “Ovi odredi svi pomažu Draži Mihailoviću, omogućuju mu opstanak, te mu pribavljaju živežne namirnice i oružje/…/zajedno čekaju čas da napadnu Nijemce koje svi jednako mrze”. Nikšić je 26. avgusta 1942. izvestio Zagreb da na Srbe ne deluju ni “ogromni uspjesi Njemačke i njenih saveznika” na Istočnom frontu. Nasuprot tome, vesti o iskrcavanju zapadnih saveznika kod Dijepa izazvale su masovnu razdraganost i veselje u Beogradu kakvi nisu viđeni od 27. marta 1941. godine.
Sigurno u skladu sa procenama da je u Srbiji jači britanski nego sovjetski uticaj , u jesen 1942. ojačala je propaganda protiv pokreta D. Mihailovića i jugoslovenske vlade u izbeglištvu. U ovoj propa-gandi protiv domaćih plutokratskih eksponenata još više je naglašavana “socijalno-emancipatorska” komponenta borbe “Nove Evrope”. Kao i prethodne jeseni, general Nedić je osuđivao Dražu Mihailovića zbog združivanja s komunistima, ali ga je sada, zajedno sa vladom u Londonu, proglašavao za najvećeg neprijatelja. Kao razlog za osudu još više je isticao činjenicu da su oni u službi jevrejskog kapitala koji se bori da ovlada celim svetom i da narode pretvori u robove. Sukob u Evropi prikazan je kao borba starog i novog, pravde i nepravde, siromašnih država sa “gazdinskim” državama koje oličava Engleska. General Nedić je isticao da “Vlada narodne propasti” u Londonu snosi veću kri-vicu nego i sami komunisti. Njeni članovi su u “kapitalističko-plutokratskoj” službi, po nalogu svojih gazda razbili su državu, uvukli zemlju u rat, zajedno sa komunistima u jesen 1941. su izazvali građanski rat i sada ga ponovo podstiču. Osuđivao je Mihailovićev pokret kao “izvor sveg zla”, “besvesno i beslovesno oruđe u engleskim rukama”.
Za ministra prosvete Velibora Jonića okupacija je donela veliki, bez sumnje pozitivan, preokret. U Jugoslaviji bili smo “duševno porobljeni” od “masonsko-jevrejske klike”, jer je preko Marksa, Frojda i drugih jevrejskih pisaca Geca Kon trovao omladinu. U jevrejskim rukama bili su bioskopi, a velika štampa je bila “pod moćnim uticajem maso-nerije”. Priznajući da to čudno zvuči, Jonić je isticao da se pod okupacijom “više čuje srpska pesma nego u bivšoj nezavisnoj državi”. “Srpski nacionalizam nalazi se danas u novom procvatu”, a “Srbin je stre-sao sa očiju masonsko-jevrejsku koprenu i opet postao nacionalista”.

