30 Jevreji U Carevini Karla Velikog I Njegovih Naslednika

28. GLAVA

JEVREJI U CAREVINI KARLA VELIKOG I NJEGOVIH NASLEDNIKA (Od VIII do XI veka)
Tokom druge polovine VIII veka franačkom kralju Karlu Velikom uspelo je da pod svojom vlašću ujedini zemlje centralne Evrope, podrazumevajući i Italiju, i tako osnuje novo zapadno carstvo. Rimski papa je lično krunisao Karla Velikog i dao mu titulu cara. Biskupi su imali veliki uticaj na carsku upravu, ali je svetovna vlast Karla Velikog ipak bila dovoljno jaka da spreči nasilno pokrštavanje Jevreja. Za vlade Karla Velikog u trima ujedinjenim zemljama, tj. u Francuskoj, Nemačkoj i Italiji, poboljšao se položaj Jevreja. Bilo je bogatih jevrejskih trgovaca koji su održavali razgranate trgovačke veze između tih zemalja i trgovačkih centara Azije i Afrike, Vavilonije, Palestine i Egipta, gde je cvetao arapski kalifat. Poznato je iz pričanja tadašnjih arapskih trgovaca, da su jevrejski trgovci nosili svoju robu iz Francuske u Vaviloniju i donosili u Francusku robu sa Dalekog Istoka. Na ovaj je način jevrejski narod, razdeljen i razasut, svojim trgovačkim poslovima pomagao da se novi svet poveže sa starim, Evropa sa Azijom.

U međuvremenu rasle su jevrejske naseobine u Evropi i stvoren je znatan broj većih i manjih opština (kehila). Qpštine su uživale izvesnu autonomiju. Na čelu opštine stajao je državni službenik koji je nosio titulu Magister Judeorum i čija je dužnost bila da brani građanska prava i trgovačke interese Jevreja. I sam car Luj Pobožni, sin Karla Velikog, štitio je Jevreje od neprijateljstva katoličkog klera. Lionski biskup Agobard vodio je oštru antijevrejsku kampanju, putovao je po zemlji i držao propovedi po manastirima, a pisao je i knjige u kojima je pokušavao da dokaže kako Jevreji predstavljaju opasnost za hrišćane, jer stara „prokleta sinagoga" može da zavede „čistu mladu crkvu". Iako je bio pobožan sin crkve, Luj nije dopustio da propovedi biskupa nanesu štete jevrejskim stanovnicima njegove carevine.

Luj Pobožni je pred svoju smrt podelio carevinu između svoja tri sina. Jedan je postao kralj Francuske, drugi Nemačke, a treći Italije. Novi su kraljevi preneli deo vlasti na feudalnu vlastelu, velike posednike, barone i grofove, koji su imali velika imanja i mnogobrojne kmetove i sluge. Svaki feudalni zemljoposednik bio je pravi gospodar na svom posedu ikoji je obuhvatao i gradove i sela. U granicama svoje teritorije feudalni gospodari su mogli da čine što su hteli. Ako su smatrali da je to za njih korisno, oni su štitili Jevreje koji su im dobro plaćali za zemlju, ukoliko su bili zemljoradnici, ili za dozvolu trgovanja, ukoliko su bili trgovci. Ako vlastelin nije smatrao korisnim po sebe da pruži zaštitu Jevrejima, ili ako je bio pod uticajem katoličkog klera, on bi proganjao Jevreje na svojoj teritoriji. Tako je, na primer, grof od Tuluze uobičajio da jednom godišnje, pred Uskrs, pozove predstavnika Jevreja na svoj dvor i udari mu šamar, tek da ga podseti kako su Jevreji mučili Hrista. Da bi izbegli ovakvo poniženje, Jevreji su se mogli otkupiti plaćanjem specijalnog nameta. I po drugim gradovima, podstaknuto od popova, hrišćansko je stanovništvo za vreme praznika Pesaha napadalo Jevreje po ulicama i bacalo kamenje u njihove kuće.

