45 Borba Za Gradanska Prava I Druga Emancipacija

43. GLAVA

BORBA ZA GRAĐANSKA PRAVA I DRUGA EMANCIPACIJA
Uskoro pošto su vlade Nemačke i Austrije oduzele jevrejskom stanovništvu ono malo građanskih prava koja su mu bila data za vreme Napoleona, jevrejska inteligencija ovih zemalja započela je novu borbu za jednaka prava i za emancipaciju. Vođ ove borbe bio je Gabriel Riser, advokat iz Hamburga, koji je postao zaštitnik svojih jednovernika, „nemačkih građana izraelitske vere", kako su Riser, Filipson i drugi javni radnici u Nemačkoj nazivali svoju jevrejsku braću, da bi time porekli postojanje Jevreja kao posebnog naroda. Riser, sjajan novinar i govornik, neumorno je isticao kako nemačka vlada treba da Jevrejima prizna građanska prava, pošto oni nemaju sopstvenu zemlju, pa prema tome i ne sačinjavaju poseban narod; oni su, po Riseru, samo grupa građana koja se od ostalih razlikuje samo po veri, a i ta vera treba da bude reformisana.

Svi su ti argumenti ostali bez dejstva sve dok martovska revolucija 1848. godine nije potresla stari režim u Nemačkoj. Među revolucionarima koje su pruski vojnici ubili na ulicama Berlina bilo je i nekoliko Jevreja. I sam Riser je postao jedan od vođa pokreta za oslobođenje i bio izabran za potpredsednika prvog nemačkog parlamenta koji se sastao u Frankfurtu. Na zasedanjima ovog parlamenta Riser je podigao svoj glas u korist emancipacije Jevreja i u velikoj meri treba pripisati njegovim nastojanjima što su ustavi Pruske i drugih nemačkih zemalja usvojili osnovno načelo kojim se svim građanima, bez obzira na veru, priznaju jednaka građanska prava. No, ovo načelo nije odmah primenjivano u praksi. U početku, vlade nisu uvažavale ustavno načelo o jednakim pravima za sve građane. Za Jevreje nisu postojala ograničenja u pogledu prava boravka po celoj zemlji ili u pogledu prava da se bave trgovinom i industrijom, ali još uvek nisu imali pristupa u državnu službu. Tek mnogo kasnije (1869—1871), posle ujedinjenja mnogobrojnih nemačkih država u Nemačku carevinu, novi ustav je svim građanima priznao jednakost u pravima koja se postepeno i ostvarivala; pola miliona Jevreja postali su punopravni građani zahvaljujući ovoj drugoj emancipaciji.

Revolucija od 1848. godine donela je i u Austriji proglašenje ravnopravnosti, ali samo na papiru. Vlada se nije mogla odlučiti da odjednom omogući emancipaciju milionu i po Jevreja gusto naseljenih u Češkoj, Galiciji i Mađarskoj, gde su dotad bili smatrani strancima. Kada su car Franja Josip I i njegova vlada prebrodili udarac revolucije, Jevreji su ponovo lišeni najosnovnijih građanskih prava; nije im bilo dopušteno da se iz jedne oblasti presele u drugu, a oni koji nisu mogli da plaćaju visoke takse bili su prisiljeni da napuste Beč. Međutim, kada je kasnije reakcionarna vlada pretrpela poraz u ratu sa Pruskom i Italijom, ponovo je uspostavljen liberalni ustav. U novom ustavu Austro-Ugarske iz 1867. godine potvrđeno je načelo da su svi građani pred zakonom jednaki; ukinuta su ograničenja u pogledu prava na boravak, na posedovanje zemlje i na izbor slobodnih profesija. Na hiljade je jevrejske dece nagrnulo u škole i na univerzitete u želji da postanu inženjeri, advokati i lekari. Jevreji su birani u austrijski parlament (Reichsrat) i zemaljske skupštine Galicije i Mađarske. Mladi naraštaj se brzo asimilovao matičnom stanovništvu: Nemcima (u užoj Austriji), Mađarima (u Mađarskoj) i Poljacima (u Galiciji), Međutim, ortodoksni Jevreji sa svojim hasidima i rabinima u Galiciji, i velikim akademijama i rabinima u Mađarskoj, ostali su i dalje čvrsti u svojoj pobožnosti.

