39 Sefardi U Turskoj I Drugim Zemljama

37. GLAVA

SEFARDI U TURSKOJ I DRUGIM ZEMLJAMA
Sefardi — Jevreji proterani iz Španije i Portugalije — nastanili su se u raznim zemljama. Većina ih je otišla u Tursku, u muslimansku zemlju koja se baš u to vreme stvarala na ruševinama Vizantijske carevine. Godine 1453. Turci su osvojili glavni grad Vizantije, Carigrad. Uskoro podle toga turski sultani su zavladali Balkanskim poluostrvom. Od samog početka oni su bili blagonakloni prema jevrejskom stanovništvu. Španski izgnanici, koji su toliko okrutnosti pretrpeli od fanatičnih hrišćana, krenuli su u masama u Tursku, u nadi da će im odnosi sa muslimanima biti bolji od odnosa koje su imali sa hrišćanima. Obrazovani španski Jevreji obavljali su velike trgovačke poslove u primorskim gradovima Carigradu i Solunu. Trgovali su sa prekomorskim zemljama, a bavili su se i zanatima i proizvodnjom, naročito baruta i vatrenog oružja za tursku vojsku. Priča se da je sultan Bajazit, koji je naredio da se vrata Turske širom otvore za jevrejske useljenike iz španije, ovako izneo svoje mišljenje o proterivanju Jevreja iz Španije: ,;Kako je glup Ferdinand Španjolski koji je (izgonom Jevreja osiromašio svoju vlastitu zemlju, a obogatio našu."

Ubrzo posle proterivanja Jevreja, počeli su da se iseljavaju i mnogi marani koji su bili ostali u Španiji i Portugaliji sve dok uslovi opstanka nisu postali nepodnošljivi. U Turskoj su ponovo postali članovi jevrejskih zajednica, pa su sefardske opštine u Carigradu, Solunu, Jedrenu i drugim gradovima Balkanskog poluostrva znatno porasle tokom prve polovine XVI veka. U glavnom gradu je živelo oko trideset hiljada Jevreja koji su podigli četrdeset i četiri sinagoge. Sefardi su se podelili u grupe prema kraju odnosno gradu svog porekla i tako su organizovali svoje opštine (zemljaci — pojava koja se ponovila nekoliko stotina godina kasnije kod jevrejskih useljenika u Engleskoj i Americi). Tako su postojale kastilska, aragonska, portugalska, toledska, kordovska i barcelonska opština i mnoge druge. Među sobom su govorili španski ili portugalski, ali su ubacivali i poneke hebrejske reci, pa je tako nastao ladino, jezik kojim sefardski Jevreji na Balkanu i u Aziji govore još i danas. Pored ovih velikih sefardskih opština bilo je u ovim gradovima i manjih opština koje su sačinjavali domorodački Jevreji (iz vremena Vizantije) i aškenaski Jevreji koji su pridolazili iz Nemačke.