V

Koliko su antisemitski stereotipi na nemačkom okupacionom području u Srbiji bili delotvorni? U odgovoru na ovo pitanje mora se poći od stanja koje je nastalo razbijanjem jugoslovenske države i od položaja Srba u novim političkim okvirima. Na principu “kažnjavanja Srba” uništena je jugoslo-venska država i izvršeno komadanje srpskog naroda novim granicama koje su ga ostavljale pod izrazito neprijateljskim režimima i pod nemačkom vojnom upravom. To nije ostavljalo dileme u pogledu namere nemačkog okupatora da se što više oslabi i mar-ginalizuje srpski narod koji je 27. marta 1941. burno iskazao svoje antiosovinsko i demokratsko raspo-loženje. S druge strane, antisemitski stereotipi bili su jedna od osnova delovanja i ponašanja okupatorskih vojnika i domaćeg nemačkog stanovništva prema Jevrejima i imali su važnu društvenu i (kolektivnu i individualnu) psihološku funkciju.
Radi ostvarivanja svojih strateških ciljeva na svom okupacionom području u Srbiji, nemačka vojno-okupaciona uprava, a za njom i srpska kvislinška uprava, koristila je najraznovrsnija propagandna sredstva. U njima je jedno od centralnih mesta ubrzo stekla mitologizovana predstava o “Svetskom Jev-rejinu”. Srpski propagandni aparat bio je instrument delovanja propagande nacional-socijalističke Ne-mačke u kojoj je “jevrejsko pitanje” imalo ključnu ideološku ulogu. Početak rata “Nove Evrope” protiv Sovjetskog Saveza, uporišta “Svetskog Jevrejina”, čemu su sledile sabotaže i početak ustaničkih borbi u Srbiji, označili su veliko širenje propagandnog korišćenja niza tradicionalnih i novih antisemitskih stereotipa. Oni su postepeno prerasli u mitologi-zovanu predstavu o Jevrejinu kao najvećem Srpskom zlu. U propagandnoj projekciji ovi stereotipi sugerisali su da su sve ustaničke snage, i komu-nističke i legitimističke, samo poluge kojima deluje “Svetski Jevrejin”. Prema tome i masovne represalije okupatora u Srbiji su deo sveopšte borbe protiv ovog smrtnog zla. Nemački okupator se tako pojavljivao kao organizator i predvodnik borbe protiv jevrejskog Apsolutnog zla koje je postalo i najveće Srpsko zlo, a ne kao krivac za smrt i interniranje desetina hiljada ljudi i razaranja celih krajeva.
Masovni teror i sama propaganda širili su strah i time izazivali egzistencijalnu ugroženost. Nju je trebalo još više pojačati i pretvoriti u samoodbranu i agresivnost koja će biti usmerna na sve one koji sprovode planove “Svetskog Jevrejina”. Na tome se zasnivalo ideološko-propagandno tumačenje uni-štenja jevrejskog muškog stanovništva u masovnim egzekucijama koje su sprovodile nemačke vojne i policijske snage. Istovremeno, to je trebalo da bude i sredstvo mobilizacije za borbu protiv domaćih jevrejskih eksponenata, Narodnooslobodilačkog pokreta predvođenog komunistima, s jedne strane, i pokreta Draže Mihajlovića i Jugoslovenske vlade u izbeglištvu, sa druge strane. Na ovom polju okupator je očekivao puno angažovanje snaga vlade generala Nedića, koja je time trebalo da dokaže pripadnost Srbije “novom poretku”.
Propagandna sredstva za plasiranje antisemitskih stereotipa bila su brojna i raznovrsna, a učinjen je i napor da se ona prilagode različitim ciljnim grupama i mentalitetu stanovništva. Okupator je propagandu, ipak, koristio kao pomoćno sredstvo za postizanje svojih ciljeva, uzdajući se najviše u snagu oružja i vladavinu pomoću masovne represije i straha. Nemačka vojnookupaciona uprava od samog početka suočavala se sa odbojnim i prkosnim držanjem srpskog stanovništva, a od leta 1941. i sa otvorenim oružanim otporom koji je mogao da se slomi samo velikim vojnim angažovanjem. Jedan od vidova srp-skog otpora bila je i pomoć progonjenim Jevrejima.
Srpska kvislinška uprava nikada nije uživala potpuno poverenje okupatora, koji je bio svestan da njena društvena osnova i uticaj nisu veliki. S druge strane, za režim generala Nedića antisemitski stereotipi imali su važnu funkciju u pokušaju ideo-loškog i političkog utemeljenja Srbije u “novom poretku”.
I pored poraza ustanika u jesen 1941. okupacione snage su očekivale novi ustanički talas u Srbiji na proleće naredne godine. Do 10. maja 1942. godine okončano je “konačno rešenje jevrejskog pitanja” u Srbiji ubijanjem Jevreja prikupljenih u logoru na Beogradskom sajmištu. Gotovo u potpunosti, ovaj proces bio je u rukama okupacionih vojnih i po-licijskih organa, pri čemu je i kvislinška uprava pod nadzorom okupatora, imala određenu ulogu u prvim fazama “konačnog rešenja”. Propagandna upotreba antisemitskih stereotipa tekla je uporedo sa ovim procesom, ali je imala i svoj relativno nezavisni tok. To se najbolje videlo kada je posle maja 1942. nestao i daleki povod za povezivanje događaja u Srbiji sa njenim jevrejskim stanovnicima. Bez obzira na to što više nije bilo Jevreja u Srbiji, ostao je “Svetski Jevrejin”, koji i dalje deluje bilo u Srbiji, bilo van nje, ali svakako protiv životnih interesa srpskog naroda. Stoga se nastavila propagandna borba protiv njegovih eksponenata uz naglašavanje poželjne srpske uloge u toj borbi. Od promena na velikim frontovima, pre svega na Istoku, kao i od odnosa snaga u samoj Srbiji zavisilo je težište upotrebe već poznatih antisemitskih stereotipa. Oni će ostati bitan deo okupatorske i kvislinške propagande sve do oslobođenja u jesen 1944. godine.
Antisemitskim stereotipima na nemačkom okupacionom području u Srbiji bila je namenjena uloga jednog od glavnih sredstava ideološko-propagandnog uticaja, naročito tokom borbi za uništenje ustaničkih pokreta. U okviru osnovnih ciljeva okupatora i pod njegovom kontrolom, kvislinška srpska uprava je koristila antisemitske stereotipe u pokušaju da ideološki i politički nađe mesto Srbiji u “novom poretku”. Sudeći po preovlađujućem uticaju dva pokreta otpora u srpskom stanovništvu i posle njihovog velikog poraza u jesen 1941. domašaj antisemitskih stereotipa je bio vrlo ograničen. Za iole ozbiljniju i delotvorniju percepciju ovih stereotipa, nedostajali su osnovni preduslovi: tradicionalni, socijalni i politički. Bez njih nije bilo moguće da se premosti jaz između sumorne i tragične stvarnosti poraženog naroda izloženog masovnom uništenju i projektovane predstave o srećnoj seljačkoj Srbiji u “Novoj Evropi”. Zbog toga je propagandna akcija kojom je konkretni nemački i imaginarni jevrejski neprijatelj trebalo da zamene svoja mesta od samog početka bila osuđena na neuspeh.

Tekst je objavljen u časopisu Instituta za savremenu istoriju - Istorija 20. veka, god. XXI, br.1, Beograd 2003, strane 83-118.

1 U propagandnoj pripremi agresije na Jugoslaviju i tokom Aprilskog rata 1941. oživljeni su antisrpski stereotipi koji su bili osnovni sadržaj nemačkog i austrougarskog propagandnog govora u Prvom svetskom ratu; šire u: Momčilo T. Selesković, Srbija u nemačkom javnom mnenju od 1914. do 1918, Beograd 1996.

2 Kosta Nikolić, Nemačka ratna propaganda u Srbiji 1941-1944, Jugoslovenski istorijski časopis, br. 1, 1997, str. 118-119.

3 R. E. Herzstein, n. d, str. 177-178, 267-274; Muharem Kreso, Njemačka okupaciona uprava u Beogradu 1941-1944. (Sa osvrtom na centralne okupacione komande i ustanove za Srbiju, Jugoslaviju i Balkan), Beograd 1979, str. 74-75; Branko Petranović, Srbija u Drugom svetskom ratu 1939-1945, Beograd 1992, str. 133, 144-145, 424-428, 500. O radu u srpskim novinarskim redakcijama vidi i: Đorđe Lobačev, Kada se Volga ulivala u Savu. Moj životni roman, Beograd 1997, str. 112.

4 AJ, 110, 613-174 do 177, Dr Lalić Nikola, Komisiji za utvrđivanje ratnih zločinaca i pomagača okupatora, Beograd, 17. novembra 1944. Lalić je bio zaposlen u Odseku za štampu Državne propagande. Đorđe Perić je pre rata bio direktor državne novinske agencije “Avala” i poznat kao germanofil; NOS, knj. II, str. 69, 117.

