37 Prva Naselja U Poljskoj

35. GLAVA

PRVA NASELJA U POLJSKOJ
Bežeći iz Nemačke, Jevreji su se sklanjali u najbliže krajeve susedne Poljske. Međutim, znatan broj Jevreja preselio se u slovenske zemlje — u Češku (Prag) i Poljsku — već za vreme prvog krstaškog rata. U granicama Velikopoljske nailazimo na jevrejska naselja u Kališu, Gnjeznu, Poznanju i drugim mestima već u XIII veku. Godine 1264. veliki vojvoda Boleslav od Kališa izdao je statut o položaju Jevreja u njegovoj zemlji, iz koje se vidi da je očekivao da će mu dolazak Jevreja doneti zamašne koristi. Očekivao je da će Jevreji uneti u zemlju znatnu količinu novca i tako ojačati novčani promet njegove kneževine, da će mu plaćati velike poreze i davati pozajmice državnoj blagajni i narodu uopšte, a takođe da će se baviti trgovinom i time seljaku i građaninu stvoriti mogućnost privređivanja. Zbog svega toga Boleslav je Jevrejima obezbedio punu slobodu u radu i u upravljanju njihovim opštinama. Obećao im je zaštitu od eventualnih napada i zabranio podizanje lažnih optužbi protiv njih. Ukoliko nije bilo šest svedoka, tri Jevrejina i tri hrišćanina, nije se protiv Jevreja mogao pokrenuti postupak zbog ritualnog ubistva.

Katolički kler, okupljen 1265. godine na zboru u šleskom gradu BresLavi, digao je glas protiv sloboda i privilegija koje je Boleslav dao jevrejskom stanovništvu. Zbor je izglasao rezoluciju kojom se tvrdilo da će stvaranje novih jevrejskih naselja u Poljskoj nanositi veliku štetu katoličkoj veri, zbog čega treba Jevreje odvojiti od ostalog stanovništva, smestiti ih u ograđene četvrti i prisiliti na nošenje posebnih odela. Međutim, napori katoličkih kaluđera da obeleže Jevreje, nisu imali uticaja na poljske kneževe, koji su ih štitili jer su iz njih izvlačili veliku ekonomsku korist.

Broj Jevreja u Poljskoj naročito je porastao za vreme kralja Kazimira Velikog (1333— 1370), pod čijom je vladavinom Poljska ujedinjena i postala snažna država. On je Nemcima i nemačkim Jevrejima dopuštao da se nasele u njegovoj zemlji, jer je želeo da uz njihovu pomoć razvije trgovinu i industriju, pa su i zakoni koje je donosio bili povoljni za jevrejsko stanovništvo naseljeno po čitavoj Poljskoj. Upravo u to vreme, neposredno posle haranja „crne smrti", u njegovu državu se doselio velik broj Jevreja iz Nemačke. Pored onih u Velikopoljskoj (Kališ i Poznanj), jevrejske opštine su osnovane u glavnom gradu Krakovu, u Lavovu i po drugim većim mestima. Legenda kaže, da je Kazimir bio zaljubljen u jednu Jevrejku, po imenu Ester, kći nekog krojača, pa je zato bio tako prijateljski raspoložen prema Jevrejima. Međutim, pravi razlog verovatno leži u ekonomskim prilikama zemlje. Poljska je bila gotovo samo agrarna zemlja koja ne bi mogla da opstane bez zanatlijskog i trgovačkog staleža, a Jevreji došljaci, koji su bili mahom zanatlije i trgovci, doprinosili su stvaranju tih staleža. Krajem XIV veka Poljska i susedna Litvanija stvorile su uniju udajom poljske princeze Jadvige za litvanskog princa Jagela (1386). Kada je stupio na presto Poljske, Jagelo je poverio upravu Litvanije svom rođaku velikom vojvodi Vitoldu, koji je kao i on bio prijateljski raspoložen prema Jevrejima. Odobrio im je da ostanu u svojim gradovima Brisku, Grodnu i Trokiu, da stiču zemlju i da se bez ikakvih ograničenja bave trgovinom i zanatima. Pozvao je karaitske Jevreje sa Krima i obezbedio im naročite povlastice. Tako je položaj Jevreja u Litvaniji bio još povoljniji nego u Poljskoj. Međutim, fanatični sveštenici su i ovde pokušali da izazovu nemire. Za vreme vladavine Jagela u Poznanju su Jevreji optuženi da su iz crkve ukrali sveti hleb (hostiju) i bacili ga u jednu jamu. Rabin i trinaest vodećih članova opštine uhapšeni su i spaljeni (1399). Na podsticaj nekih sveštenika došlo je 1406. godine do pogroma u Krakovu. Poljski kralj Kazimir IV (1447—1492) nastojao je da zaštiti Jevreje, pa je morao da vodi tešku borbu sa biskupima i kardinalom Olešnickim, koji su uporno huškali mase protiv jevrejskog stanovništva. Posle Kazimirove smrti, njegov sin Aleksandar pao je pod uticaj fanatičnog sveštenstva i proterao Jevreje iz cele Litvanije (1495). On je bez sumnje želeo da pođe stopama pobožnog španskog kralja Ferdinanda koji je tri godine ranije proterao Jevreje iz Španije. Nešto kasnije je to požalio i pozvao Jevreje da se vrate. Tako su pri kraju srednjeg veka stvoreni novi jevrejski centri u Poljskoj i Litvaniji, a kada su se ove dve zemlje ujedinile u jednu državu, ova je postala najveći jevrejski centar u Evropi, kakav je ranije bio u Španiji, Nemačkoj i Francuskoj.

Samo u jednoj velikoj zemlji istočne Evrope, u Moskovskoj Rusiji, nije u to vreme bilo Jevreja. Veliki moskovski knezovi bojali su se stranaca uopšte, a naročito Jevreja. Njihov strah se uvećao posle dolaska u Novgorod jednog litvanskog Jevrejina iz Kijeva, nekog Zaharije, praćenog od nekoliko njegovih jednovernika iz Litvanije. Zaharija je uspeo da više tamošnjih kaluđera prevede u jevrejsku veru. Ovi pojevrejčeni kaluđeri otišli su u Moskvu i započeli misionarski pokret (1480). Stvorena je nova sekta čiji su se pripadnici nazivali „jevrejistima". Tadašnji moskovski veliki knez Ivan III naredio je da se vođi sekte uhapse i spale na lomači (1504). Kasnije, kada je car Ivan IV Grozni osvojio od Poljaka grad Polock na granici Bele Rusije, naredio je da se svi Jevreji zajedno sa ženama i decom udave u Dvini. Život je pošteđen samo onima koji su se pokrstili (1563). U toku sledeće dve stotine godina nijednom Jevrejinu nije bilo dopušteno da se nastani u Rusiji. Takvo je stanje trajalo do kraja XVIII veka, kada su Bela Rusija, Litvanija, Ukrajina i razni delovi Poljske, gde je živelo oko milion Jevreja, ušli u sastav velike ruske carevine.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License