Za vreme prvih sultana sa Jevrejima se u moćnoj turskoj državi postupalo liberalno. Sultani su imali svoje lične lekare i diplomate Jevreje, od kojih se jedan naročito istakao. To je bio Josef Nasi, bogat maran, bankar, koji je sa svojom porodicom izbegao iz Portugalije i bavio se u Carigradu krupnim poslovima. Sultan Sulejman je visoko cenio njegove sposobnosti kao finansijskog stručnjaka, pa je tako Josef Nasi imao priličnog uticaja na državnu upravu. U raznim prilikama koristio se tim svojim uticajem da kod hrišćanskih vladara drugih zemalja interveniše u korist svoje proganjane braće. Selim II, sin i naslednik Sulejmanov, bio je prijatelj Josefa Nasija, pa ga je, kada je postao sultan, imenovao za šefa diplomatske službe. Za stečene zasluge sultan je Nasiju podario titulu vojvode i poklonio mu imanje koje je obuhvatalo celo ostrvo Naksos u Jegejskom moru. Na taj način je Naši postao vojvoda od Naksosa. Zajedno sa velikim vezirom on je vodio inostranu politiku Turske. Ambasadori hrišćanskih država u Carigradu pregovarali su sa njim o svojim poslovima sa Turskom, pa je tako često imao prilike da vladama koje su bile neprijateljski raspoložene prema Jevrejima — španska, mletačka i druge — zameri zbog položaja Jevreja u njihovim zemljama. Poljski kralj i drugi vladari su mu pisali laskava pisma nadajući se da će preko njega obezbediti tursku pomoć u ratovima koje su tada vodili. Posle smrti sultana Selima Naši se povukao iz politike, a ostatak života proveo je okružen jevrejskim učenjacima koje je pomagao. Umro je 1579. godine. Ovaj period karakteriše obnavljanje jevrejske zajednice u Palestini, koja je do 1517. bila pod vlašću egipatskih sultana, a tada pala pod tursku vlast. U Palestini se u to vreme naselio velik broj Jevreja koji su napustiti Španiju i lutali po svetu. U opustošenom Jerusalimu, Safedu, Tiberijasu i Hebronu, gde je dotad živeo samo neznatan broj jevrejskih .porodica usred mnoštva Arapa, izrasle su opštine sefardskih Jevreja sa sinagogama, ješivama i rabinima. Palestina je odjednom postala velik jevrejski centar, a palestinski rabini su čak sanjati o tome da ponovo uspostave Sanhedrin koji bi redigovao verske propise za sve jevrejske zajednice u dijaspori. Grad Safed je tada bio najveće središte rabina, medu kojima se naročito pročuo Josif Karo, kompilator „Šulhan aruha". Karo je najpre napisao opširan komentar uz staru zbirku zakona „Turim" (nazvan „Bet Josef"), a posle je iz toga izradio „Šulhan aruh" („postavljena trpeza", tj. knjiga pristupačna svima). Ova knjiga je imala ista četiri poglavlja kao „Jurim", ali je pisana u popularnijem stilu i sadržavala je sve propise i običaje koji su se nagomilali u jevrejskom životu od talmudskih dana do tog vremena. „Šulhan aruh" je prvi put objavljen 1564. godine u Veneciji, a u jevrejskim krugovima je dobro primljen. Kasnije, kada se za nekog reklo da živi po „Šulhan aruhu", to je značilo da živi po propisima i običajima koji nalažu vršenje dobročinstava i izbegavanje grešnosti.

Tadašnji rabini mnogo su pažnje posvećivali izučavanju kabale. „Zohar", štampan u Italiji 1559. godine, postao je sveta knjiga, neka vrsta mistične „biblije". Mnogi rabini su pisali komentare uz „Zohar" i u svakoj njegovoj reci otkrivali ,,božanske tajne". U Safedu se pojavio veliki kabalist Isak Lurija, poznat pod skraćenim imenom Ari. Lurija je živeo svetačkim životom i obilazio sa svojim učenicima „svete grobove", naročito grob Rabi Šimona ben Johaja, navodnog autora „Zohara", da bi se onde molio. Jedna od glavnih tema njihovog razmišljanja bio je „kralj mesija čiji se dolazak mogao očekivati svakog trenutka". Oni su verovati da Jevreji mogu strogom pobožnošću i razmišljanjima o budućem životu približiti dan dolaska mesije. Pobožni Jevreji moraju takođe često da poste, da oplakuju razorenje hrama, da muče svoje telo i da budu sahranjeni sa „Žoharom" i kabalističkim knjigama. Ari, koji je umro relativno mlad 1572. godine, ostavio je za sobom grupu sledbenika (Hajim Vital i drugi) koji su stvoriti sistem praktične kabale. Oni su uneli mnoge mistične elemente u jevrejsku veru i u izvesnom smislu bili prethodnici mesijanskog pokreta Sabataja Cevija.