5 Među njima bio je i predratni urednik bulevarskih Malih novina Miodrag M. Savković, koji je svoj obaveštajni rad za Nemačku nastavio i u ratu; Branislav Božović, Beograd pod komesarskom upravom 1941.godine, Beograd 1998, str. 127-128; Nemačka obaveštajna služba, knjiga IV, Beograd 1959, str. 259, 328.

6 Govor na radiju komesara ministarstva privrede inž. Milosava Vasiljevića, pripadnika pokreta “Zbor”, prenet u Novom Vremenu, br. 14, 29. maj 1941; Novo Vreme, br. 16, 31. maj 1941, “Na novom putu” (dr Lazar Prokić).

7 Novo Vreme, br. 38, 24.juni 1941, “Uloga Jevreja u boljševizmu”; ovaj komentar prethodne večeri je bio pročitan na Radio Beogradu (Sender Belgrad).

8 Do tada najpotpunije antisemitski stereotipi plasirani su u članku “Tri internacionale” dr Lazara Prokića (Novo Vreme, br. 69, 25. juli 1941). Prokić je bio od pre rata nemački agent i jedan od glavnih saradnika Đorđa Perića, šefa Srpske državne propagande; NOS, knj. IV, str. 69. Ovim člankom Prokić je najavio organizovanje izložbe “antimasonskog, antijevrejskog i antikomunističkog karaktera”, sa ciljem da se narodu objasni njegov današnji položaj. “Tako bi se i narod sam naučio i odvažio boriti protiv zla koje su mu doneli iz inostranstva-preko njegovih izdajnika…” Izložba će biti otvorena tek posle nepuna tri meseca.

9 Venceslav Glišić, Teror i zločini nacističke Nemačke u Srbiji 1941-1944, Beograd 1970, passim; W. Manoschek, ‘Serbien ist judenfrei’, passim.

10 Milan Koljanin, Filmska propaganda-uvod u holokaust, Godišnjak za društvenu istoriju, br. 1, 2000, str. 43.

11 Novo Vreme, br. 81, 7. avgust 1941, “Jevreji u Srbiji” (Momčilo Balić); M. Koljanin, n. č, str. 42-47. Vidi i: Miroslav Savković, Kinematografija u Srbiji tokom Drugog svetskog rata 1941-1945, Beograd 1995.

12 Obnova, br. 49, 30. avgust 1941, “Zadatak nove srpske vlade. Govor državnog savetnika g. dr. Turnera”. U govoru povodom postavljanja vlade generala Nedića Turner je za napade na nemačku okupacionu silu optuživao “moskovske plaćenike” komuniste, kao i one koji se povode za “engleskim huškačima”. Začudo, Jevreji izričito nisu nijednom pomenuti. Celi govor je intoniran kao oštra pretnja koja se završava sledećim upozorenjem: “Neka niko ne poveruje u to, da se sloboda, koju zločinački elementi obećavaju ovom borbom, može izvojevati na ovaj način. Ne samo da će na taj način biti izgubljen i poslednji zračak slobode, već će se postići jedino potpuno ropstvo, apsolutna beda, čija će neminovna posledica biti smrt”.

13 “Tajni jevrejski komitet iz Beograda” je slao novac i “finansira komunističku zločinačku akciju na terenu”; Novo Vreme, br. 144, 19. oktobar 1941, “Jevreji finasiraju komunističke bande”.

14 Novo Vreme, br. 68, 24. juli 1941, “Naš najteži problem-pitanje izbeglica”. Šire u: Slobodan D. Milošević, Izbeglice i preseljenici na teritoriji okupirane Jugoslavije 1941-1945.godine, Beograd 1981.

15 Jaša Romano, Jevreji Jugoslavije 1941-1945. Žrtve genocida i učesnici NOR, Beograd 1980, passim.

16 Novo Vreme, br. 119, 20. septembar 1941, “Kažu…”

17 Šire u: B. Petranović, Srbija u Drugom svetskom ratu, passim; Milan Ristović, General M. Nedić-Diktatur, Kollaboration und die patriarchalische Gesellschaft Serbiens 1941-1944, u: Erwin Oberlaender (Hrsg.), Autoritaere Regime in Ostmittel- und Suedosteuropa 1919-1944, Paderborn 2001, str. 646-674. Vidi i: Slobodan Naumović, Ustaj seljo, ustaj rode. Simbolika seljaštva i politička komunikacija u novijoj istoriji Srbije, Godišnjak za društvenu istoriju, 1 (1995), 39-63.

18M. Kreso, Njemačka okupaciona uprava u Beogradu 1941-194, str. 245-246. AJ, 110, 882-2, Military Tribunals, Case No. 7, Nurnberg 15 July 1947, str. 232 (NOKW 1114).

19Naša borba, br.1, 7. septembar 1941, “Vilotije i Jerotije-razgovor ugodni naroda seljačkog”. Glavna tema ovog dijaloga je rasprava o tome “što se sad gone i Jevreji”. Eksplicitni zaključak je da su oni svojim destruktivnim radom to i zaslužili.

20 Jedan od autora ovih karikatura bio je i poznati karikaturista, ruski emigrant, Đorđe Lobačev, koji ih je sa potpisom “Jura” redovno objavljivao u Kolu, Domu i svetu i dnevnim listovima; Svetozar Lozo, Ruska beloemigracija u Jugoslaviji, feljton, Politika ekspres, 29. januar 1976, str. 19. Sam Lobačev to ne pominje u svojim sećanjima Kada se Volga ulivala u Savu.

21 AJ, 110, 882, Military Tribunals No. 7, Nurnberg 15 July 1947, str. 233-234.

22 Savetovanje s nemačkim generalom u Zagrebu i načelnikom štaba komandanta Srbije 12. VIII 1941, Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, (Zbornik NOR), tom XII, knj. 1, Dokumenti Nemačkog Rajha 1941, Beograd 1973, str. 287-291.

