41 Veliki Centar U Poljskoj U Doba Njegovog Prosperiteta

39. GLAVA

VELIKI CENTAR U POLJSKOJ U DOBA NJEGOVOG PROSPERITETA (do sredine XVII veka)
Iz srednjovekovnih jevrejskih zajednica u Poljskoj nastao je u XVI veku najveći aškenaski centar u istočnoj Evropi, koji je zauzeo mesto ranijeg sefardskog centra u španiji. Gradovi Poljske i Litvanije bili su gusto naseljeni Jevrejima, koji su se i dalje useljavali iz Nemačke i drugih zemalja. Poljski kraljevi su tada lepo postupali sa Jevrejima. Sigismund I (1506—1548) im je dozvolio da se bave ne samo trgovinom i zanatima, već i poljoprivredom. Bilo im je dopušteno da obrađuju državnu i veleposedničku zemlju. Bogatiji među njima bili su i ubirači carina i poreza. Davali su i novčane zajmove plemstvu. Kao ranije u Španiji, neki su se Jevreji i ovde istakli u državnoj finansijskoj administraciji i koristili svojim uticajem da zaštite svoju braću. Jedan bogati Jevrejin iz Briska, Mihael Jezofović, bio je na čelu Ureda prihoda kralja Sigismunda, a kralj mu je dao i titulu „starešine" (poglavara) jevrejske zajednice u Litvaniji. Bilo je sličnih starešina i u drugim krajevima zemlje (Krakov). Kada su opštinska veća većih gradova, dajući izraza raspoloženju hrišćanskog stanovništva, počela da se prema Jevrejima odnose neprijateljski, kralj je Jevrejima pružio zaštitu. Zbog jednog neopravdanog napada na Jevreje u Krakovu kralj Sigismund je odredio tešku kaznu gradskoj opštini i primorao je da pruži jamstvo da u gradu više neće doći do pogroma. Kralj je veoma cenio ulogu koju su Jevreji imali u privredi, a kada je jednom čuo da se Jevreji Litvanije pripremaju na odlazak u Palestinu, uznemirio se i tražio je od njih da ne napuste Poljsku (1540).

Njegov naslednik, Sigismund II Avgust, sledio je politiku svog oca, ali je za vreme njegove vladavine počela u Poljskoj da dejstvuje katolička reakcija. Jezuiti su osnovali ogranak svog reda koji je širio klevete, slične onima u Španiji, da Jevreji ubijaju hrišćansku decu. Jednom prilikom stradala su tri Jevrejina zbog takve klevete, pa je kralj izdao naredbu kojom je zabranio slična klevetanja. Jedan od naslednika Sigismunda II, Stefan Batori, izdao je 1576. naredbu kojom se hrišćanima, ako bi lažno optužili Jevreje za ritualno ubistvo, pretilo istom kaznom kakva bi zadesila Jevrejina da je u istini bio kriv. Kasnije je u Poljskoj znatno porastao uticaj jezuita i sveštenstva uopšte. Sveštenici su u školama učili decu da Jevreje i njihovu veru moraju mrzeti. U većim gradovima, kao na primer u Krakovu, Poznanju, Vilni, katolički đaci su često napadali Jevreje i tukli ih. Da bi se oslobodili ovih napada, Jevreji su s vremena na vreme bili primorani da čine poklone ili plaćaju naročite namete upraviteljima škola. Ipak, mada okružene tolikim neprijateljima, jevrejske opštine u Poljskoj bile su u to vreme dovoljno snažne da se odupru sitnim progonima, jer su bile autonomne i dobro organizovane. Svaka opština je imala svoj savet, kanal, koji je vodio brigu o svim vidovima života jevrejske zajednice, otprilike onako kako je gradska opština upravljala gradom. Takvi saveti su postojali u svim većim gradovima. Manja jevrejska naselja su bila povezana sa najbližom opštinom. članovi saveta birani su jednom godišnje, po pravilu o poluprazničnim danima Pesaha. Savet se sastojao od više starešina (rošim), tutora (gabajim), sudija (dajanim) i nekoliko svetovnih lica iz viših slojeva (tuvim). Članovi kahala su među sobom delili funkcije, kao na primer skupljanje poreza za vladu i opštinu, upravljanje sinagogama, školama, ješivama, rukovođenje dobrotvornim delatnostima, kao i opšti nadzor nad članovima u pogledu poštovanja jevrejskih i državnih propisa. Rabini su odlučivali u pitanjima verskog životi i u saradnji sa dajanima rešavali sva pitanja pravne prirode. Sva ova pravila i rabinske odluke koji su se bazirali na propisima jevrejske vere, u celosti su izloženi u ,,Turim"-u i „Šulhan Aruh"-u. Postojao je i prizivni sud kojem su stranke mogle da podnose žalbe, a koji je rešavao i sporove između opština. To je bio takozvani „Bet Din Gadol" („Veliki sud pravde"), čiji su članovi bili rabini i predstavnici većih opština, a koji se sastajao na redovno zasedanje jednom ili dvaput godišnje za vreme godišnjih ili polugodišnjih sajmova u velikim gradovima. Takvo sastajalište bio je i sajam u Lublinu, gde su se okupljali rabini i starešine iz ćele Poljske i Litvanije.