Ideja o dolasku mesije i nada vezana za nju prerasle su u strasnu žudnju posle proterivanja iz Španije. Sefardi koji su se pod vođstvom Isaka Abravanela nastanili u Italiji, tešili su se nadom da je kraj dijaspore (galuta) blizu. I sam Abravanel je napisao nekoliko knjiga („Ješuot Mešiho" i druge) u kojima je na osnovu Knjige Danijela i raznih vremenskih proračuna dokazivao kako će do oslobođenja Jevreja od edomskog jarma (imenom Edom nazivan je hrišćanski svet) doći u skoroj budućnosti. Godine 1524. u Italiji je ponikao jedan mesijanski pokret: neki David Reubeni, Jevrejin iz Azije, došao je u Veneciju i Rim i počeo da pregovara sa papom o oslobođenju Svete zemlje od Turaka uz pomoć jevrejskih vojnika. Reubeniju je u izvođenju njegovih planova pomagao neki Molho, mladi maran koji je pobegao iz Portugalije i, posle višegodišnjeg lutanja po Turskoj i Palestini, dospeo u Rim. I on je razgovarao sa papom o planu oslobođenja Palestine od muslimana. Takav predlog podneo je čak i nemačkom caru Karlu V, ali su ga tada, kao marana koji je otpao od hrišćanstva, uhapsili i podvrgli istrazi inkvizicije. Mladi sanjar je osuđen na smrt i spaljen na lomači 1532. godine u Mantovi. David Reubeni je u Španiji bačen u tamnicu, pa je tako okončan mesijanski pokret među italijanskim Jevrejima.

Posle tih događaja za Jevreje u Italiji nastala su teška vremena. Rimska crkva je tada vodila očajničku borbu sa luteranskom reformacijom u Nemačkoj, pa je katolička reakcija na protestantski pokret teško pogodila i italijanske Jevreje, koji su dotad živeli još uvek nekako spokojnije nego Jevreji po drugim zemljama. Jevreji u Rimu i u drugim oblastima pod papskom vladavinom bili su proganjani — zatvorili su ih u geto i naredili im da na odelu nose žuti znak. Kada je jedna štamparija u Veneciji izdala celokupni Talmud, inkvizitori su u njemu otkrili izraze koji su po njihovom mišljenju bili uvredljivi za hrišćanstvo, pa su naredili da se spale svi primerci pronađeni u jevrejskim kućama. U Rimu su takođe pokupljene sve jevrejske knjige i spaljene na javnom trgu (1553). Žakon o odvajanju Jevreja od ostalog stanovništva vrlo je strogo primenjivan ne samo u Rimu već i u trgovačkom gradu Veneciji. Stanovnici geta bili su primoravani da svake subote u katoličkim crkvama slušaju propovedi misionara čija je dužnost bila da objasne niskost jevrejske i svetost hrišćanske vere. Naimenovani su nadzornici koji su pazili na to da prisutni ne zaspu ili zapuše uši kako ne bi čuli propovedi. Nisu bili retki slučajevi da su jevrejska deca silom odvođena u razne „Domus Conversorum" (domovi preobraćenih) gde su pokrštavana. Marani koji su pobegli iz Španije ili Portugalije i došli u Italiju da bi mogli da se vrate veri svojih predaka, predati su inkviziciji i spaljeni.

Tokom prve polovine XVII veka naročito se povećala emigracija marana iz Portugalije. Razgranate i uporno špijuniranje agenata Inkvizicije postalo je nepodnošljivo. Čak i kad se porodica nekog marana skrivala u podrumu da bi održala seder uoči Pesaha, službenici inkvizicije bi je nalazili i odvlačili sve koje bi tu zatekli, muškarce, žene i decu, a neminovna posledica toga bila je spaljivanje, tj. smrt bez krvoprolića, kako su to inkvizitori nazivali. Nije dakle čudo što su Jevreji bežali iz Portugalije kad god im je to bilo moguće.

