52 Jevreji Posle Svetskog Rata Od Versajskog Mira Do Hitlera

50. GLAVA

JEVREJI POSLE SVETSKOG RATA — Od Versajskog mira do Hitlera —
Posle svetskog rata karta Evrope je bila potpuno izmenjena. Stare države su propale, nove su se rodile. Versajskim ugovorom (1919) priznat je niz novih država, i to: republika Poljska sa 3 miliona Jevreja; Litvanija sa 150.000; Letonija sa 100.000; Estonija sa 5.000; kraljevina Rumunija, čija je teritorija znatno uvećana na račun Rusije i Mađarske, pridodala je svom jevrejskom stanovništvu Jevreje Besarabije, Bukovine i Transilvanije, tako da je ukupan broj rumunskih Jevreja iznosio jedan milion. Nasuprot tome, Mađarska — otcepljena od Austrije i osetno smanjena — brojala je samo pola miliona Jevreja. Turska je izgubila Siriju i Palestinu.

Menjajući odnos među stanovništvom, ovo teritorijalno cepanje stvorilo je nov problem, problem nacionalnih manjina. Ovaj je problem bio naročito značajan za Jevreje. Iskustvo je pokazalo da su pojedine zemlje, na primer Rumunija, težile da svoje Jevreje proglase strancima, kako bi ih na taj način mogle lišiti njihovih političkih prava. Međutim, obrazovano je specijalno telo za odbranu prava Jevreja pred Mirovnom konferencijom (1919), Komitet jevrejskih delegacija koji se naročito posvetio zaštiti jevrejskog stanovništva u zemljama o kojima se rešavalo. Inicijator i duša ove značajne organizacije bio je Leon Mockin, vatreni cionista i istovremeno borac za autonomiju Jevreja u dijaspori. Na osnovu dokumentovanog ekspozea koji je podneo Komitet, Mirovna konferencija je zahtevala da se u zemljama o kojima se rešavalo Jevrejima prizna potpuna jednakost u pravima, kao i verska i kulturna sloboda po ugledu na ostale nacionalne manjine. Borba je bila oštra. Predstavnici Poljske i Rumunije (Paderevski, Dmovki, Bratianu) suprotstavili su se takvom rešenju, ističući da ono krnji suverenitet njihovih država. Konačno su ipak popustili i potpisali kao i predstavnici drugih novoformiranih država — ugovor o manjinama (28. juna 1919). Posle toga, Komitet jevrejskih delegacija stavio je u zadatak svojim predstavnicima da kod Društva naroda, obrazovanom u Ženevi, budu permanentni branioci prava jevrejskog stanovništva garantovanih ugovorima.

Formalno, vlade potpisnice su prihvatile donete odluke, ali u stvarnosti, Jevreji su bili daleko od toga da svugde budu oslobođeni svojih starih patnji.

Među državama koje su nastale na ruševinama Austro-Ugarske Monarhije i carističke Rusije, najvažnija je bila Poljska sa 3 miliona Jevreja (10% celokupnog stanovništva, koje je na 20 miliona Poljaka imalo 10 miliona pripadnika manjina).

U prvim godinama svoga postojanja Poljska je bila potresana ratom sa Sovjetskom Rusijom koji se završio tek 1921. Za vreme ovog rata poljski Jevreji su mnogo trpeli, jer su ih poljski vojnici, zadojeni divljim antisemitizmom, masakrirali i pljačkali, optužujući ih da su rusofili. Šef države, maršal Jozef Pilsudski, iako je ponikao iz socijalističke partije, brzo je evoluirao ka fašističkoj diktaturi i vrlo je mlitavo obuzdavao agresivni antisemitizam poljskih šovinista.