23 B. Božović, Beograd pod komesarskom upravom, str. 290-309; Valter - za Djedu (Josip Broz Tito - Izvršnom komitetu Komunističke internacionale), Beograd, 17. avgusta 1941, u: Josip Broz Tito, Sabrana djela, tom sedmi, priredio Radomir Vujošević, Beograd 1983, str. 84.

24 J. Almuli, Živi i mrtvi, passim.

25 Da bi se sprečilo oživljavanje panslavizma i ostvarivanje “rusko-jevrejskog porobljavanja Evrope”, trebalo bi slovenske narode okrenuti jedne protiv drugih. Balkanskim narodima treba pokazati kako ih Rajh poziva na saradnju u izgradnji Nove Evrope čime će se osigurati politička sigurnost svakog naroda oslobođenog uticaja “elemenata nemira”, Jevreja i Engleza. Trebalo im je ponavljati “da nisu više objekti iskorišćavanja međunarodnog kapitala, već ravnopravni partneri Velikonemačkog Rajha”. Odnos prema Srbima i Slovencima zavisiće od njihovog ponašanja. “Mora im se jasno ukazati da ne mogu više da računaju na englesku pomoć, drugim rečima, da sve kulturne i materijalne vrednosti mogu stići samo od strane Rajha”; M. Ristović, Nemački ‘novi poredak’ i jugoistočna Evropa str. 78-79.

26 Arhiv Srbije, Zbirka plakata, Ratni plakat; Za Novi poredak u Evropi 1941-1944, izložba plakata, katalog, Beograd 1993; Kosta Nikolić, Nemački ratni plakat u Srbiji 1941-1944, Beograd 2001.

27 Naša borba, br. 3, 21. septembar 1941; Novo Vreme, br. 120, 21. septembar 1941, “O razornom radu beogradskog jevrejina Moše Pijade” (Dimitirje Ljotić). U svom govoru Mihailo Olćan je okrivio Jevreje da su eksploatisali Srbe, a sada su ih doveli na rub propasti. Njega je “kao Srbina i nacionalistu i dobrovoljca sramota da smo morali dočekati da nam dođe nemački narod kao neprijatelj, te da nas očisti od sopstvenih vašiju, stenica i gamadi”; Novo Vreme, br. 133, 7. oktobar 1941.

28 Novo Vreme, br. 120, 21. septembar 1941, “O razornom radu beogradskog jevrejina Moše Pijade piše današnja Naša borba” (preneto iz Naše borbe, br. 3, 21. septembar 1941); Novo Vreme, br. 138, 12. oktobar 1941, “Pravi smisao naše današnje borbe”; Novo Vreme, br. 141, 16. oktobar 1941, “Ko gura srpski narod u propast?”; Novo Vreme, br. 144, 19. oktobar 1941, “Jevreji finasiraju komunističke bande”. Prema D. Ljotiću “Srpskom Sovjetskom Socijalističkom Republikom” u Užicu ne rukovodi profesor dr Dušan Nedeljković, nego četiri Jevrejina; Naša borba, 23. novembar 1941, “Draža Mihailović i komunisti”.

29 Milan Banić, Agonija Jugoslavije. Dani sloma, Beograd 1941. Danilo Gregorić je ovako opisao 27. mart: “Na ulicama delili su jevreji novac rulji, da je potstreknu na pogrde i dreku, na bacanje kamenja, na demoliranja. Vino i rakija tekli su bezobzirce, plaćeni od agenata /…/ Na engleskom poslanstvu bile su obe kapije otvorene. Gomile su ulazile kroz jednu kapiju, dobijale viski i novac i izlazile na drugu.” Danilo Gregorić, Samoubistvo Jugoslavije, Beograd 1942, str. 175-188. Vidi i: Branko Petranović, Nikola Žutić, 27.mart 1941. Tematska zbirka dokumenata, Beograd 1990.

30 Sasvim je razumljivo da nisu pominjane činjenice o “plombiranom vagonu”, odnosno o putovanju ruskih revolucionara na čelu sa Lenjinom iz Švajcarske u Rusiju početkom aprila 1917. preko teritorije Nemačke u pratnji nemačkih oficira.

31 Na osnovu nemačkih obaveštajnih izvora, posleratna rekonstrukcija je pokazala da su posle puča u Beogradu i Hitlerove odluke o uništenju Jugoslavije, odmah aktivirali nemački agenti-provokatori koji su podsticali mase na demonstriranje i izazivanje incidenata što će biti iskorišćeno u propagandnoj pripremi agresije. Isto su radili i britanski agenti koji su nastojali da ostvare glavni cilj tadašnje britanske politike, da gurnu Jugoslaviju u sukob sa Nemačkom radi slabljenja pritiska na Britaniju. Utvrđeno je i da su na dunavskom keju demonstrantima besplatno delili rakiju upravo nemački agenti koji su ih istovremeno podsticali da prave incidente; Nemačka obaveštajna služba, knj. II, Beograd 1955, str. 558-564.

32 Narodne novine, br. 1, 27. oktobar 1941, “Dželati srpskog naroda”.

33 Isto, br. 2, 7. novembar 1941, “Poznaješ li jevreje?”

34 Isto, br. 1, 27.oktobar 1941, “Neprijatelj seljaka”; M. Ristović, General M. Nedić, str. 665-674.

35 Izuzetak su bili govori D. Ljotića 20. jula 1941. (Novo Vreme, br.64) i, naročito, govor na Radio Beogradu u nedelju 3. avgusta 1941. (Ponedeljak, br. 1, 4. avgust 1941, “Kad padnu sovjeti doći će sloboda i srpskom narodu”). Prema Ljotiću, za neviđena zla koja su snašla Srbe sa druge strane Drine i Save kriv je savez između ustaša i komunista sklopljen u sremskomitrovačkoj kaznionici tridesetih godina, koji još nije raskinut. U govoru je, inače, data zaokružena slika savremenih događaja i centralnog mesta Jevreja i njima. Zbog ovog govora je hrvatski ministar inostranih poslova Mladen Lorković uputio protest nemačkom poslaniku u Zagrebu Zigfridu Kašeu; Bogdan Krizman, NDH između Hitlera i Mussolinija, drugo izdanje, Zagreb 1983, str. 184. Za “racionalno jezgro” ovog stereotipa vidi: Robija, uredio i izdao Nikola Rubčić, Zagreb 1936 (reprint: Novi Sad 1999).

