29 Prva Jevrejska Naselja U Evropi

DRUGI DEO — Zapadni period

JEVREJI U EVROPI U SREDNJEM I NOVOM VEKU

27. GLAVA

PRVA JEVREJSKA NASELJA U EVROPI
Kako su Jevreji, narod Istoka, postali narod Zapada? Kako su od Azijaca postali Evropljani? Ovaj preobražaj je delo Rimske carevine, koja je pre dve hiljade godina obuhvatila mnoge zemlje Azije i Afrike, a pri tom centar svoje vladavine imala u Evropi (u Italiji). Kada je veliki rimski vojskovođa Pompej osvojio Jerusalim, prisilno je odveo u Rim kralja Aristobula zajedno sa njegovom porodicom i izvesnim brojem zarobljenika. Uskoro posle toga u Rimu je stvorena jevrejska naseobina. Posle razorenja Jerusalima, zapovednik rimske vojske Tit prisilno je odveo u Rim i u druge italijanske gradove veći broj jevrejskih zarobljenika, ali su se mnogi Jevreji iz Palestine, Sirije i Egipta nastanili u Italiji po sopstvenoj volji, da bi uspostavili trgovinske odnose sa istočnim lukama Sredozemnog mora (Aleksandrija i druge). Već u toku I veka nove ere postojao je znatan broj jevrejskih zajednica ili „sinagoga" u Rimu i nekim gradovima južne Italije (Venoza, Napulj i drugi gradovi). Svaka je sinagoga imala svog zvaničnog predstavnika ili arhonta, svog rabina koji je nosio titulu arhisinagogosa, svoje sudije (dajanim) i pisare (gramateje). Italijanski Jevreji govorili su jezikom naroda u čijoj su sredini živeli — grčki ili latinski sa mešavinom hebrejskih reci. Natpisi na jevrejskim nadgrobnim spomenicima otkrivenim u podzemnim katakombama u Rimu, većinom su na grčkom jeziku, a imena su ili hebrejska (Jehuda, Samuel, Benjamin, Sara, Rebeka, Ester) ili rimska (Tiberije, Marcel, Sabina, Julija, Lukrecija). Čisto jevrejski natpisi su vrlo retki, ali na završetku latinskog ili grčkog natpisa na nadgrobnim spomenicima često se javlja reč „šalom". Veoma stare jevrejske opštine postojale su i u Grčkoj, koja je u to vreme bila deo Rimske carevine. Kada je apostol Pavle putovao po svetu propovedajući hrišćanstvo, većinu svojih govora održao je po jevrejskim sinagogama u grčkim gradovima Korintu, Atini, Solunu i dr. Kada se Rimska carevina raspala na dva dela sa prestonicama u Rimu i Carigradu, obrazovana je i u Carigradu jevrejska zajednica. Tamošnji jevrejski trgovci su naveliko trgovali sa Aleksandrijom i palestinskim lukama. Istok i Zapad, Erec Jisrael i ostali krajevi Vizantijskog carstva bili su međusobno tesno povezani sve dok Arapi nisu osvojili Palestinu. Ali i kasnije, kada je Vizantija već bila svedena na malu državu na Balkanskom poluostrvu, vizantijski Jevreji su održavali veze sa svojom braćom u Palestini i Vaviloniji.

U V veku Rimska carevina se raspala. Varvari centralne Evrope — Goti i Germani — napadali su više puta Italiju i na kraju opustošili Rim, kao što je ranije Rim opustošio Jerusalim. Kraljevi Gota i Langobarda, koji su kasnije primili hrišćanstvo, duže su vremena vladali Italijom; Rim je postao sveti grad papa, poglavara hrišćanske crkve. Oni su svim sredstvima sprečavali Jevreje da pridobiju za svoju veru nove hrišćane, ali nisu primoravali Jevreje da prime hrišćanstvo kao što je to bio slučaj u susednoj kraljevini Franaka.

U staroj rimskoj provinciji Galiji, gde su još od davnina postojala mala jevrejska naselja (kao na primer u Marseju, koji je imao obiman trgovinski promet sa Aleksandrijom), preovladavali su Franci. Kralj Klovis, uz pomoć hrišćanskih biskupa, zavladao je zemljom i uspostavio u Galiji franačku kraljevinu — Francusku (oko 500. godine n. e.). Svi kraljevi iz Klovisove dinastije, Merovinzi, bili su u tesnoj vezi sa biskupima, čija je glavna delatnost bila uperena na preobraćanje paganskog stanovništva u hrišćanstvo. Velike mase gradskog i seoskog stanovništva primile su hrišćansku veru, ali jedva da je bilo nekoliko Jevreja koji su se podvrgli krštenju. Ovaj stav Jevreja izazvao je gnev katoličkog klera i tek pokrštenih franačkih vladara. Posledica toga bila je da su skupštine klera (sinodi i sabori) donele odluke kojima su naredile hrišćanima da izbegavaju Jevreje što je više moguće, da ne jedu i ne piju u njihovom društvu, da ne održavaju prijateljske veze i ne dopuštaju Jevrejima držanje hrišćanskih slugu, kako se ovi ne bi zarazili judaizmom. Bilo je i slučajeva prisilnog pokrštavanja Jevreja.