Prema poljskom ustavu Jevreji su uživali sva građanska i politička prava; njihovi poslanici u Narodnoj skupštini (Dieta) većim delom su pripadali posebnoj nacionalnoj frakciji, koja je imala za cilj da brani interese nacionalne manjine koju su predstavljali. Ali ekonomski i socijalni položaj jevrejskog stanovništva nije se ni najmanje poboljšao, već naprotiv — pogoršao se. Poljska je sada bila otcepljena od prostranog ruskog tržišta, gde je ranije plasirala svoje sirovine i industrijske proizvode, većim delom uz pomoć jevrejskih posrednika. Isto kao i pre, Jevreji se nisu mogli baviti novim profesijama; mesta u državnoj službi ostala su im i dalje nepristupačna i hiljade među njima bilo je nezaposleno, iako su imali univerzitetsko obrazovanje. Trgovina i zanatstvo bili su u opadanju zbog loše sprovedene nacionalizacije (monopolizacija od strane države je bila sprovedena u čitavom nizu industrijskih grana); loša politika vlada koje su se smanjivale sastavljene čas od militarista, čas od nacionalista, pritiskivala je zemlju porezima koji su, između ostalog, velikim delom pogađali jevrejske trgovce i zanatlije. Novi totalitarni i nacionalistički propisi su još više razbuktali antisemitizam, koji je oduvek tinjao u poljskom društvu, a teški položaj Jevreja još je više raspirivao njihovu međusobnu borbu. Borba na kulturnom polju između pristalica hebrejskog jezika i jidiša razvijala se sve više. Međutim, zahvaljujući stalnim naporima uglednih pojedinaca, kojih je bilo mnogo među poljskim Jevrejima, bio je ostvaren vidan napredak na socijalnom i kulturnom petlju. Bile su osnovane razne ustanove koje su imale za cilj da ublaže bedu jevrejskih masa; za radnike su otvarane zadruge i kreditne ustanove; osnivane su osnovne škole u kojima je opšta nastava bila na {idilu i hebrejskom jeziku; razne kulturne organizacije su stalno nicale; u Varšavi i unutrašnjosti razvijala se književnost i širila štampa na jidišu.

Ista je bila situacija i u malim, baltičkim državama. Litvanija je započela sa priznavanjem autonomije Jevreja time što je imenovala ministra za jevrejske poslove i Nacionalni jevrejski savet u Kovnu (1920). Međutim, reakcija koja je trijumfovala za vreme diktature Valdemarasa (1926), uništila je parlamentarni sistem i ukinula sve njegove institucije, pa i autonomiju jevrejskih opština. Ekonomski položaj litvanskih Jevreja, s obzirom na to da je nestalo ruskog i poljskog tržišta, bio je vrlo težak, ali su oni gotovo u celosti sačuvali svoja građanska prava, pošto antisemitizam u ovoj zemlji nije nikad bio tako izrazit kao u Poljskoj. Među litvanskim Jevrejima i dalje se razvijao intenzivan kulturni život iako su veoma trpeli zbog toga što su bili odsečeni od svog velikog kulturnog centra u Vilni koja je bila pripojena Poljskoj. Škole sa nastavom na hebrejskom i jidišu bile su brojnije od škola u kojima se nastava vršila na litvanskom. U glavnom gradu Kovnu izlazilo je više jevrejskih listova; postojalo je i stalno jevrejsko pozorište.

U Letoniji, gde se antisemitizam relativno malo osećao, jevrejska nacionalna manjina bila je zvanično priznata. Ona je imala svoje poslanike u Narodnoj skupštini (Dijeti), a bila joj je obezbeđena i školska autonomija postojanjem posebnog jevrejskog odeljenja u Ministarstvu prosvete u Rigi. Jezička borba je bila ovde oštrija nego u Litvaniji, s obzirom na to da su se pored dva jevrejska jezika upotrebljavala još i dva strana jezika (ruski i nemački) i službeni letonski jezik. U većini jevrejskih osnovnih škola nastava se odvijala na jidišu ili hebrejskom jeziku. Riga se razvila u važan jevrejski kulturni centar: imala je razvijenu jevrejsku štampu, pozorište, velik broj intelektualaca i industrijalaca, kao i jevrejske političke partije.