U Nemačkoj je ulaženje Jevreja u hrišćansko društvo i nemački kulturni život bilo još izrazitije. Mešoviti brakovi postali su česta pojava, a u slobodnim profesijama jevrejski lekari, advokati, inženjeri, pisci, profesori i novinari igrali su sve veću ulogu. Mnogi su se proslavili, kao Bertold Auerbah u književnosti, Ferdinand Lasail i Karl Marks u socijalističkom pokretu, Eduard Lasker u politici, i čitava plejada istraživača u raznim granama nauke. Na polju jevrejske nauke došlo je takođe do značajnog razvoja. Veliki istoričar Hajnrih Hirš-Grec napisao je u jedanaest tomova svoju monumentalnu istoriju jevrejskog naroda (1853—1876). Grec je ponovo oživeo jevrejsku prošlost od tri hiljade godina, izneo duhovnu snagu naroda u razdobljima progona i izazvao za nju divljenje svih onih koji su čitali ovo njegovo delo. U mnogome treba pripisati uticaju Greca što je jevrejski nacionalist Mozes Hes napisao svoje uzbudljivo delo o problemima sa kojima se suočava jevrejski narod. On je digao glas protiv asimilacije, pokreta koji je poricao i samo postojanje jevrejskog naroda, i u svojoj knjizi „Rim i Jerusalim" zahtevao da se uz pomoć jevrejskih dobrotvora izvede jevrejska kolonizacija u Erec Jisraelu i ponovo uspostavi Palestina kao jevrejski zavičaj. On se sa pravom može smatrati prvim čovekom koji je iz sredine gde je asimilacija bila u jeku, našao put ka jevrejskom nacionalizmu i cionizmu.

U ovom periodu druge emancipacije, Jevrejima su priznata građanska prava i u drugim zemljama zapadne Evrope.

U Italiji, gde je ranije besneo papski režim, revolucija 1848. godine unela je bolju atmosferu u jevrejski geto. Posle duge i teške borbe za oslobođenje, mnogobrojne italijanske kraljevine ujedinile su se u jednu državu. Vojska Viktora Emanuela II osvojila je Rim koji je dotada pripadao papi i proglasila ga prestonicom ujedinjene italijanske kraljevine (1870). Stanovnici geta, koji su stotinama godina bili u njemu prisilno izolovani, izašli su iz svog zatvora i nastanili se po raznim krajevima grada. Sam papa povukao se sa svojim kaluđerima i sveštenicima u jedan kutak Rima (Vatikan).

U Engleskoj je do emancipacije Jevreja došlo na drugi način. Bankari i bogati trgovci Londona i mnogih drugih gradova već su dugo imali gotovo sva građanska prava: bilo im je dopušteno da se ma gde nastane i bave svojim poslovima. Međutim, nisu imali politička prava: nisu mogli postati narodni poslanici, poslanici gradskih skupština i advokati, niti su mogli biti sudije ili državni činovnici, jer je zakon zahtevao da svaki narodni poslanik ili državni činovnik prilikom preuzimanja dužnosti položi zakletvu recima: „Kunem se čašću hrišćanina". Očevidno, nijedan Jevrejin nije mogao da položi takvu zakletvu. Dugo se u parlamentu raspravljalo o tome da li bi Jevreji mogli biti oslobođeni obaveze polaganja zakletve čija je sadržina protivna njihovoj verskoj savesti. Konzervativni elementi u parlamentu protivili su se tome da se u pogledu Jevreja učini izuzetak. Više puta je londonski Siti izabrao za svog poslanika nekog člana porodice Ročild, ali zbog ove zakletve oni nisu mogli da zauzmu svoje mesto u parlamentu. Gotovo trideset godina je trajala borba za pravo Jevreja da budu narodni poslanici, dok nije najzad godine 1858. izmenjen stari zakon o polaganju zakletve koji je sadržavao spomenutu klauzulu i engleskim Jevrejima omogućeno da postanu narodni poslanici u Donjem domu. Otad su se mnogi Jevreji proslavili svojom službom engleskoj državi kao sudije i visoki upravni činovnici, a često su građani Londona birali Jevreje za svoje gradonačelnike. Benjamin Dizraeli (Lord Bikonsfild), koji je pokršten u ranom detinjstvu, bio je jedno vreme predsednik engleske vlade i uživao poverenje i prijateljstvo kraljice Viktorije. Iako je pripadao konzervativnoj stranci, bio je ponosan na svoje jevrejsko poreklo i učinio je velike usluge jevrejskom stanovništvu mnogih zemalja. Bio je i darovit pisac i u nekim svojim istorijskim romanima („David Alroj", „Tankred") uzeo je jevrejske ličnosti za svoje junake. Jedan od pripadnika anglo-jevrejske zajednice koji se proslavio u ovom periodu, bio je ser Mozes Montefiore, koji je mnoge godine svog života posvetio pomaganju Jevreja u zemljama istočne Evrope i Bliskog istoka.