Biskup Avit iz Klermona uporno je pokušavao da Jevreje svog grada pridobije za hrišćanstvo. Jevreji su se oduprli njegovim naporima, osim jednog jedinog Jevrejina koji je postao hrišćanin. Jednom prilikom kada je ovaj koračao u crkvenoj povorci noseći u ruci krst, neko mu je iz jedne jevrejske kuće prosuo na glavu smrdljivo ulje. Hrišćani Klermona toliko su se razbesneli zbog ovog postupka, da su porušili sinagogu, a biskup je pozvao predstavnike jevrejske opštine i saopštio im da će Jevreji biti proterani iz grada ukoliko ne prime hrišćanstvo. Pet stotina Jevreja se pokrstilo u nadi da će se kasnije, kada se strasti budu stišale, ponovo vratiti jevrejstvu. Slično je bilo i u Parizu. Tamo je živeo jedan bogati Jevrejin, po imenu Prisk, koji je obavljao finansijske poslove za kralja Hilferika. Kralj i biskup Gregor su uporno pokušavali da ga navedu da priđe crkvi, ali je on to isto tako uporno odbijao. Jednom prilikom kada su zajedno sedeli na savetovanju, kralj je naredio biskupu da položi svoju ruku na Jevrejinovu glavu i da ga pokrsti. Prisk se izmakao biskupovoj ruci i pokušao da pobegne. Kralj je ljutito uzviknuo: ,,O, neverni narode, koji nećeš da priznaš božjeg sina!" Na to je Prisk rekao: ,;Bog se nikad nije oženio, pa nije ni mogao da ima sina." Kralj je na to zapretio da će prognati iz zemlje sve Jevreje koji neće da prime hrišćanstvo. Pod pritiskom ove pretnje, velik broj Jevreja primio je novu veru, ali je sam Prisk ostao uporan, pa je bačen u tamnicu. Kada je nešto kasnije pušten na slobodu, ubio ga je jedan od njegovih neprijatelja, neki pokršteni Jevrejin.

Poslednji kralj merovinške dinastije, Dagobert, izdao je naredbu prema kojoj su svi nepokršteni Jevreji u Francuskoj morali da napuste zemlju (629. godine). Ovo se dogodilo u vreme kada je Francuska bila puna izbeglica iz Španije, gde su Jevreji surovo proganjani. Nije bilo lako sprovesti naredbu kralja Dagoberta; velik broj Jevreja formalno je primio hrišćanstvo, ali je u duši ostao odan svojoj staroj veri. Izvestan broj iselio se u južne oblasti. U Marseju, Bordou i nekim drugim gradovima i dalje su postojale jevrejske zajednice. U to su vreme nastale nove jevrejske zajednice i u raznim gradovima Nemačke, koje nisu zavisile od opštine u Parizu. Položaj Jevreja bio je naročito težak u Španiji, gde su živeli još od vremena kada je ta zemlja bila provincija Rimske carevine. U doba kada su Franci zauzeli Galiju, Španiju su osvojili Zapadni Goti, otevši tu zemlju od Rimljana. Prvi kranjevi Zapadnih Gota koji su primili hrišćansku veru, pripadali su jeretičkoj sekti Ariusa, koja nije verovala u božanstvo Hristovo, smatrajući ga samo svetim čovekom. Ostali hrišćani smatrali su pripadnike Ariusove sekte polujevrejima. U stvari, Zapadni Goti su se prijateljski odnosili prema Jevrejima i živeli su sa njima u miru. Međutim, krajem VI veka zapadno-gotski kralj Rekared oslanjao se u svojoj vladavini na biskupe. Crkveni sabori u Toledu, tadašnjem glavnom gradu Španije, postali su neka vrsta parlamenta koji je donosio zakone. Prirodno je da je kler, koji je zauzimao najjači položaj u zemlji, težio da stvori čisto hrišćansku državu. Gotovo sve stanovništvo se pokrstilo, dok su Jevreji predstavljali jedini izuzetak. Tada je počelo proganjanje slično onom pod vizantijskom carevinom. Jevrejskim zemljoposednicima zabranjeno je držanje hrišćanskih slugu, bez kojih nije bilo moguće obrađivati zemlju. Toledski sabor je isto tako zabranio hrišćanima da stupe u poslovne veze sa Jevrejima. Kada te zabrane nisu postigle cilj, pristupilo se nasilnom pokrštavanju.