U Estoniji, maloj baltičkoj zemlji od milion stanovnika, jevrejska manjina od 5.000 uljudi dobila je široku autonomiju svojih opština i škola. Ona je u Talinu (Revalu) imala posebni kulturni savet koji je rešavao sva njena pitanja.

Među državama čije su teritorije bile uvećane po završetku svetskog rata, Rumunija je ostvarila najznačajnije teritorijalno povećanje, pošto su joj mirovnim ugovorima bile dodeljene Bukovina, Transilvanija i Besarabija. U ovim prostranim oblastima Jevreji su bili mnogobrojni, tako da je jevrejsko stanovništvo u novoj kraljevini Rumuniji brojalo gotovo milion duša. Rumunija je Jevrejima oduvek bila maćeha. Iako je potpisala ugovore o manjinama koji su je obavezivali da Jevrejima obezbedi jednakost u pravima, rumunski se rukovodioci nikada nisu mogli odlučiti na ispunjavanje tih obaveza. 1922. godine, vlada Bratianua, nazvana liberalnom, ponovo je zauzela antisemitski stav i organizujući „narodne manifestacije" pokušala da međunarodne ugovore protumači na štetu Jevreja, sa ciljem da ih liši njihovih prava. Krvoločni antisemiti, pripadnici stranke profesora Kuze, bili su u mogućnosti da više godina nekažnjeno terorišu jevrejsko stanovništvo. Po čitavoj zemlji su vršeni pogromi. U velikim gradovima, Bukureštu, Jašiju, Černautiju i Kluju, studenti su se isticali svojim oštrim antijevrejskim stavom. Policija se nije u to mešala, i kada je prefekt u Jašiju pokušao da spreči pogrom, bio je ubijen od strane jednog studenta antisemite (Kodreanu). Optužen, pa oslobođen, Kodreanu je postao šef razularene omladine (1925. g.), a zatim osnovao „Gvozdenu gardu" koja je sistematski terorisala Jevreje. Ova situacija izazvala je snažne proteste u Evropi i Americi. U 1928. godini, dolaskom na vlast seljačke partije Manjua, red i zakonitost bili su po prvi put uspostavljeni u ovoj zemlji nasilja i ugnjetavanja.

U Mađarskoj, situacija Jevreja nije bila ništa bolja. Jevrejsko stanovništvo ove zemlje, nekad mnogobrojno, bilo je umanjeno gubitkom teritorije posle poraza u svetskom ratu. Ogorčenje mađarskog naroda, pobeđenog i obespravljenog, bilo je upravljeno protiv 450.000 Jevreja koji su živeli u toj zemlji. Učešće nekolicine Jevreja u komunističkoj vladi koja je pet meseci bila na vlasti, od marta do jula 1919. godine, i u kojoj je Bela Kun bio jedan od članova, poslužiilo je kao izgovor za otpočinjanje reakcionarnog terora koji je naišao iza komunističkog režima, a skupo su ga platili mađarski Jevreji. Za vreme diktature admirala Hortija, bivši oficir Hojoš organizovao je bande nazvane „probuđeni Mađari", koji su krstarili zemljom napadajući Jevreje, paleći njihove kuće i dižući u vazduh sinagoge. Kao u Poljskoj i Rumuniji, mađarski studenti su zahtevali zavođenje numerus klauzusa (ograničenje broja studenata Jevreja koji se mogu upisati u škole) i maltretirali svoje kolege Jevreje, izbacujući ih iz laboratorija i slušaonica. Protesti Društva naroda ostajali su bez rezultata. Najzad, terorisani mađarski Jevreji sami su se odrekli prava koja su im mirovnim ugovorima bila zajamčena, odričući se u isto vreme svake mogućnosti obraćanja Društvu naroda.

Od svih novoformiranih država, Čehoslovačka, koju je vodio Masarik, najskrupuloznije je primenjivala manjinski statut. Ali u ovoj zemlji, koja je brojala 350.000 Jevreja, samo se polovina deklarisala da pripada jevrejskoj nacionalnoj manjini, dok su se pripadnici druge polovine izjasnili kao Česi, Nemci ili Mađari jevrejske veroispovesti.

