38 Zivot I Obicaji Jevreja U Srednjem Veku

36. GLAVA

ŽIVOT I OBIČAJI JEVREJA U SREDNJEM VEKU
Tokom srednjeg veka i do kraja XV stoleća, u unutrašnjem životu jevrejskih opština uspostavio se više-manje ustaljen red. Navike i običaji nisu u svim pojedinostima bili svugde jednaki, ali se uglavnom može reći da su Jevreji, gde god su se nalazili, živeli svojim sopstvenim životom prilagođavajući svoje nacionalne i duhovne potrebe ustavima života koji se odvijao oko njih.

Ovaj proces prilagođavanja imao je uticaja pre svega na jezik. Rasuti po mnogim zemljama, Jevreji nisu mogli da sačuvaju zajednički jezik. U Nemačkoj, a kasnije i u Poljskoj, Jevreji su govorili nemački, u Španiji španski, u Italiji italijanski, u Francuskoj francuski. Ali su oni u te jezike unosili mnoge reči iz hebrejskog, jezika svojih molitava i verskih običaja, svojih škola (ješivot) i svoje književnosti. Na ovaj se način razvio izvestan broj narečja, koja su se tokom vremena svela na dva glavna jezika: nemačko-jevrejski i špansko-jevrejski. Prvi se širio među „aškenazima", tj. Jevrejima u Nemačkoj, Austriji i Poljskoj, i zvao se „lašon aškenazi", a kasnije „jidiš", dok se drugi jezik, kojim su uglavnom govorili španski Jevreji, „sefardi", zvao „ladino", što znači ,,latinski", pošto je i sam španski jezik ogranak latinskog. Književni sastavi su i pored toga većinom pisani na hebrejskom jeziku, ali su se postepeno počela pojavljivati i dela na govornim jezicima, namenjena naročito ženama i neobrazovanim muškarcima koji nisu dovoljno razumevali hebrejski. Ova dela su obično pisana hebrejskim pismom, pa je tako govorni jezik hebreizovan. Kasnije su aškenazi ovu vrstu literarnog jezika nazvali „ivri-tajč". Na ovaj način Jevreji su iz hebrejskog i iz govornih jezika sredine u kojoj su živeli izgradili svoj sopstveni jezik koji im je pomogao da se održe kao zajednica i odbrane od utapanja u svet što ih je okruživao.

„Jevrejsku ulicu" ili „jevrejsku četvrt", kasnije nazvanu „geto", odvajao je zid od ostalog sveta. Međutim, Jevreji se nisu grupisali u posebne ulice samo zbog pritiska spolja. Kao članovi jedne te iste porodice — opkoljene stranim, prema njima neprijateljski raspoloženim svetom — osećali su potrebu da žive u zajednici, u tesnom kontaktu sa svojim sinagogama, svojim ješivama, svojim rabinima i drugim vođima opštine. Često su jevrejske ulice na oba svoja kraja imale kapije koje su se zatvarale, pa su se Jevreji povlačili iza tih kapija ili iza zidova kojima je geto ograđivan da bi se zaštitili od napada neprijateljske sredine. Na ovaj način su Jevreji više puta izbegli pogrome. U samom Rimu, u gradu papa, uveče bi policija zatvarala kapije geta i nikom nije bilo dopušteno da posle toga uđe u geto ili da izađe iz njega.

U centru jevrejske četvrti nalazila se „sinagoga", ,,šul". U običnom narodnom jeziku ova je reč imala dva značenja: bogomolja i škola u kojoj se podučavaju deca, naročito siromašna. Ovakve su se škole kasnije zvale i ,;talmud-tora". Opštinski rabin ili neki drugi učeni član opštine održavao bi odraslima posle službe božje talmudistička predavanja. U većim opštinama bilo je posebnih škola za decu („hadarim") i „ješivot" za mladiće. U hadarim su dečaci učili čitati na hebrejskom, zatim su učili Mojsijevih pet knjiga sa komentarom Rašija i Vavilonski Talmud (takođe sa Rašijevim komentarom). Dečaci iznad trinaest godina učili su u ješivi Talmud sa svim komentarima. U ješivama su se retko predavale opšte nauke, prirodopis, matematika i strani jezici. Aškenazi su „profane" nauke smatrali zabranjenima. Devojke nisu imale gotovo nikakve naobrazbe; kod kuće su ih podučavali u molitvama i čitanju hebrejskog. Bilo je ipak devojaka i žena koje su i bez pohađanja škole mnogo učile i čitale na hebrejskom, jidišu i ladinu.