36 Novo Vreme, br. 146, 22. oktobar 1941; Novo Vreme, br. 151, 28. oktobar 1941, “Valjevo organizuje borbu protiv komunista. Jevrejin Hinko Majer vođa bande”; J. Romano, Jevreji Jugoslavije 1941-1945, str. 437.

37 Bilten srpskih nacionalnih četnika, br. 1, 25. oktobar 1941, položaj.

38 Novo Vreme, br. 147, 23. oktobar 1941, “Juče je svečano otvorena antimasonska izložba”; vidi i: Nadežda Jovanović, Odnos okupatora i kvislinga prema masoneriji u Srbiji 1941-1942, Godišnjak grada Beograda, knj. XVIII, Beograd 1971, str. 77-107, B. Petranović, Srbija u Drugom svetskom ratu, str. 424-425.

39 Referat IV D Gestapoa (Jevreji i slobodni zidari), obuhvatao je i Antimasonsku izložbu; Nemačka obaveštajna služba, knj. VIII, Zbirka dokumenata, Srbija, Beograd 1956, str. 650, Einsatzgruppe Sipo und SD fuer Jugoslawien, Belgrad, 28. VIII 1941, Plan stvarnih akata. Za nemačku propagandu je u ateljeu poznatog slikara Stepana Koljesnikova radilo, kako se verovalo u srpskom propagandnom aparatu, 80 slikara i crtača, većinom takođe ruskih emigranata; AJ, 110, 613-174 do 177. Propagandno odeljenje “S” dalo je 673.000 od ukupno 1.465.000 dinara utrošenih za organizovanje izložbe; N. Jovanović, n.č, str. 88-90.

40 Novo Vreme, br. 140, 15. oktobar 1941, Protokoli sionskih mudraca ili jevrejska zavera, izdanje Radnog komiteta Antimasonske izložbe, Beograd 1941, (reprint: Beograd 1994); Novo Vreme, br. 142, 17. oktobar 1941, “U Beogradu se ovih dana otvara antimasonska izložba”.

41 Tajanstvenost i uticaj masonskih organizacija i njihovih članova bili su “racionalno jezgro” za stvaranje stereotipa o svemoći masona. Od novijih radova o masonima vidi: Džon Robinson, Rođeni u krvi - izgubljene tajne masonerije, Beograd 2002. Stereotip o velikom broju i uticaju Jevreja u masonskim organizacijama, odnosno o “judeomasoneriji” u Jugoslaviji do 1941. uverljivo je osporio Andrija Radenić u članku Bene Berit u Srbiji i Jugoslaviji 1911-1940, Zbornik 7, Jevrejski istorijski muzej, Beograd 1997, str. 23-68.

42 K. Nikolić, Nemački ratni plakat u Srbiji, str. 148-150.

43 Novo Vreme, br. 145, 21. oktobar 1941, “Ove nedelje otvara se antimasonska izložba u Beogradu”.

44 Narodne novine, br. 3, 16. novembar 1941, “Jevreji su nam nekad pili krv na pamuk, a danas zavode Srbe ne bi li došlo samouništenje naše”: Nemačka je kaznila svoje Jevreje, a zatim je “i ostale narode u Evropi oslobodila jevrejske gamadi i jevrejske bezobzirne eksploatacije”. To su učinili i u Srbiji pa su se Jevreji zavukli u srpska sela i zavode Srbe da se bore za njih. “Zato su Srbi dužni da istrebe sav jevrejski ološ iz svoje sredine, da ne kuže srpsku grudu, jer im i tragovi smrde nečoveštvom. Ne daj Srbine da te vode i predvode jevreji koji uništiše Rusiju/…/”.

45 Inteligencija je presadila iz inostranstva masoneriju i komunizam i najviše je favorizovala Jevreje kod nas. Ako je tih nekoliko stotina izdajnika srpska inteligencija “onda nam takva inteligencija i ne treba”; Ponedeljak, br. 15, 10. novembar 1941, “Antimasonska izložba kao vaspitno nacionalno sredstvo” (dr Lazar Prokić).

46 Novo Vreme, br. 146, 22. oktobar 1941, “Zašto?”; isto, br. 155, 1. novembar 1941, “Procesija prevarenih (Opažanja sa antimasonske izložbe)”; isto, “Engleska sloboda malih naroda” (Damnjan Kovačević).

47 U svojoj izjavi od 13. novembra 1941. general Nedić je osudio pukovnika Dražu Mihailovića što je primao novac od srpske vlade, a istovremeno i sarađivao sa komunistima. To je dokaz da on “radi za crvenu Moskvu i komunizam” pa je on za Srbe “isto što i ostali komunisti /…/ Srbija će biti radikalno očišćena od komunističke kuge i njenih kliconoša. Ko se udružio sa komunistima doživeće istu sudbinu kao i oni”; Novo Vreme, br. 166, 13. novembar 1941. I D. Ljotić je osuđivao Mihailovića što je omogućio širenje komunistima koji će ga odbaciti kada zahvaljujući njemu ubrzaju točak revolucije; Naša borba, 23. novembar 1941, “Draža Mihailović i komunisti”.

