6 Logor Na Beogradskom Sajmistu Pod Upravom Hrvatske Policij

6. Logor na Beogradskom sajmištu pod upravom hrvatske policije

Prihvatni logor Zemun, od februara 1944, bio je podređen ustanovi Opunomoćenika Rajshfirera SS-a za Hrvatsku, odnosno SS-generalu Konstantinu Kamerhoferu. Već u prvoj polovini marta 1944, on je izdao naređenje svim podređenim nemačkim policijskim vlastima sa uputstvom o postupku pri hapšenju i istrazi, kao i o odnosu sa hrvatskom policijom. Preporučivala se najuža saradnja sa hrvatskom policijom, koja je, u načelu, trebala da vrši hapšenja. Ako hapšenje izvrše Nema, uhapšenici bi se odmah predavali hrvatskoj policiji, radi istrage. Međutim, ovim naređenjem predviđeno je da Nemci mogu da učestvuju u istrazi, da imaju uvid u predmet, a da se puštanje vrši samo u sporazumu sa njima. Uz to, ovim naređenjem najavljeno je, da će logori u Zemunu i Vinkovcima preći pod upravu hrvatske policije, s tim da hrvatska policija stavlja na rasp61aganje nemačkoj policiji, za njene svrhe, potrebne zatvorske prostorije. Naređenje K. Kamerhofera upućeno je svim hrvatskim policijskim ustanovama, tako da je i za njih imalo snagu naređenja i uputstva za postupak.

Namera nemačke okupacione sile (policijskog faktora) bila je da — uz prividne ustupke hrvatskoj strani, motivisa-ne verovatno političkim razlozima — zadrži punu kontrolu hrvatske egzekutive, kojoj su, najavom predaje logora u Zemunu i Vinkovcima pod upravu hrvatske policije, prividno proširena ovlašćenja.

Do 17. maja 1944, hrvatska policija (Glavno ravnateljstvo za javni red i sigurnost) preuzela je upravu nad nemačkim logorima u Zemunu, Vinkovcima i Sisku. Predviđeno je da se u logor na Beogradskom sajmištu upućuju zarobljeni i uhapšeni partizani i drugi odmetnici, upućeni od nemačkih ili hrvatskih snaga, kao i osobe određene na rad u Nemačkoj, ali samo sa teritorije Velike župe Vuka, iz kotara (srezova) Šid i Ilok i istočno od njih. Ovi logori trebali su da budu »čisto sabirni, prolaznog značaja, obzirom na njihov postupak sa zatočenicima«. Uprave logora neposredno su potčinjene Odsjeku za političko redarstvo Glavnog ravnateljstva za javni red i sigurnost u Zagrebu. Istraga nad uhapšenicima trebala je da se vrši u logorima. U slučaju dokazane krivice, uhapšenik bi se upućivao u logore u Jasenovcu ili Staroj Gradiški, drugi bi se slali na rad u Nemačku, a dokazano nevine, uprava logora mogla je da pustii Bilo je predviđeno da se unutrašnja uprava u ovim logorima uredi posebnim »propisnikdm«, a do tada trebalo je voditi tačan popis i kartoteku zatočenika po priloženom obrascu. Uprava logora svaki dan je morala da kveštava o svim promenama u logoru. Ovi logori postali su, time, sastavni deo mreže ustaških logora i, mada sa specifičnom namenom, došli su pod jedinstvenu upravu Glavnog ravnateljstva za javni red i sigurnost.

Pre nego što je logor na Beogradskom sajmištu predat u ruke hrvatskoj policiji, nemačka Komanda logora prenela je u Beograd, ili uništila, logorsku kartoteku, tako da je nova komanda morala da stvara svoju dokumentaciju o zatočenicima, što je bilo teško izvodljivo, jer su i preostali zatočenici, ubrzano, upućivani iz logora. O novoj Komandi logora zna se veoma malo. Komandant logora bio je jedan ustaški satnik (kapetan), a u logorskoj komandi bilo je još nekoliko ustaških oficira i podoficira. Spoljno obezbeđenje logora, od ranije, vršila je ustaška straža, pod komandom ustaškog poručnika Petra Brzice, koji je na ovu dužnost došao iz koncentracionog logora u Jasenovcu. Kao i ranija komanda, i ova se u upravljanju logorom oslanjala na pojedine zatočenike. Mile Stipetić, zvani »Sofer«, nastavio je posao logorskog policajca, a Đorđe Alimpić, zvani »Sosa«, iz Sida, dokazivao se denucijacijama zarobljenih partizana, koje su ustaše kasnije ubijale. U logorskoj bolnici, izgleda, ubrzo, nije vise bilo lekara, a smrt zatočenika morao je da konstatuje Branko Srnić (pripadnik NOP-a, doveden, 7. juna 1944, iz logora na Banjici), inače trgovački pomoćnik. Za ubijene zatočenike morao je, kao i ranije lekari da konstatuje da su umrli prirodnom smrću.

