48 Velika Emigracija Amerika I Palestina

46. GLAVA

VELIKA EMIGRACIJA: AMERIKA I PALESTINA
Za iseljenike iz Rusije bila su otvorena dva puta: široki prema Americi i uski prema Palestini. U Americi su Jevreji živeli gotovo otkako je taj kontinent otkriven i otvoren za evropske useljenike. Postoji predanje da je one godine kada su Jevreji izgnani iz Španije (1492) izvestan broj marana pratio Kolumba na njegovom pronalazačkom putu. Zatim, sefardski Jevreji i marani naselili su se u Centralnoj i Južnoj Americi: u Meksiku, Peru-u i Brazilu, ali ih je Inkvizicija i onde progonila i spaljivala na lomači. Iz Južne Amerike žrtve su bežale u holandske i engleske posede u Severnoj Americi, gde su se mogli vratiti jevrejstvu. U XVII veku već je postojala jevrejska naseobina u Novom Amsterdamu, sadašnjem Njujorku. Posle toga se mnogo sefarada nastanilo po drugim gradovima Severne Amerike. U doba kada su se severnoameričke kolonije pobunile protiv Engleske i započele rat za nezavisnost (1775), u toj zemlji je već postojala i kolonija aškenaskih Jevreja iz Nemačke i Poljske. Bogatiji među Jevrejima Severne Amerike pomagali su Vašingtonovu borbu protiv Britanaca, i kada se prvih trinaest država ujedinilo pod vodstvom Đorđa Vašingtona, izdata je čuvena „Deklaracija" (1776) koja je sadržavala i tačku kojom su svim građanima obezbeđena jednaka prava, bez obzira na njihovu veru i rasu; njom je obećano da neće biti lišen građanskih prava ko veruje u postojanje boga. Na taj način je nova američka država, Republika Sjedinjenih Država, proglasila jevrejsku emancipaciju petnaest godina pre francuske revolucije.

U toku XIX veka useljavanje Jevreja u Sjedinjene Države stalno je raslo, a useljenici su većinom bili aškenazi. Trgovci iz Nemačke i Austrije poslovali su sa uspehom i mnogi su se obogatili. Posle njih su došli poljski i ruski Jevreji, kojih je u početku bilo malo. Do 1880. u Sjedinjenim Državama nije bilo više od četvrt miliona Jevreja. Veliki talas useljavanja počeo je tek 1881—1882, posle prvih pogroma u Rusiji, kada je na hiljade porodica iz Rusije, Poljske, Galicije i Rumunije krenulo za Ameriku. Struja useljavanja bivala je iz godine u godinu sve jača i godišnji broj useljenika, koji je u početku iznosio do trideset hiljada, dostizao je kasnije cifru od blizu sto hiljada. Tako je, u razdoblju od trideset i pet godina, pre svetskog rata (prvog, prim. red.) Amerika postala jedan od velikih centara jevrejskog naroda sa oko tri miliona duša. Postepeno su stvarani i manji centri u Kanadi i Argentini. U Argentini je čuveni jevrejski filantrop baron Moric Hirš kupio velike površine zemljišta (1892), na kojem je osnovao velike poljoprivredne naseobine. Izvestan broj jevrejskih iseljenika iz Rusije pošao je čak u daleku Južnu Afriku.

