Americka Religija Tomasa Mana

Zoran Andrić

Američka religija Tomasa Mana

Da je laureat Nobelove nagrade za književnost Tomas Man postao aktivni član sekte unitarista, jednog ogranka neoarijanske heterodoksije, i da je u njoj, za vreme svog američkog egzila, držao prave propovedi, u briljantno napisanoj studiji predstavio je renomirani izučavalac Manovog dela Hajnrih Detering, profesor nemačke i kom-parativne književnosti na Univerzitetu u Getin-genu (Heinrich Detering: Thomas Manns ameri-kanische Religion: Theologie, Politik und Lite-ratur im kalifornischen Exil. Mit einem Essay von Frido Mann, S. Fischer, Frankfurt 2012)
Kao apologiju teme svoje knjige Detering veli da u germanistici prema ovakvom vidu specifično američke forme religioznosti vlada "kulturna indiferentnost". Man je prošao različite mene i faze u svom razvoju. Najpre je to bila fascinacija umetničkom Vagnerovom religijom, potom Šo-penhauerovom metafizikom smrti, kao i Niče-ovom kritikom hrišćanstva. U Manovom romanu-tetralogiji o Josifu, kao i u političkim esejima, nije u prvom planu stajala estetička dimenzija religije, već njena moralna srž, njen ovostrani humanizam i prihvatanje religiozne etike kao centra političke prakse. Nije jednostavno išta novo napisati o Tomasu Manu. Upravo je njegov odnos "ka sferi religije" i njegovom novom čitanju biblijskih mitova višestruko ispitivan. Stotine teologa i teoretičara književnosti ispitivali su izvorne protestantske motive u mišljenju autora Doktora Faustusa, akribično razvivši auto-rovu implicitnu teologiju. I pored svega Hajnrihu Deteringu pošlo je za rukom da odnos prema ovoj temi postavi na sasvim nove osnove.
Šta je to unitarizam? Reč je o pokretu (unitas, jedinstvo) nastalom na krilima neoarijanske jeresi, koji se razvio kao reakcija na dogmat o Trinitetu (Svetoj Trojici), čime je navodno prenebregnut Luterov princip sola scriptura. Unitaristi se račvaju u dve velike grupe: pred-stavnike antitrinitarnog, liberalnog hrišćanstva i predstavnike panteističko-humanističke religije. Oni su u Ameriku dospeli iz Italije i Engleske u 16. veku. Reč je o pojmu kojim su luteranski teolozi označavali jeres Socijanaca - pristalica učenja patricija Fausta Socinija, koji je bio u službi Medičija - kao radikalno odbijanje pred-stave Boga u ipostasima Svete Trojice. Preko britanskih puritanaca-nonkonformista dospele su antitrinitarne ideje u Novu Englesku u 18. veku, da bi ubrzo potom postale osnova "praktičnog hrišćanstva", ne kao dogmat već življene vere, praxis pietatis, sa verom u moralno usavršavanje vernih duša u ovom ogrehovljenom svetu. Ralf Valdo Emerson i Concord School sa Henrijem D. Toroom, inspirisani duhom Geteove "filozofije prirode", videli su u Bogu kosmički Oversoul kome se klanjaju svi ljudi, ne samo hrišćani. Harizmatični bostonski propovednik Viljem E. Čening spajao je veru u "neizmernu vrednost individualne hrišćanske duše" sa programom socijalnih reformi kao sredstvo univerzalnog bratstva. Unitaristički duhovnici propovedali su protiv ropstva, zalažući se za reforme sudstva, za jednakost polova i social justice. Njihov Bog im se javio "u dušama i srcu" i njihov Isus nije bio samo Sin Božiji, već besprekorni moralni učitelj koji pokazuje puteve ovostranog moralnog usavršavanja i osnove pravednog društva. Gde god je bilo diskriminacije manjine, unitaristički propovednici su pozivali na socijalnu pobunu. Neki propovednici tumačili su "unitarističku crkvu" kao "slobodnu asocijaciju" koja je otvo-rena za Jevreje, Hinduiste, Budiste, Muslimane, agnostičare kao i ateiste, drugi pak u njoj vide protestantsku nonkonformističku orijentaciju. Federal Council of Churches in America, pod čijim su svodom mnoge protestantske deno-minacije, odbio je da prihvati Unitarian Church u svoje redove dok u njoj deluju "posthrišćanski univerzalisti".