48 Izložbu je posetilo ukupno 80.800 građana ili prosečno dnevno 1.070. Nadleštva i škole organizovale su kolektivne posete, koje su tako, praktično, bile obavezne. Publika je privlačena grejanjem prostorija i primamljivim poklonima jubilarnim posetiocima (novo vuneno ćebe, dve kokoške, kilogram masti, paket šećera i kafe, metar drva za ogrev). Zatvaranje izložbe bilo je povod da se ponovi njena osnovna poruka: “Izložba rada slobodnih zidara, jevreja i komunista imala je zadatak da ukaže srpskom narodu da je on za svoj poraz najmanje kriv, jer je njegovom politikom, njegovom privredom, njegovom ulicom vladao drugi, a ne on”; Novo Vreme, br. 221, 21. januar 1942, “Završena najuspelija izložba. Antimasonska izložba u svetlu statistike”, vidi i: isto, br. 228, 29. januar 1942, “Zatvaranje Antimasonske izložbe”.

49 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobo-dilačkom ratu jugoslovenskih naroda, tom I, Borbe u Srbiji 1941.god, Beograd 1949; isto, tom I, knj.2, Borbe u Srbiji 1941.god, Beograd 1952.

50 R. Supek, Društvene predrasude, str. 82-83. U Nemačkoj su tokom 19. veka bile česte optužbe Jevreja za polnu izopačenost, a naročito za kaljanje bezazlenih nemačkih devica; D. J. Goldhagen, Hitlerovi dobrovoljni dželati, str. 71. Ovaj stereotip ima centralno mesto i u glavnom nemačkom igranom antisemitskom filmu “Jevrejin Zis”.

51 Ova optužba, istina bez vezivanja za prilike u Srbiji, prvi put se pojavila već u drugoj polovini jula 1941: Novo Vreme, br. 69, 25. juli 1941, “Tri internacionale” (dr Lazar Prokić).

52 Milorad Mojić, Srpski narod u kandžama Jevreja. Porazna svedočanstva iz Talmuda i Šulhan Aruha i primena njihova u sadašnjosti, Beograd 1941; Među-narodno jevrejstvo u reči i slici - prema “Talmudu” i “Protokolima sionskih mudraca”, brošura-strip bez godine i mesta izdanja.

53 Novo Vreme, br. 182, 2. decembar 1941, “Konačno uništenje komunističkog nereda u zemlji. Oslobođenje Užica i Čačka”; isto, br. 195, 17. decembar 1941, “Još se ne zna tačan broj pobijenih komunističkih vođa”. Vita Gutman, borac Užičkog partizanskog odreda i bolničarka, poginula je u borbi juna 1943: J. Romano, Jevreji Jugoslavije 1941-1945, str. 382. Cela propagandna konstrukcija zasnivala se na neistini da je Vitin otac, užički lekar dr Iro Gutman, bio u Užicu u vreme partizanske vlasti. U stvari, on je kao rezervni sanitetski oficir zarobljen u Aprilskom ratu i umro zarobljeničkom logoru u Nemačkoj početkom 1945; Jaša Romano, Jevreji zdrav-stveni radnici Jugoslavije 1941-1945. Žrtve fašističkog terora i učesnici u narodnooslobodilačkom ratu, Zbornik, 2, Jevrejski istorijski muzej, Beograd 1973, str. 153,

54 O hvatanju i ispitivanju dr Avrama-Kurta Levija objavljivan je celi niz članaka u Novom Vremenu i u drugim listovima; uz ostale vidi: Novo Vreme, br. 202, 25. de-cembar 1941, “Priznanja komunističkog komesara dr Levia”. Dr Levija, njegovu suprugu i grupu partizanki je kod Višegrada uhvatila jedna četnička grupa i predala Nemcima u Užicu. Posle mučenja dr Levi je ubijen 17. aprila 1942; J. Romano, n. d, str. 427.

55 Komunizam na Beogradskom Univerzitetu 1929-40, Beograd 1940, str. 18-20, Popaganda slobodne ljubavi; (reprint: Beograd 2001). Vidi i: Komunizam i porodica, Beograd 1942. “Zrno istine” za stvaranje ovog stereotipa moglo je da se nađe u ličnom životu nekih komunista što je sekretar Komunističke partije Jugoslavije J. Broz Tito oštro kritikovao na Petoj konferenciji KPJ u Zagrebu 19. oktobra 1940; J. B. Tito, Sabrana djela, tom šesti, priredio Pero Damjanović, Beograd 1983, str. 34-35, Lični život članova Partije. Prema Brozovim rečima “Buržoazija nas je najradije napadala da rušimo porodicu/…/”. Navodeći primere nedoličnog ponašanja, zaključio je sledeće: “Takvih pojava je bilo više i one su nanijele ogromnu štetu našem pokretu”. Neke delove ovog izveštaja Broz je naknadno precrtao.

56 Ovaj stereotip imao je svoje “zrno istine” u praksi sklapanja endogamnih brakova u bogatim jevrejskim porodicama da bi se očuvalo bogatstvo. Međutim, takva praksa postojala je i u bogatim porodicama koje nisu bile jevrejske; vidi: Nil Ferguson, Kuća Rotšildi - svetski ban-kari 1798-1999, knj. 1-2, Beograd 2002. Optužba za “rodoskrvlje”, odnosno za endogamne brakove i odnose među najbližim srodnicima izneta je već u pomenutom članku L. Prokića 25. jula 1941.

57 B. Petranović, Srbija u Drugom svetskom ratu, str. 228-244, 262-275; Kosta Nikolić, Istorija Ravnogorskog pokre-ta 1941-1945, knjiga prva, Beograd 1999, str. 143-164.

58 Zbornik NOR, tom I, Borbe u Srbiji 1941 godine, Beograd 1949, str. 636-639, desetodnevni izveštaj Opuno-moćenog komandujućeg generala u Srbiji, Beograd, 10. decembar 1941.