U Francuskoj, gde je emancipacija već poodavno bila ostvarena, Jevreji su već sredinom XIX veka mogli da rade i na oslobođenju svoje braće u drugim zemljama. Vođ francuskih Jevreja i glava jevrejske konzistorije u Parizu bio je Adolf Kremije (Cremieux) koji je dvaput zauzimao položaj ministra pravde u francuskoj vladi (1848—1870). On se često koristio svojim uticajem da bi pomogao Jevrejima i drugim zemljama. Godine 1860. Kremije i neki njegovi prijatelji osnovali su u Francuskoj Opštu jevrejsku alijansu (Alliance Israelite Universelle2), čiji je program bio da pomaže Jevrejima u postizanju jednakih građanskih prava u onim zemljama u kojima ih još nisu imali i da im pruži zaštitu od proganjanja u onim zemljama u kojima su bili ugroženi. Gotovo u samom početku svog postojanja Alijansa je intervenisala u korist jevrejskog stanovništva u tada novouspostavljenoj državi Rumuniji, koja je bila stvorena iz dve turske oblasti, Moldavije i Vlaške (1859). U ovim pokrajinama jevrejsko stanovništvo — pretežno iseljenici iz Ukrajine — je bilo gusto naseljeno, živelo u gradovima i selima, trgovalo sa seljacima i uzimalo u zakup zemlju bogatih zemljoposednika. I ovde, kao i u susednoj Rusiji, Jevrejima su bila uskraćena građanska prava i vlasti su ih zlostavljale. Kada su pokrajine ujedinjene u novu kraljevinu, postavljalo se pitanje unošenja načela jednakosti u pravima za Jevreje u novi ustav. Novi kralj Karlo Hoencolern kolebao se između dve struje: jedne koja je bila naklonjena Jevrejima i druge koja je prema njima bila neprijateljski raspoložena. Na sam dan kada se u rumunskom .parlamentu raspravljalo jevrejsko pitanje, došlo je do pogroma na ulicama Bukurešta. Jevreji su bili premlaćeni, a nova sinagoga je bila porušena (1866). Do sličnog pogroma došlo je i u Jašiju, gde su Jevreji bili najgušće nastanjeni. Kremije je u to vreme upravo bio u Bukureštu i zahvaljujući njegovom uticaju pogromi su obustavljeni. Ali Jevrejima nisu priznata građanska prava i nad njima je i dalje vršeno nasilje. Kasnije je došlo do još nekoliko pogroma (1870—1873). Alijansa je intervenisala, a Francuska i druge zemlje preduzele su i diplomatske korake u interesu Jevreja. Rumunska vlada nije mogla da ignoriše ove korake i obećala je da će zaštititi Jevreje. Međutim, neprijateljstvo prema Jevrejima nikad nije prestalo i rumunska vlada se uvek ugledala na svog istočnog suseda, Rusku carevinu, čiju je antijevrejsku politiku oponašala.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License