U Jugoslaviji (70.000 Jevreja), Bugarskoj (50.000) i Grčkoj (75.000) malo-pomalo obrazovale su se jevrejske nacionalne manjine u kojima je dominirao sefardski elemenat (naročito u Solunu). U umanjenoj Turskoj, koju je Kemal-paša nacionalno probudio i upotrebom sile evropeizirao, Jevreji su se odrekli manjinskih prava koja su im bila zajamčena ugovorima. Ovo odricanje je od njih zahtevala nacionalistička vlada u zamenu za obećanje da će im biti data politička prava.

Što se tiče jevrejskog stanovništva u Rusiji, ono je bilo znatno umanjeno otcepljenjem baltičkih zemalja, Poljske i Besarahije. Dva i po miliona Jevreja ostalo je u Sovjetskom Savezu gde se učršćivalo novo društveno uređenje sa Lenjinom na čelu. Jednakost u pravima jevrejskog stanovništva ovde je bila ostvarena u svim oblastima političkog i društvenog života. Antisemitizam se to strogo kažnjavao. Novi se poredak pokazao težak za jevrejske mase, ali ne zbog nacionalističke mržnje, nego zato što su ove mase po svojoj socijalnoj strukturi najvećim delom pripadate srednjoj neproduktivnoj klasi (veliki i mali trgovci, zanatlije sa sopstvenim radnjama, predstavnici slobodnih profesija) protiv koje se upravo borio sovjetski poredak. Vlada je podsticala jevrejske mase da ss orijentišu prema industriji ili poljoprivredi; sinovi starih buržuja su se proletarizovali i zapošljavali u fabrikama ukoliko se nisu posvećivali zemljoradnji (na Krimu, u pojedinim delovima Ukrajine ili na Amuru); na kineskoj granici sovjetska vlada stvorila je jevrejsku republiku Birobidžan sa prilično ograničenom teritorijom.

Kulturni život Jevreja u Rusiji bio je dugo vremena dirigovan od strane „Jevrejske sekcije" koju su osnovali jidišisti, pristalice komunističkog poretka. Jezičku autonomiju oni su ograničili na modernizovani jidiš. Pri univerzitetima u Moskvi, Kijevu i Minsku bile su osnovane katedre za jevrejske nauke. Štampa, književnost i pozorište na jidišu razvijali su se neobično brzo. Nasuprot tome, cionizam i hebrejski jezik, pod sumnjom da služe ciljevima engleskih imperijalista, bili su zabranjeni. Zbog svega toga ruski su Jevreji bili odvojeni od svetskog jevrejstva.

Sasvim drugim pravcem posla je Nemačka u prvim godinama posle svršetka svetskog rata. Posle svoga poraza, ona je postala demokratska republika, u kojoj su 600.000 Jevreja uživali jednaka prava kao i svi ostali građani. Nacrt ustava Nemačke Republike („Vajmarski ustav"} izradio je demokrata, Jevrejin Hugo Projs. Veliki broj obrazovanih Jevreja zauzimao je položaje u državnoj upravi, a bilo je i ministara Jevreja. Jedan od njih, Valter Ratenau, upravljao je nemačkom spoljnom politikom u prvim godinama nove Republike; međutim, reakcionarni antisemiti nisu mogli podneti da se Jevrejin nalazi među upravljačima Nemačke, pa su na njihov podstrek zločinci ubili Ratenaua (1922). To je bio prvi znak novog antisemitskog pokreta. Međutim, bilo je potrebno da prođe deset godina da bi mračne sile došle do pobede. Demokratska republika borila se za svoj opstanak, a mnogi su još, kako u Nemačkoj tako i u inostranstvu, verovali da ova zemlja sa visokom kulturom neće pasti kao žrtva najcrnje reakcije. Ali reakcija je ipak trijumfovala, i to na najstrašniji način.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License