Ovaj jevrejski centar u Novom svetu rodio se u bolu i muci. Desetinama godina su velike lađe prevozile preko Atlantskog okeana jevrejske emigrante koji su se nadali da će u slobodnoj Republici naći bolju sreću od one koju su imali u zemljama gde su njihovi preci živeli kroz više generacija. Mnogi su našli ono što su tražili, ali je za ogromnu većinu početak bio veoma težak. Posle iskrcavanja mnogi siromašni emigranti morali su da se prihvate najtežih poslova u fabrikama ili drugde, ili pak da se bave torbarenjem i drugim skromnim zanimanjima. Mnogi su uspeli da radom postignu bolju sudbinu. Za one što su kasnije dolazili početak je bio lakši, jer su mnogi od njih već imali u Americi rođake i prijatelje čiji je položaj bio sređen. U Njujorku i drugim velikim gradovima useljenici su nastojali da žive na okupu u istoj četvrti, imali su svoje klubove čiji su članovi bili poreklom iz iste zemlje, stvorili su zajednice sa sinagogama, školama i dobrotvornim ustanovama. Radničke mase su se postepeno organizovale u sindikate, a pod imenom "Radnički krug" stvorena je posebna organizacija, neka vrsta prijateljskog društva za uzajamno pomaganje članova. Useljenici su međusobno govorili jidiš kao u staroj domovini i čitali jidiš novine. U Njujorku su veliki jidiš-dnevnici „Die Jiddische Gazetten", „Jiddisches Tageblatt" i socijalistički list „Vonvarts" imali veliki tiraž. U Americi su se pojavili publicisti i pisci izvanrednih sposobnosti, a novinari kao Abe Kahan i A. Lesin, pesnici kao Moriš Rozenfeld i književnici kao Jakob Gordin, stekli su veliku popularnost. Razvila se i jevrejska naučna književnost na engleskom. Prva jevrejska enciklopedija objavljena je u dvanaest tomova u Njujorku, u godinama 1901. do 1905.

Istovremeno sa velikim pokretom iseljavanja u Ameriku, ruski Jevreji su činili napore da organizuju iseljavanje i u drugom pravcu, u nadi da će to značiti izbavljenje iz galuta. Izvestan broj intelektualaca među ruskim Jevrejima, duboko potreseni pogromima 1881— 1882. i razočarani u svojim nadama da će se rešenje jevrejskog problema naći u zemljama u kojima žive, došli su do zaključka da je jedino rešenje jevrejskog problema u „povratku kući" — u iseljavanju u Palestinu. Staru mesijansku ideju izrazili su na nov način M. L. Lilienblum, stari reformista, i dr Leo Pinsker iz Odese, koji je godine 1882. objavio svoju čuvenu brošuru „Autoemancipacija". Jedan krug intelektualaca, većinom studenata, koji je kasnije bio poznat pod imenom „Bilu" (prva slova reci „Bet Jaakov lhu vnelha" — što znači „Deco Jakovljeva, dižimo se i pođimo"), rešio je da se nastani u Erec Jisraelu, da se bavi zemljoradnjom i da pokaže ostalim Jevrejima kako se stvaraju jevrejske zemljoradničke kolonije. Oduševljenje prvih kolonista bilo je ogromno, ali je rezultat u poređenju sa njihovim velikim nacionalnim programom bio veoma slab. Uz velike teškoće, u razdoblju od preko dvadeset godina, stvoreno je oko trideset jevrejskih kolonija (Rišon Lecion, Hedera, Roš Pina i druge) sa nekoliko hiljada duša. Sredstva su dali grupa „Hoveve Cion" (Prijatelji Ciona) iz Rusije i baron Edmond Ročild iz Pariza. Turska vlada se protivila useljavanju Jevreja u Palestinu i pravila je razne smetnje. Ovo, međutim, nije zadržalo vatrene „Prijatelje Ciona" koje je ponela ideja o obnovi istorijskog zavičaja jevrejskog naroda. Broj jevrejskih stanovnika znatno je porastao u gradovima Palestine, naročito u Jerusalimu, Jafi, Halfi, Tiberijasu i Safedu. Pored starih pobožnih Jevreja, koji su dolazili u ove gradove da u njima provedu svoje poslednje godine, da plaču na zidinama Hrama i da budu sahranjeni u Svetoj zemlji, bilo je i drugih koji su dolazili da uklone ruševine i ožive mrtvu zemlju. Međutim, mnogi „Prijatelji Ciona" shvatili su da sama kolonizacija u okvirima u kojima su je oni vršili neće rešiti problem celog jevrejskog naroda. Po mišljenju velikog jevrejskog publiciste Ahad Haama (Ašer Gincberg) Palestina može postati samo duhovni centar jevrejske kulture i ponovo oživelog hebrejskog jezika, centar koji će vršiti veliki uticaj na Jevreje u ostalom svetu.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License