59 Zbornik NOR, tom XII, knj. 1, Dokumenti Nemačkog Rajha 1941, Beograd 1973, str. 799-802.

60 Isto, str. 810-812; o organizaciji nemačke propagande u Srbiji vidi i: Opunomoćeni general i komandant u Srbiji Zapovedniku oružanih snaga na Jugoistoku, Beograd, 9. mart 1942, Zbornik NOR, tom XII, knj. 2, Dokumenti Nemačkog Rajha 1942, Beograd 1976, str. 209-210; “Službeno uputstvo Zapovednika oružanih snaga na Jugoistoku za propagandne jedinice na komandnom području Zapovednika oružanih snaga na Jugoistoku” od 1. maja 1942, isto, str. 369-373.

61 Govor Rajhslajtera Dr-a Laja održan 21 novembra 1941 u berlinskoj sportskoj palati, pred radnicima-pripadnicima 14 raznih nacija, koji žive i rade u Nemačkoj, Beograd 1941. Osnovna namena ove brošure svakako je bila popularisanje odlaska na rad u Rajh. Prema piscu predgovora “inostrani radnici u svemu su izjednačeni s nemačkim radnicima. /…/ U svemu tretirani kao ljudi i braća, mnogi inostrani radnici osećaju se u Nemačkoj čak i bolje nego li u sostvenim zemljama”.

62 Isto, str. 9-12.

63 M. Koljanin, Nemački logor na Beogradskom sajmištu, str. 45-64.

64Novo Vreme, br. 196, 18. decembar 1941, “Spontani protest naroda protiv jevrejsko-komunističkih zverstava u Petrovcu i okolini”.

65 Krvava lista komunističkih zločina u Srbiji, Beograd 1942 (reprint: Kragujevac 1998). Ova propagandna brošura, kao i neke druge, čitana je na obaveznim “patriotskim” predavanjima koja su u svim školama držana dva časa nedeljno; Miodrag Simić, Škole u Beogradu u vreme okupacije od 1941. do 1944, Godišnjak grada Beograda, knj. XXI, Beograd 1974, str. 93. U predgovoru reprinta ove brošure njen sadržaj se ocenjuje kao “nešto neosporno”. Ustanak u Srbiji 1941. se tumači kao delo 400 “međunarodnih bandita” od kojih su polovinu, pokupivši ih iz evropskih zatvora, u Srbiju dovezli sami Nemci (Miloslav Samardžić, Knjiga sa lomače, str. 3-8). Uzor za ovakvu konstrukciju mogla bi da bude istorijska činjenica o “plombiranom vagonu” kojim su boljševici, sa znanjem nemačkog generalštaba, prebačeni početkom 1917. godine u Rusiju da bi izazvali revoluciju.

66 Novo Vreme, br. 200, 23. decembar 1941, “Streljanje jevrejina Almuzlina iz Beograda”. Mg. ph. Nisim Almozlino, apotekar iz Beograda; J. Romano, n. d, str. 317. Novo Vreme, br. 270, 19. mart 1942, “Streljan komunista dr Brajnbruht”; Novo Vreme, br. 239, 11. februar 1942, “Kod Lebana pobijena 34 komunista”. Prema ovoj vesti utvrđeno je “da su oni uglavnom jevreji i cigani, a među njima i svega jedan Srbin”. Novo Vreme, br. 252, 26. februar 1942, “Raspad najveće bande u leskovačkom okrugu”. Novo Vreme, br. 260, 7. mart 1942, “Pojava komunista nesrba”.

67 Novo Vreme, str. 231, 1. februar 1942, “U Nišu uhapšeno 7 jevreja koji su se krili pod lažnim imenima”; isto, “U Soko-Banji uhapšena tri jevrejina koji su se krili pod lažnim imenima”.

68 Novo Vreme, br. 249, 22.februar 1942, “Veze Draže Mihailovića s partizanima”.

69 Vidi, na primer, strip pod naslovom “Oslobodilac”, koji je objavljen, po svemu sudeći, u zimu ili proleće 1942. godine.

70 “Ko su dželati srpskog naroda”, u: Krvava lista komunističkih zločina u Srbiji, str. 95-96.

71 Novo Vreme, br. 255, 1. mart 1942, “Čišćenje valjevskog kraja. Uništen posavo-tamnavski komunistički odred. Ištvan Borota biće javno obešen u Valjevu, a jevrejin Majer na Ubu”. Isto, br. 258, 5. mart 1942, “Borota i Majer na saslušanju. ‘Meni nije bilo teško testerisati ljudske glave”. Prema ovom članku Majer je otesterio nekoliko stotina srpskih glava. Vidi i: isto, br. 259, 6. mart 1942, “Na koji je način uhvaćen komunista Majer”.

72 Novo Vreme, br. 276, 26. mart 1942, “Pretsednik Nedić povodom tužne godišnjice. Rađa se nova Srbija kroz teška stradanja”. Vidi i: isto, br. 277, 27. mart 1942, “Jedan bilans”; isto, “Na godišnjicu 27. marta”. Ovde je “jevrejsko-komunistička gomila” optužena za najteže ispade tog dana. Jevreji su “kao i uvek” sve finansirali, oni su izvršili ili podstrekavali demoliranje zvaničnih ustanova Nemačke i Italije. Vidi i: Ko je general Dušan Simović? Kako su se general Simović i njegovi rođaci bogatili na račun države, Beograd 1942.

73 Naša borba, 29.mart 1942, “Dvadeset i sedmi mart” (dr Dimitrije Najdanović). Prema ovom članku, ”neprijateljski tropreg: jevrejstvo, masonstvo i komunizam” su samo tri “različite hipostaze Izrailja”, koje su rukovodile snagama “organskog rasula nacije”.

74 Novo Vreme, br. 277, 27. mart 1942, “Zloglasni komunistički banditi Josif Majer i Ištvan Borota biće danas obešeni u Valjevu”.