U vreme dok je logor bio pod upravom hrvatske policije, preostali i novopridošli zatočenici bili su smešteni u paviljonu br. V i u Čehoslovačkom paviljonu, dok su žene zatočene u paviljonu »Filipsa«. Ostali paviljoni, od kojih su neki bili znatno oštećeni tokom bombardovanja, praktično nisu korišćeni. Uslovi života u logoru i dalje su bili teški. Hrana je ostala loša i nedovoljna, spavalo se na golim daskama, a bolesti su se širile među izgladnelim i iscrpljenim zatočenicima. Kuhinju i magacin, upamćeno je, i dalje su vodili zarobljeni partizani, koji su pomagali zatočenicima koliko su mogli. Jednog od njih, partizana, Danila iz Like, posle denuncijacije Đ. Alimpića, ustaše su motkama ubile. Zarobljeni partizani pomagali su se međusobno, ah su pomagali i drugima, naročito jevrejskoj deci, dovedenoj u grupi iz Prištine. Partizanski oficir Ivica Ugarković, iz Zemuna, koji je sa 9 svojih drugova i umobolnom Jevrejkom Levi, iz Prištine, streljan u »Ribarskom paviljonu«, dao je Jevrejima torbicu sa lekovima. Jevreje u logoru lečio je dr Josif Tajtelbaum, opštinski lekar iz Prizrena. Zatočenicima je pomagao i jedan zatočenik upamćen kao Ibro, iz Mostara.

Odmah po preuzimanju uprave od nove komande, režim u logoru bio je relativno snošljiv, ali su ustaše, uz pomoć batinaša iz logora, ubrzo, pokazale svoje pravo lice, pri čemu od batina i šikaniranja nisu bile pošteđene ni jevrejske žene i deća. Tokom juna 1944. godine, režim u logoru postajao je sve oštriji i bila su sve češća ubistva zatočenika, uglavnom, batinanjem. U tri navrata, noću iz V paviljona, odvođene su grupe od po 20 zatočenika, koje su ustaše, zatim, ubijale u centralnoj kuli. Zatočenici su se požalili J. Halteru, koji je ostao na službi u logoru, pa su noćna odvođenja i ubistva prestala. Zatočenice, kao ni ranije, nisu tučene. Prema jednom svedočenju, iz logora je, u ovo vreme, uz pomoć oružja i ilegalne veze u Zemunu, pobeglo desetak partizana, među kojima i jedan sa nadimkom »Peten«, zarobljen u Crnoj Gori.

I pored ubistva i mučenja, u vreme uprave hrvatske policije, režim u logoru na Sajmištu bio je relativno blaži od onog koji je vladao logorom do pred kraj nemačke uprave. Uzrok takvom postupanju nove uprave treba tražiti u činjenici, da su gotovo svi zatočenici kako oni ranije zatočeni, tako i novopridošli, hili nemački zatočenici za koje je ne-mačka policija, preko svog predstavnika u logoru, znala i na koje je računala za upućivanje na rad u Rajh. Iako je bilo predviđeno da se zatočenici sa Sajmišta šalju i u koncentracione logore u Jasenovcu i Staroj Gradiški, broj takvih zatočenika bio je, po svemu sudeći, minimalan. Nemcima je bila potrebna radna snaga, pa su, tokom juna i jula 1944. godine, preko logora u Vinkovcima i u Zagrebu, gotovo svi preostali zatočenici logora na Sajmištu upućeni na rad u Rajh.

Zadržavanje logora na Beogradskom sajmištu, na nesigurnom mestu, izloženom bombardovanju saveznika, sa te-ntorijom pod kontrolom NOP-a u neposrednoj blizini, moralo je da deluje na procenu hrvatske policije o potrebi daljeg držanja ovog logora. Uz to, logor u Vinkovcima nije bio daleko i mogao je da zadovolji potrebe za smeštajem sve manjeg broja zatočenika, a i dezorganizacija je bila sve uočljivija. U julu 1944. godine, nisu više postojali razlozi ni mogućnost za postojanje logora na Beogradskom sajmištu i logor je, u drugoj polovini istog meseca, rasformiran. Poslednja grupa od 20 zatočenika, Hrvata (i onih koji su se silom prilika izjasnili kao Hrvati), odvedena je iz logora, posle 20. jula u Zemun, odakle su zatočenici upućeni na regrutaciju u hrvatsku vojsku. Iza njih, logorska kapija ostala je otvorena. Kada se, 24. jula 1944. godine, Hrvatski Crveni križ obratio komandi Prihvatnog logora Zemun, tražeći podatke o jednom zatočeniku, dobio je odgovor od nemačke policije, da ne postoji ni ta komanda, ni taj logor, a akt je prosleđen logoru na Banjici. Posle blokade sela Patrovčića, u blizini Zemuna, 26. jula 1944. godine, uhapšenici su odvedeni u logor u Vinkovcima, iz čega može da se zaključi da logor na Beogradskom sajmištu tada nije više postojao. Zatočenici logora na Banjici, upućeni transportom, od 2. avgusta 1944. godine, u KL Mauthauzen, prolazeći vozom kraj Sajmišta, videli su da je ono pusto i mirno.

Poslednji put paviljoni Beogradskog sajmišta iskorišćeni su za zatočenje, krajem septembra 1944. godine. Posle prinudnog rada u Borskom rudniku, velika grupa mađarskih i bačkih Jevreja, 17. septembra 1944, upućena je peške ka Beogradu. Iscrpljene zatočenike, posle osam dana pešačenja, mađarska straža naterala je da postrojeni, paradnim maršom, prođu kroz Beograd. Oni su zatim odvedeni na Sajmište, odakle su, pošle tri dana, krenuli put Mađarske u susret smrti. Tako su, krajem septembra 1944. godine, na Sajmištu kratko bili zatočeni Jevreji, a, upravo, oni su, decembra 1941. godine i bili prvi zatočenici logora na Sajmištu.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License