Čitanjem Volta Vitmena i Emersona, Man se približavao američkoj demokratiji i humanizmu, individualizmu i ljudskim pravima. Tomas Dže-ferson, jedan od osnivača SAD, bio je blizak unitarizmu, kao što je to bio slučaj i sa Abra-hamom Linkolnom. Prva kongregacija unitarista bila je osnovana u Bostonu nekoliko godina nakon proglašenja nezavisnosti. U središtu unitarističke etike stoji načelo "ljubavi prema bližnjima". Vitmen je u svojim pesničkim egzal-tacijama slavio ne samo religiju, humanizam i demokratiju, već je želeo u panerotskom Božijem carstvu univerzalno bratimljenje i onih koji su skloni muželjublju (homoseksualnosti) i pede-rastiji. Man je sa unitarističkim idejama bio upoznat još 1902, odnosno 1905, ali je u bliži lični kontakt sa unitaristima stupio 1940. Jedan unitaristički pastor venčao je Elizabet Man sa Đuzepeom Antoniom Borgezeom u univer-zitetskoj kapeli u Prinstonu. Bekstvo preko Pirineja za Manovog brata, spisatelja Hajnriha Mana, njegovu ženu Neli, kao i Manovog sina Goloa Mana, u ranu jesen 1940, organizovao je Varijan Fraj - unitarijanac. O tome svedoče zapisi u Manovom Dnevniku. Te godine Man će upoznati Ernesta Keldekota, religiozno ultra-liberalnog i politički radikalno socijalistički na-strojenog pastora tzv. First Unitarian Church of Los Angeles. Tomas i Katja Man postaće članovi njegove crkvene opštine. Po izričitoj Manovoj želji Keldekot je krstio njegovu unučad Frida i Angeliku, da bi dve godine docnije sledilo krštenje Tonija i Domenike Man. Man u svom Dnevniku beleži - "ja imam ulogu kuma". Man tumači krštenje sasvim u duhu unitarističke teologije, videvši u njemu "inicijaciju u hrišćan-ski, ljudski život", a ne Svetu Tajnu. U svom čuvenom govoru The War and the Future, 1943. u Kongresnoj biblioteci, u duhu unitarističkog učenja, Man će poistovetiti hrišćanstvo i socijalnu demokratiju. Sahranu i opelo njegovom bratu Hajnrihu Manu 11. marta 1950. obaviće unitaristički pastor Stiven Fričman na ličnu Manovu molbu. Samo godinu docnije Man pripoveda sa Fričmanove predikaonice o applied Christianity, konstatujući da je "retko osetio takvo živu i borbenu zainteresovanost za jednu religioznu grupu", kao što je to slučaj sa unitaristima. Kontakte sa Fričmanom Man će nastaviti i nakon povratka u Evropu.
Sve te fasete Manovog odnosa sa unitaristima Detering opisuje sa filološkom akribijom i teo-loškom erudicijom. Ovoj knjizi priključena je zbirka dokumenata - Pulpit Editorial, Manova propoved u First Unitarian Church, kao i Fričmanova propoved iz 1955. Posebnost ove knjige sastoji se u ličnoj ispovesti Manovog unuka Frido Mana, koja je dodata Deteringovoj knjizi, a koju on naslovljava Što se mene tiče. Jedan lični esej. Neka ovde kao epilog bude rečeno da je Frido Man 1964. prešao u katoličanstvo da bi studirao teologiju i odbranio disertaciju kod jezuite Karla Ranera. Nakon odluke pape Benedikta XVI da 2009. privremeno ekskomunicirano Pijus bratstvo vrati u kanonsko okrilje rimokatoličanske crkve, Frido Man demonstrativno je iz nje istupio.

Danas

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License