Ujedinjena pod jednom dinastijom, Nemačka je u X veku postala snažna država u centru Evrope. Glava dinastije, kralj Oton Veliki Saksonski, bio je krunisan u Rimu i proglašen carem, pa je sebe smatrao naslednikom Karla Velikog i starih rimskih careva. Car Oton i njegovi naslednici dopustili su Jevrejima da slobodno žive u Nemačkoj, a njihov su primer sledili i feudalci, kako svetovni (baroni i grofovi) tako i duhovni (biskupi), koji su na Jevreje svojih gradova gledali kao na svoje vlasništvo. Često se događalo da je neki baron prodao drugom baronu deo svog imanja zajedno sa svim Jevrejima koji su živeli na tom delu imanja. Jevreji su, naime, bili izvor prihoda, pošto su zemljoposednicima plaćali zakupnine i poreze. U to vreme postojale su organizovane jevrejske opštine u gradovima Rajnske oblasti i u Lotaringiji, koja se nalazila između Nemačke i Francuske (Majnc, Vorms, Keln, Mec).

Na čelu opština stajali su rabini koji su zauzimali isti položaj kao gaoni u Vaviloniji. Prvi čuveni evropski rabin bio je Geršon, nazvan „Meor Hagola" (svetlo dijaspore), osnivač ješive u Majncu. On je izdao nova pravila (takanot) prilagođena životnim uslovima Jevreja u Evropi. Po tim pravilima Jevrejima je bilo zabranjeno da imaju više od jedne žene, dok je u isto vreme Jevrejima u Aziji, pod izvesnim uslovima, bilo dopušteno da uzmu sebi i drugu ženu još za života prve. Neki učenici ješive rabina Geršona postali su kasnije i sami veliki rabini i nazivani su „učenjaci iz Lotaringije". Oni su zauzimali položaj rabina u opštinama Meca, Vormsa, Majnca i u susednim opštinama u Francuskoj. Najčuveniji među njima bio je rabin Šlomo Ichaki, poznat pod imenom Raši.

Raši je svoje rabinsko obrazovanje stekao u ješivama u Vormsu i Majncu, a kasnije se vratio u rodni grad Troa u Francuskoj. Tu se posvetio svom životnom delu, pisanju komentara Talmuda. Pre toga je za izučavanje Talmuda bila potrebna, pomoć učenjaka zbog teškoća koje je stvarao aramejski jezik, jezik Talmuda, i zbog komplikovanosti njegovih tumačenja. Svojim čistim hebrejskim stilom Raši je sažeto i jasno objasnio težak talmudski tekst i učinio ga pristupačnim. Sa pravom se može reći da je on našao ključ za „zatvoreni" Talmud. On je napisao i komentare Tore i drugih knjiga Biblije. U ovim komentarima on je ponekad prevodio teške hebrejske reči na savremeni francuski jezik pisan hebrejskim slovima. Jevreji u Francuskoj i Nemačkoj govorili su jezicima tih zemalja, pa da bi i oni mogli izučavati Bibliju i Talmud, bilo je potrebno da se ovi prevedu na te jezike. Kasnije je postao običaj da deca u verskim školama uče Pentateuh i Gemaru sa Rašijevim komentarom. Taj komentar je obično štampan pored ili oko teksta Biblije i Vavilonskog Talmuda.

U to vreme Italija je takođe postala centar jevrejske kulture. Stara jevrejska opština u Rimu bila je pod zaštitom pape, poglavara hrišćanske crkve. Opštine u severozapadnoj Italiji ili Lombardiji (Verona, Pavija i drugi gradovi) bile su neko vreme pod nemačkim carevima. U južnoj Italiji su velike jevrejske opštine u Napulju, Salernu, Bariju, bile pod vizantijskom upravom. Sicilija (Palermo, Mesina i druga mesta) bila je pod arapskom vlašću. U Italiji su se tako sreli mnogi narodi, mnoge kulture i vere, a među ovima se slobodno razvijala i jevrejska kultura. U to se vreme pominju važne ješive i veliki talmudistički učenjaci tadašnje Italije. To je bilo i doba nastajanja nove hebrejske književnosti. Među prvim delima prevedenim na hebrejski bilo je delo „Istorija" od Josifa Flavija, pisano na grčkom, koje je kasnije prevedeno i na jidiš za nemačke i poljske Jevreje. U ovo vreme sastavljene su i molitve i selihot na hebrejskom. Međutim, najbolja dela nove jevrejske književnosti nisu stvorena u Italiji, već u jednom drugom delu jugozapadne Evrope, u Španiji.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License