Tokom vremena ovi sastanci su postali redovni i primili su karakter skupština ili veća, vaadim, na kojima su predstavnici opština razmatrali sva važnija pitanja koja su se ticala jevrejskog stanovništva u zemlji i donosili „Pravila" (Takanot) čija je primena bila obavezna. Bila su dva takva veća — jedno za Poljsku a drugo za Litvaniju. Poljsko veće se zvalo „Vaad Arba Aracot" — veće četiriju zemalja, četiriju glavnih delova Poljske: Velike Poljske (Poznanj), Male Poljske (Krakov), Podolije-Galicije (Lavov) i Volinije (Ostrog ili Ludomir). Litvanski vaad se zvao Vaad glavnih opština, a ove su bile Brisk, Grodno, Pinsk, Vilna i Sluck. Ovi skupovi su bili pravi jevrejski parlamenti ili zakonodavne skupštine koje su donosile zakone za sve jevrejske opštine u zemlji. Poljska vlada je blagonaklono gledala na ove skupštine u čijoj je nadležnosti bilo i ubiranje poreza od jevrejskog stanovništva. Vaadim su postojali i funkcionisali u Poljskoj i Litvaniji oko dve stotine godina — do sredine XVIII veka. Vaadim su vodili naročitu brigu o nastavi u školama i akademijama gde su se izučavali Tora i Talmud. Jedan jevrejski istoričar XVII veka (Natan Hanover) ovim rečima opisuje jevrejske škole u Poljskoj: ,,Ni u jednoj zemlji ne izučava se Tora toliko koliko u Poljskoj. Svaka opština ima svoju ješivu čiji upravitelj (Roš Ješiva) dobija dovoljnu platu, tako da svu svoju pažnju i vreme može da posveti radu. I učenici dobivaju materijalnu potporu iz opštinskih fondova. Svakom starijem učeniku dodeljena su dva mlađa koje on mora da podučava u Gemari popraćenoj Rašijevim komentarima i dodacima (tosafot) i da ih vežba u pilpulu (talmudistička dijalektika). Stariji učenik i dodeljeni mu mlađi đaci obično se hrane u kućama bogatijih, članova opštine. Jedva da ima jevrejskih kuća u kojima bar jedan član nije dobar poznavalac Tore: domaćin, njegov sin, zet ili bar neki učenik iz ješive. Često se događa da se svi članovi domaćinstva bave naukom. Upravitelj ješive ima pomoćnika ili jednog služitelja, čija je naročita dužnost da obilazi niže škole i brine se za uredan dolazak dece. Jednom nedeljno, obično četvrtkom, svi đaci idu naročitom nadzorniku (gabaj) koji ih ispituje o svemu što su naučili tokom nedelje. Ako neki dečak ne zna pravilno da odgovori, nadzornik ga predaje služitelju (samas) da ga telesno kazni, što se, pored toga što je bolno, smatra i sramotom i što ima za cilj da ga ubuduće učini marljivijim. Petkom učenike obično ispituje sam upravitelj ješive. Učenici stoga osećaju strah i uče sa postojanom marljivošću, pa je tako cela zemlja ispunjena poznavanjem Tore."

Najveći rabini tog vremena živeli su u Poljskoj. Tako je u Lublinu živeo čuveni Rašal (rabin Šlomo Lurija), koji je sastavio novi komentar Talmuda. Remo (rabin Moše Iserlis) iz Krakova pisao je dodatke „Šulhan Aruhu". Drugi veliki poljski rabini, kao što su bili Maharam i Maharša, izdali su objašnjenja Talmuda i pisali odgovore na svakovrsna pitanja koja su im u vezi sa praktičnom primenom zakona upućivana iz raznih zemalja. Međutim, osim rabinske književnosti nije bilo nijedne grane opšteg znanja za koju bi postojalo interesovanje kod jevrejskog stanovništva Poljske. Filozofija i druge nauke smatrane su jeresom i kad je jednom prilikom bilo potrebno odbiti optužbe hrišćanskih učenjaka protiv judaizma, tu dužnost je uzeo na sebe jedan karaitski Jevrejin, Isak iz Trokija, koji je u svojoj knjizi „Hizuk Emuna" (Jačanje vere) oštro kritikovao Novi zavet.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License