50 Sefardi U Severnoj Africi

48. GLAVA

SEFARDI U SEVERNOJ AFRICI (ALŽIR, TUNIS, MAROKO, TRIPOLITANIJA, EGIPAT) — FALAŠI (ABISINIJA)
Kolonijalna ekspanzija Evrope u druge delove sveta bila je signal za buđenje starih sefardskih kolonija u severnoj Africi, koje su bile utonule u duboku učmalost. Četiri veka bilo je proteklo od vremena kada su se Jevreji izgnani iz Španije i Portugalije iskrcali na afričku ili azijsku obalu. Oni su se nastanili u muslimanskim zemljama: Alžiru, Tunisu, Maroku; u Egiptu su zatekli prastare jevrejske opštine; u samoj Turskoj narod i vlasti su ih dobro primili.

Ali u ovim krajevima, osobito u severnoj Africi, njihov status ih je stavljao u podređen položaj u odnosu na muhamedance. Oni su bili stranci, ponekad pod zaštitom vladara, često zlostavljani od lokalnih vlasti, uvek ugrožavani prolomima fanatizma. Zatvoreni u posebne zapuštene gradske četvrti, bili su obavezni da nose odela koja ih razlikuju od ostalih, da ponizno pozdravljaju muslimane, bilo im je zabranjeno da jašu konje, morali su da plaćaju ogromne poreze ne samo državnoj upravi nego i njenim funkcionerima. Beda u arapskim zemljama bila je velika, a među Jevrejima još veća, jer su državne i lokalne vlasti često nasilno oduzimale dobar deo imovine trgovaca, ukoliko ih pljačkaške rulje, ubijajući ih i zlostavljajući, nisu već prethodno opljačkale.

U ovoj bedi i ponižavanju intelektualni nivo sefardskih masa je opadao; bili su silom prilika izolovani od svoje evropske braće.

Prvi zraci evropske civilizacije prodrli su u ovaj mrak tek sa francuskim osvajanjem Alžira, 1830. Otada su francuske vlasti mogle da štite proganjane alžirske Jevreje, koji su se borili da steknu državljanstvo i prava francuskih građana, dok Arapi tome uopšte nisu težili. Francuska vlada dala je mnogim Jevrejima francusko državljanstvo, ali uvek samo na posebnu molbu. Međutim, ministar pravde Adolf Kremije, i sam Jevrejin, težeći da u svim zemljama olakša život svoje nesrećne braće, uspeo je 1870. godine da sprovede zakon kojim je svim alžirskim Jevrejima dato francusko državljanstvo. Na taj način oni su dobili prava koja još nije imalo arapsko stanovništvo neprijateljski raspoloženo prema tuđinskoj vlasti. Jevrejska omladina školovala se u novim školama, koje je Alijansa osnovala u glavnim gradovima Alžira. Nastavu su držali na francuskom jeziku jevrejski profesori iz Pariza, koji su se starali o tome da svoje sefardske učenike asimiliraju evropskom, a poglavito francuskom duhu.

Arapsko stanovništvo gledalo je sa zavišću na Jevreje, koji su do juče bili ugnjetavani, a sada su se približili osvajačima i uživaju puna građanska prava. Fanatični muslimanski agitatori koje su podržavali hrišćanski trgovci, naročito španski i italijanski, izvlačili su korist iz ove okolnosti, da bi u Alžiru pokrenuli antijevrejski pokret. Dok je u Parizu bila u jeku antisemitska kampanja izazvana Drajfusovorn aferom, u okruzima Alžira, Orana i Konstantina napadaju Jevreje (1898—1899). Docnije, ovi neredi se stišavaju, ali s vremena na vreme dolazi do izgreda.

Međutim, za sto godina, od 1830, jevrejsko stanovništvo Alžira poraslo je od 30.000 na 80.000 duša. U Tunisu, gde je 1881. osnovan francuski protektorat, Jevrejima su priznata ista prava kakva su imali i muslimani domoroci, bez privilegije kolektivnog francuskog državljanstva. Stare jevrejske generacije tuniskih gradova (Tunis, Bizerta, Gabes, Sfaks) sačuvale su orijentalski karakter. Omladina, podučavana u školama Alijanse, brzo je usvajala modernu kulturu i težila bilo francuskoj naturalizaciji, bilo emigraciji u Palestinu. Jevrejsko stanovništvo Tunisa brojalo je 1914. godine oko 100.000 duša. Treba spomenuti opštinu na ostrvu Djerba, kolevku antičke jevrejske tradicije.