75 Novo Vreme, br. 278, 28. mart 1942,”Borota obešen juče u Valjevu. Izvršenje smrtne kazne na Ubu i u Obrenovcu”. Vidi i: Naša borba, br. 36, 10. maj 1942, “Lice i naličje Valjeva” (Gojko M. Tabaković). Fotos obešenih Majera i Borote u: AJ, 110, RZ-II-1161-1169; Nemačka obaveštajna služba, knj. IV, Beograd 1959, str. 692.

76 Stanislav Krakov, General Milan Nedić, knjiga druga: Prepuna čaša čemera, Beograd 1995, str. 29 (prvo izdanje: Minhen 1963). S. Krakov je bio jedan od najvažnijih propagandista režima generala Nedića. Pominjući ova vešanja, naveo je da nije siguran da li je 27. mart 1942. izabran namerno ili slučajno. Za Josipa Majera nije naveo da je Jevrejin, ali je ponovio tvrđenje da se on istakao svojim zločinima prema Srbima.

77 Novo vreme, br. 282, 2. april 1942, “Nove plakate po Beogradu. Buđenje srpskog naroda”. Vidi i: isto, br. 305, 1. maj 1942; K. Nikolić, Nemački ratni plakat u Srbiji, str. 29, 44.

78 Novo Vreme, br. 289, 12. april 1942, “Akcija vlade na obaveštavanju naroda”.

79 M. Koljanin, Nemački logor na Beogradskom sajmištu, str. 117-147; W. Manoschek, ‘Serbien ist judenfrei’, str. 169-174.

80 Novo Vreme, br. 375, 23.jul 1942, “Priprema se posebna Antikomunistička izložba”; isto, br. 408, 30.avgust 1942, “Pred otvaranje velike Antikomunističke izložbe u Garašaninovoj ulici broj 8”; Srpski narod, br. 13, 28.avgust 1942, “Srpska državna propaganda”.

81 Među takvim izdanjima bila je i knjiga Komunizam u školi; Srpski narod, br. 10, 7. avgust 1942.

82 Novo Vreme, br. 409, 1. septembar 1942, “Danas se otvara velika Antikomunistička izložba”; isto, br. 414, 6. septembar 1942, “Antikomunističku izložbu posetilo je 5.000 Beograđana”.

83 Novo Vreme, br. 421, 15. septembar 1942, “Kroz Antikomunističku izložbu. U paukovoj mreži jevreja i masona. Internacionalizam nas je gurnuo u rat i prolio dragocenu srpsku krv”; isto, br. 418, 11. septembar 1942, “Kroz Antikomunističku izložbu. S puškom u ruci Srbi su zgazili komunizam”.

84 Srpski narod, br. 14, 4. septembar 1942, “Anti-komunistička izložba prikazuje naš prilog u borbi za ‘Novu Evropu’- rekao je šef državne propagande g. Đorđe Perić”.

85 Novo Vreme, br. 419, 12. septembar 1942,“ Kroz Antikomunističku izložbu. Slobodna ljubav kao sredstvo razaranja”; Ponedeljak, br. 59, 28. septembar 1942, “Kroz Antikomunističku izložbu. ‘Briga’ za žensku omladinu”.

86 Novo Vreme, br. 486, 29. novembar 1942, “Zatvaranje Antikomunističke izložbe”; isto, br. 489, 3. decembar 1942, “Juče su gosti pretsednika vlade posetili Antikomunističku izložbu”.

87 Zb NOR, tom XII, knj. 2, str. 347-353.

88 Isto, str. 390-393.

89 Aleksandar Vojinović, NDH u Beogradu, Zagreb 1995, str. 103-104.

90 Isto, str. 104-108; 122-124, 134-135, 137-138.

91 Isto, str. 149-155, Konzularno predstavničtvo NDH u Beogradu Zapovjedniku Ustaške nadzorne službe, Beograd 7. VII 1942.

92 Isto, str. 173-175; “V. U srijedu 19. o.mj. oko 10 sati prije podne oživio je iznenada Beograd. Hiljade i hiljade naroda pojavilo se na ulicama. Sva su lica bila vesela i razdragana. Najviše je ljudstva bilo na Terazijama. Kažu da poslije 27.ožujka 1941 nije bilo nikad toliko svijeta na taj dan. Doznali smo da je tome bio razlog to, što su svi Srbi ujutro između 8 i 9 sati toga dana kao i svakog drugog slušali krugoval London, a taj je javio o uspjelom iskrcavanju engleskih i američkih vojski na francuskoj obali. Svi su došli na Terazije da čuju što će reći Nijemci da se javi preko razglasne krugovalne postaje. Toga dana bilo je u Beogradu veliko veselje. Pilo se je na sve strane”; isto, str.173-175. Nešto kasnije, Nikšić je obavestio nemačkog poslanika u Turskoj fon Papena, koji je bio na proputovanju kroz Beograd, da “u pobjedu Njemačke ne vjeruje baš nijedan Srbin”; isto, str. 180, 192-193, izveštaj od 22. IX 1942.

93 Na savetovanju kod nemačkog Komandanta Jugoistoka 28. septembra 1942. procenjeno je da je organizacija Draže Mihailovića najveća ustanička organizacija u Jugoslaviji; AVII, NAV, N-T-311, r-175, s-495 do 496.

94 Novo Vreme, br. 420, 13. septembar 1942, “Pretsednik Nedić seoskim domaćinima iz Pomoravlja”. Poseta Anti-komunističkoj izložbi bila je obavezan deo programa prilikom poseta delegacija srpskih domaćina generalu Nediću.

95 Nedićev govor na radiju 8. novembra 1942. prenela je sutrašnja štampa; Ponedeljak, br. 65, 9. nevembar 1942, “Srpski narod dao je za godinu dana odlične rezultate”; Srpski narod, br. 29, 19. decembar 1942, “Londonski huškači”.

96 Novo Vreme, br. 469, 10. nevembar 1942, “Porobljavanje inteligencije”; isto, br.474, 15. novembar 1942, “Duhovno ropstvo”.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License