U domaćem i porodičnom životu žena je imala ravnopravan položaj sa mužem. U evropskim zemljama poligamija je potpuno iščezla, naročito posle herema rabina Geršona iz Majnca. Mladenci su sklapali brak uz pomoć posrednika (,,šadhen"). Mladoženja je mogao da vidi nevestu pre venčanja, ali se o ljubavi nije otvoreno govorilo. Kao i u stara vremena, roditelji su se brinuli da njihova deca sklope brak između petnaest i osamnaest godina starosti i izdržavali su mladi bračni par još nekoliko godina dok se ne bi osposobio za samostalan život. Zanimanje Jevreja toga vremena su nam već poznata: oni su se retko bavili trgovinom na veliko, češće sitnom trgovinom, zanatima i sitnim bankarstvom. Bilo je i zaposlenja vezanih za život opštine, kao što su rabini, dajanim, melamdim, šohetim, hazanim (kantori), koji su primali platu od opštine ili od imućnih ljudi. U početku je služba rabina bila počasna i besplatna, ali se u kasnijim teškim vremenima nametnula potreba da opština izdržava verske službenike koji nisu imali drugog prihoda.

Jevrejska opština („kehila") predstavljala je jako uporište koje je u svim zemljama dijaspore štitilo pojedine razasute grupe jevrejskog naroda. Jevrejin, koji je bio proganjan i mučen i koga su isključili iz hrišćanskog društva, video je u kehili svoju malu kraljevinu. Tu je on bio član svoje zajednice, živeo prema svojim zakonima pod vođstvom rabina, dajana i starešina koje je sam birao; bio je svestan da njegova opština predstavlja kariku u lancu sličnih zajednica u drugim gradovima i drugim zemljama i da sve one zajedno sačinjavaju jevrejski narod. Kehila je bila i snažan instrument socijalne zaštite. Siromašni Jevrejin se oslanjao na opštinu, koja nije dopuštala da on propadne kad bi naišla beda. Svaka je opština imala svog poverenika za socijalnu pomoć (gabaj cedaka) koji je prikupljao priloge za siromahe. Ljudima koji su nekad videli bolje dane a stideli su se da prose, pomagalo se diskretno, a njihova imena nisu unošena u opštinske spiskove lica koja primaju pomoć. U većim gradovima bilo je više udruženja (hevra) koja su pružala materijalnu i moralnu pomoć, kao na primer udruženje za davanje zajmova, udruženje za posećivanje bolesnih koje je bolesnicima obezbeđivalo lekove i hranu, ili udruženje „talmud-tora", koje je izdržavalo škole za decu čiji roditelji nisu bili u mogućnosti da za njih plaćaju školarinu, kao i mnoge druge organizacije. Opštinska organizacija se naročito razvila u Poljskoj, koja je kasnije postala veliki jevrejski centar u Evropi.

Iz mnoštva knjiga o moralu — od kojih su za potrebe širih slojeva sa hebrejskog originala mnoge prevedene na jidiš (Orhot Cadikim, Sefer Hasidim Katan, Menorat Hamaor) — saznaje se koje su bile ideje o svetu i čovečanstvu što su ih jevrejske mase primile od svojih duhovnih vođa. Poštenje i pravednost bili su najviše isticane vrline.

Knjige o moralu te tog vremena sadrže mnoge mudre izreke, kao na primer ove: „Čovek je pametan dok teži da uveća svoje znanje, ali postaje glupak čim uobrazi da zna sve." „Jednog mudrog čoveka su upitali koga najviše voli; odgovorio je: volim onog koji mi je učinio uslugu, ali još više onog kome sam je ja učinio."

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License