Brojno najznačajnija je bila opština u Maroku, gde je do početka XX veka položaj Jevreja takođe vrlo nesiguran. Jevrejske četvrti u Fezu, Marakešu, Kazablanki i Rabatu bile su strogo izolovane. Jevreji su tu stanovali pod najgorim uslovima, nezaštićeni zbog svog posebnog statusa domiciliranih stranaca. Teorijski, oni su bili sultanovi gosti, ali Maroko je u toku čitavog XIX veka i sve do 1912. godine bio plen anarhije i ratova između sultana i pretendenata na presto. Ako su neke jevrejske porodice i uspele da neko vreme budu u dobrim odnosima sa vlašću, masa je bila prepuštena milosti kaida, paša i pobunjeničkih vođa, i morala je da se odrekne jednog dela svojih oskudnih sredstava da bi stekla bezbednost koja je u stvari bila samo prividna. Ponekad, kada su se krici žrtava suviše daleko čuli, strani diplomati sa sedištem u Tangeru iznosili su to u javnost i zvanična mesta su se stavljala u pokret. Ipak, Alijansa je dve godine posle svog osnivanja počela da otvara škole, 1862. u Tetuanu, 1864. u Tangeru. Ona posreduje kod vlada i, docnije, zajedno sa Englesko-jevrejskim udruženjem (Anglo-Jewish Association) iz Londona postiže poboljšanje sudbine Jevreja.

Ali spas je došao tek 1912, kada Maroko prelazi pod protektorat Francuske i Španije. Izvesni muslimanski elementi, da bi ispitali stav nove uprave priredili su u Fezu pravi pogrom. To je bio poslednji događaj te vrste. Od 250.000 Jevreja Maroka, više od 200.000 nalazilo se u francuskoj zoni, oko 10.000 u Tangeru, a ostatak u španskoj zoni. Istorijski, među Jevrejima Maroka možemo razlikovati one koji su se onamo vratili posle izgona iz Španije, i one koji nikada nisu napuštali tlo Afrike. Jevreji Tetuana i Tangera su sačuvali španska prezimena i španski jezik. A Jevreji iz unutrašnjosti Maroka, naročito sa juga, govorili su arapski i čak stekli, u planinskim predelima, mnogo crta berberske civilizacije. Danas se ove razliike gube. Pod uticajem škola Alijanse, kojih je bilo po čitavoj zemlji, poznavanje i upotreba francuskog jezika postaju sve opštiji; istovremeno cionizam obnavlja u svim sredinama hebrejsku kulturu i jevrejsku svest. Potomci starih sefarada iz Španije, bolje prilagođeni evropskoj kulturi, prvi su se koristili ekonomskim napretkom nastalim pod Protektoratom. Iz njihovih je redova čak potekao izvestan broj emigranata koji su stvorili dobre egzistencije u Južnoj i Srednjoj Americi. Status Jevreja je isti kao status Marokanaca druge zone, štićenika sultana, ali bez prava na vršenje javnih funkcija u muslimanskoj državnoj administraciji. Internacionalnim statutom Tangera iz 1925. godine stvoreno je predstavništvo jevrejskih opština u okviru jedne zakonodavne skupštine, što znači demokratski sistem sa većom autonomijom nego u ostalom delu Maroka.

Odnosi između Jevreja i muslimana su srdačni i miroljubivi; samo ponekad su ih remetili izgredi, izazvani od zainteresovnih agitatora.

Italija je, takođe 1912. godine, priključila svojim afričkim posedima Tripolitaniju sa antičkom Kirenajkom, koje je oduzela od Turske. Na taj su način još 30.000 Jevreja afričkog kontinenta dobili mogućnost da uđu u sferu evropske civilizacije. Isto kao Jevreji u Tunisu, i oni su sačuvali opštinsku samoupravu u Tripolisu, Bengaziju itd. Kad su Italijani okupirali Eritreju, na granici Abisinije, privuklo je na sebe pažnju jevrejsko-etiopsko pleme Falaha, koje je još od starina sačuvalo mnoge netaknute religiozne tradicije judaizma. Jevrejski istraživač i orijentalista Fajtlović, boravio je u Abisiniji od 1904. do 1908, i o Falasima objavio da je ovo veliko pleme, koje broji 50.000 ljudi, izloženo propagandi hrišćanskih misionara koji žele da ga preobrate. U Francuskoj i Italiji obrazovani su jevrejski komiteti da bi se očuvali ovi ostaci antičkog Izraela („Pro Falachas"). U Eritreji je osnovana verska učiteljska škola, gde su Falasi dobijali odgovarajuće obrazovanje, kako bi oni sami popunili učiteljske kadrove. U prestonici Abisinije, Adis-Abebi, otvorena je 1923. škola za decu Falaha, u kojoj predaju njihovi sunarodnici koji su dobili evropsko obrazovanje.

Jevrejska kolonija u Egiptu je koncentrisana uglavnom u Kairu i Aleksandriji. Engleski protektorat, koji je 1882. obuhvatio i Egipat, uveo je ovu zemlju, kolevku antičkog judaizma, u tok evropske civilizacije. Danas, jevrejska kolonija u Egiptu broji oko 100.000 duša. Opštinski život je ovde vrlo živ: cvetaju škole, bolnice, socijalne ustanove.3

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License