Godine 613. kralj Sizebut izdao je naredbu da se izgnaju iz Španije svi Jevreji koji odbiju da prime hrišćansku veru. Bio je to težak udarac za Jevreje, jer su u Španiji bili naseljeni u velikim masama i jer su mnogi bili zemljoradnici za koje je proterivanje značilo potpunu propast. Pod ovim pritiskom veliki deo se pokrstio, iako je po svojim osećanjima ostao veran staroj veri. Bilo je i takvih koji su pokušali da se isele u Francusku. Međutim, upravo u to kritično vreme je i Dagobert, kralj Franaka, rešio da protera Jevreje iz svoje zemlje. Ponovo je Jevrejima preostao jedini izlaz: da postanu lažni hrišćani (marani, anusim). Vremenom je njihov položaj postao još gori od položaja onih Jevreja koji su otvoreno ispovedali svoju veru. Jedan od toledskih crkvenih sabora doneo je, naime, odluku o ukidanju prisilnog pokrštavanja Jevreja. Po istoj odluci morali su, međutim, da ostanu hrišćani svi oni koji su se već ranije pokrstili, a svako njihovo verolomstvo se teško kažnjavalo. Ova odluka nanela je neizrecive patnje španskim Jevrejima. Na pokrštene Jevreje su motrili špijuni sa ciljem da utvrde da li nedeljom idu u crkvu, da li u svojim kućama slave subotu, da li jedu samo kašer hranu i kako vaspitavaju svoju decu. Ako bi nekog uhvatili na delu pri vršenju jevrejskih verskih obreda, bacali bi ga u tamnicu i podvrgavali bičevanju, a njegovu decu upućivali u hrišćanske manastire, gde bi ih vaspitavali kaluđeri. U mnogim slučajevima ovi tobožnji hrišćani upućivali bi peticije toledskom sinodu, obećavajući da će nedeljom redovno odlaziti u crkvu i održavati hrišćanske običaje, ali su u isto vreme molili za odobrenje da ne jedu svinjetinu, jer to ne mogu da podnose. Jevreji su u Španiji trpeli ovako čitav jedan vek, dok do njih nije doprla vest o tome da je jedna arapska vojska krenula iz Afrike da osvoji Španiju. Posredstvom svoje braće u Africi stupili su u dodir sa onima koji su pošli da osvoje Španiju i obećali im svoju podršku. Arapi su prošli kroz Gibraltar i osvojili Toledo, prestonicu Španije i glavni stan fanatičnih kaluđera. U arapske ruke pali su i mnogi drugi španski gradovi, (711. godine). Jevreji su pozdravili Arape, nove gospodare, u nadi da će muslimani biti tolerantniji od hrišćanskih fanatika. U ovom se nisu prevarili. Dolaskom Arapa počinje period arapsko-jevrejske kulture u Španiji.

Od grčko-rimskih vremena bilo je jevrejskih naseobina u još jednom kutku Evrope. Na Krimskom poluostrvu, na severu Crnog mora, Jevreji su živeli među Grcima kao i po drugim mestima helenske dijaspore. Kada su Rimljani razorili Jerusalim, već su postojale jevrejske zajednice u krimsko-bosforskoj oblasti, u gradovima Pantikopeji (danas Kerč), Teodosiji i Kersonu (danas Sevastopolj). Ovi naseljenici bili su mahom grčki Jevreji, govorili su grčki i imali grčka imena, što se vidi iz natpisa na nadgrobnim i drugim spomenicima koji još postoje. Te zajednice zvale su se na grčkom sinagoge (kongregacije, verske opštine). Pod uticajem Jevreja mnogi grčki pagani su primili neke jevrejske ideje i praktično su postali polujevreji, a sebe su nazivali „obožavaocima najvišeg boga". Kasnije, kada je došlo do prodiranja hrišćanstva na Krimsko poluostrvo, postali su hrišćani. Krim je bio deo Vizantijske carevine, pa su grčki biskupi i ovde pokušavali da Jevreje primoraju da se pokrste, ali bez uspeha. U kasnijem periodu, između VIII i kraja X veka, oblast između Kaspijskog i Crnog mora dospela je pod vlast naroda koji je bio poreklom iz Persije i sa Kavkaza, i koji je došao u tesnu vezu sa Jevrejima. To su bili Hazari. Njihov kralj, koji je bio paganin, i izvestan broj njegovih podanika primili su jevrejsku veru. Titula hazarskog kralja bila je kagan (izraz koji potiče ili od jevrejskog „koen" ili od tatarskog ,,kan"). Oni su u svim svojim zemljama pružali jednaku zaštitu Jevrejima, hrišćanima i muslimanima. Hazari su bili ratnički narod i proširili su svoju vlast daleko u dubinu susednih slovenskih zemalja, a njihove trupe su prodirale sve do Kijeva, gde se već nalazila jedna jevrejska zajednica. Ova kraljevina je postojala do kraja X veka, kada su ruski knezovi razorili njihovu prestonicu koja se nalazila na ušću velike ruske reke Volge u Kaspijsko more. Poslednji hazarski vladar bio je Josif, koji je pokušao da uspostavi vezu sa španskim Jevrejima. Uskoro posle pada njihove prestonice, Hazari su izgubili svoju moć i na kraju su se stopili sa drugim narodima te oblasti, a delimično i sa Jevrejima.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License