Ža marane je glavno utočište bio Amsterdam u Holandiji. Krajem XVI veka Holandija se i sama oslobodila španske vlasti i pružila je gostoprimstvo izbeglicama iz Španije i Portugalije. U Amsterdamu je postepeno izrasla velika jevrejska zajednica sa sinagogama, rabinima (hahamim), hebrejskom štamparijom i mnogim drugim kulturnim ustanovama. Jedan od rabina amsterdamske opštine bio je čuveni Manase ben Israel, koji je pisao verska i filozofska dela na tri jezika, na španskom, hebrejskom i latinskom. Najpoznatije njegovo delo je „Nišmat Haim", mešavina filozofije i kabale. U to vreme su u Amsterdamu živeli i veliki jevrejski mislioci Urijel Dakosta i Baruh Spinoza. Urijel Dakosta je bio učeni maran iz Portugalije koji se vratio jevrejskoj veri, ali više nije mogao da pomiri svoja shvatanja sa strogim poštovanjem verskih propisa što su sputavali Jevreje na svakom koraku, pa je napisao vrlo smelu kritičku knjigu „O tradiciji" i u njoj napao rabine i talmudiste kojima je pripisivao da su naslednici nekadašnjih fariseja. Zbog toga su amsterdamski rabini izrekli „herem" protiv Dakoste. Posle toga se Dakosta pokajao i, radi pomirenja sa rabinima, primio je na sebe tešku kaznu — pristao je da legne na prag sinagoge kako bi članovi opštine gazili po njemu pri ulaženju u sinagogu i izlaženju iz nje. Pomirenje mu ipak nije donelo duševni mir, pa je počinio samoubistvo godine 1640. Čuveni filozof Baruh Spinoza (umro 1677) bio je takođe izopšten iz amsterdamske opštine, zbog toga što nije prisustvovao bogosluženjima i nije živeo po propisima jevrejske vere. Njegovo filozofsko delo, dato u dvema knjigama, „Teološko-politička rasprava" i „Etika", proslavilo ga je u čitavom civilizovanom svetu. Zbog njegove panteističke koncepcije o bogu i svetu i hrišćani su ga smatrali jeretikom.

U Holandiji su se Jevreji bavili prekomorskom trgovinom, naročito sa Amerikom. Ova trgovina ih je dovela u vezu sa Engleskom, koja je u to vreme već imala kolonije u Novom svetu. Od izgnanstva 1290. godine Jevreji nisu dobijali dozvolu da se nastane u Engleskoj. Međutim, posle revolucije 1649. godine amsterdamski Jevreji su uputili Kromvelu delegaciju sa Manase ben Israelom na čelu, koji je izdejstvovao odobrenje da se jevrejski trgovci mogu nastaniti i trgovati u Engleskoj. Tokom druge polovine XVII veka u Londonu i u više drugih gradova stvorene su jevrejske sefardske opštine. Dolaskom aškenaza iz Nemačke i Poljske jevrejska zajednica u Engleskoj je još više narasla.

Još mnogo ranije nego u Engleskoj, obnovila se sefardska zajednica u Francuskoj, gde Jevreji nisu smeli da žive otkako su u srednjem veku odatle bili izgnani. U XVI veku izvestan broj portugalskih marana dobio je odobrenje od francuskih kraljeva da se mogu nastaniti u južnoj Francuskoj, u Bordou. Oni su skrivali svoju želju da ponovo postanu Jevreji, a zvali su ih „neohrišćani" ili „Portugalci". Smatrali su ih dobrim katolicima i isprva je ostalo nezapaženo da su vršili jevrejske obrede. Kada je mnogo godina kasnije to ipak otkriveno, kraljevi su smatrali da ne bi bilo korisno prognati ih, jer su njihove široke poslovne veze igrale važnu ulogu u trgovačkom životu gradova kao što su bili Bordo, Marsej i drugi na južnoj obali Francuske. Stoga nisu bili proterani iz svojih gradova, a kasnije im je dopušteno da i zvanično obrazuju svoje opštine. U XVII veku Francuska je osvojila od Nemačke provinciju Alzas sa mnogobrojnim jevrejskim stanovništvom. Tako je ova "katolička zemlja, koja je nekada želela da se oslobodi „jevrejske profanacije", stekla brojno jevrejsko stanovništvo. U Francuskoj se tako stvorilo novo „jevrejsko pitanje" koje je rešeno tek posle revolucije 1789. godine.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License